Сонора штаты: географиясы, тарихы және экономикасы

Кіріспе

Мексиканың Сонора штаты (soˈnoɾa), ресми атауы Estado Libre y Soberano de Sonora, Мексиканың Федералдық бірліктерін құрайтын 31 штаттың бірі. Штат 72 муниципалитетке бөлінеді; оның астанасы (және ең ірі) қаласы – штаттың орталығында орналасқан Гермосильо. Басқа ірі қалаларға Сиудад-Обрегон, Ногалес (Мексика мен АҚШ шекарасында), Сан-Луис-Рио-Колорадо және Навохоа кіреді. Сонора шығысында Чиуауа, солтүстік-батысында Баха-Калифорния және оңтүстігінде Синалоа штаттарымен шектеседі. Солтүстікке қарай, ол АҚШ-пен Мексика шекарасын бөліседі, негізінен Аризона штатымен, ал кішкентай бөлігі Нью-Мексикомен жанасады, батысында Калифорния шығанағының маңызды бөлігі орналасқан. Сонораның табиғи географиясы үш бөлікке бөлінеді: штаттың шығысындағы Сиерра-Мадре-Оксиденталь; орталықтағы жазықтар мен төбелі жазықтар; және Калифорния шығанағының жағалауы. Штаттың көп бөлігі құрғақ немесе жартылай құрғақ шөлдер мен далалармен жабылған, тек ең биік жерлерде ғана басқа өсімдік түрлерін өсіруге жеткілікті жауын-шашын жауады. Сонорада майо, о'одхам, яки және сери тайпаларының ішінде сегіз түрлі халық өкілдері тұрады. Штаттың экономикасы отарлық дәуірден бері ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы (әсіресе сиыр еті) және кен өндіру салаларында маңызды рөл атқарып келеді, сондай-ақ Мексика-Америка соғысынан бері шекаралық штат ретінде де үлкен мәнге ие. Гадсден сатып алуы нәтижесінде Сонора өзінің аумағының төрттен бірінен астам бөлігін жоғалтты. ХХ ғасырдан бері қазіргі уақытқа дейін өнеркәсіп, туризм және агробизнес экономиканың басты салалары болып табылады, бұл Мексиканың басқа аймақтарынан көшіп келушілерді қызықтыруда.

Этимология

"Сонора" атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар. Бір теория бойынша, бұл атау Нуэстра-Сеньорадан туындаған, ол Диего де Гусман Яки өзенін Нуэстра-Сеньора-дель-Розарио ("Розарийдің Әйелі") күні кезінде аттағанда аймаққа берілген ат. Бұл күн 7 қазанға сәйкес келеді, ал аймақтың жергілікті тілдерінің ешқайсысында "ñ" дыбысы болмағандықтан, айтылуы өзгерген болуы мүмкін. Тағы бір теорияда, Флорида жағалауында кемесі қирап, құрлық арқылы өтіп келген Альвар Нунес Кабеса де Вака және оның серіктері құрғақ штатты солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтуге мәжбүр болды, олармен бірге Nuestra Señora de las Angustias ("Қайғының Әйелі") суретін матаға орап алып жүрді. Олар Опата тайпасымен кездесті, олар "Сеньора" сөзін дұрыс айта алмады, оның орнына "Сеньора" немесе "Сонора" деп айтты. Үшінші теория, Кристобаль де Канас 1730 жылы жазғандай, атау табиғи су қоймасының атауынан – "сонот" сөзінен шыққан, оны испандықтар кейін "Сонора" деп өзгертіп алған. "Сонора" атауының алғашқы жазбасы 1540 жылы штат арқылы өткен және аймақтың бір бөлігін Валье-де-ла-Сонора деп атаған саяхатшы Франсиско Васкес де Коронадодан келген. Франсиско де Ибарра да 1567 жылы осы аймақтан өтіп, Вальес-де-Сеньора деп атады. Испан тілінде "sonora" сөзі "соноро" сөзінің әйелдік түрі, яғни "дыбысты" немесе "көңілді" деген мағынаны білдіреді.

Испандықтарға дейінгі кезең

Адамның штат аумағында өмір сүргендігінің куәліктері 10 мың жылдан астам мерзімге созылады, ал ең танымал қалдықтарының бірі Эль-Пинакате шөліндегі Сан-Диегито кешенінде сақталған. Алғашқы адамдар – тас, қабықша және ағаштан жасалған құралдарды қолданған көшпелі аңшы-жинаушылар. Көптеген тарихи кезеңдерде аймақтың қоршаған орта жағдайлары қазіргіден гөрі жайлырақ болды, ұқсас, бірақ тығыз өсімдіктер кеңірек аумаққа тараған. Солтүстік Америкадағы ең көне Кловис мәдениетінің орны Сонораның солтүстік-батысындағы Эль-Фин-дель-Мундо деп саналады. Ол 2007 жылғы зерттеулер кезінде табылды және шамамен 13 390 жыл бұрынғы мерзімге жатады. Осы жерде гомфотер Кувьерониус сүйектері Кловис сүмбөлегінің ұштарымен бірге табылған, бұл олардың аңға алынғанын көрсетеді. Ауыл шаруашылығы алғаш рет б.з.д. 400 және б.з. 200 жылдары өзен аңғарларында пайда болды. Б.з. 750 жылдан бастап, б.з. 800-1300 жылдар аралығында әртүрлі керамикалық бұйымдардың қалдықтары табылды. Штаттың жағалауға жақын төмен, жазық аймақтарында үш археологиялық мәдениет дамыды: Тринчерас дәстүрі, Уатабампо дәстүрі және Орталық жағалау дәстүрі. Тринчерас дәстүрі б.з. 750-1450 жылдары аралығында қалыптасқан, негізінен Алтар, Магдалена және Консепсьон аңғарларындағы ескерткіштерден белгілі, бірақ оның ареалы Калифорния шығанағынан Сонораның солтүстігіне дейін созылған. Бұл дәстүрге бірнеше жерлерде табылған орлардың құрылысы бойынша ат қойылған, олардың ең танымалсы – Серро-де-Тринчерас. Уатабампо дәстүрі Тринчерасқа оңтүстік жағынан, жағалау бойындағы жойылған лагуналар, сағалар және өзен аңғарларында орналасқан. Бұл дәстүрдің ерекше керамикалық кешені бар. Уатабампо мәдениеті оңтүстікке қарай Шаметламен және солтүстікке қарай Хохокаммен ұқсастықтарды көрсетеді. Бұл шамамен б.з. 1000 жылы аяқталды. Басқа екі дәстүрден айырмашылығы, Орталық жағалау аңшы-жинаушы мәдениетін сақтап қалды, себебі бұл аймақта ауыл шаруашылығы үшін жеткілікті ресурстар болған жоқ. Штаттың биік жерлерінде Касас Грандес және Рио Сонора дәстүрлері басым болды. Рио-Сонора мәдениеті Сонораның орталық бөлігінде, шекаралық аймақтан қазіргі Синалоаға дейін орналасқан. Бұл мәдениеттің пайда болу мерзімі анықталмаған, бірақ ол 14 ғасырдың басында жойылған болуы мүмкін. Сонорадағы Касас Грандес дәстүрі қазіргі Чиуауа штатында орналасқан Рио Сонора дәстүрінің кеңеюі болып табылады, ол Сонора жағалауының кейбір бөліктеріне ықпал еткен. 15 ғасырдың ортасындағы климаттық өзгерістер Мексиканың солтүстік-батысындағы құрғақшылықтың күшеюіне әкелді. Бұл осы кезеңнен бастап елді мекендердің саны мен мөлшерінің күрт төмендеуіне себеп болды. Осы аймақта қалған халықтар әлеуметтік ұйымдастыру мен өмір салтын жеңілдетуге көшті. Испандықтар келгенге дейін Сонорада болған кез келген күрделі әлеуметтік ұйым 16 ғасырда жойылды. Тағы бір дерек испандықтардың алғашқы келуі 1614 жылға дейін болмағанын көрсетеді, осы кезде Педро Мендес және Перес де Ривас сияқты миссионерлер Майо тайпасымен бірге жұмыс істеді. Мексиканың орталық бөлігінен айырмашылығы, 15 ғасырдағы халық орталықтарының құлдырауынан кейін Сонора аймағында орталық әлеуметтік немесе экономикалық орталықтастыру болған жоқ. Бұрынғы бес дәстүр бірнеше бөлінген этникалық топтарға ыдырады. Испандықтар үшін билік ету мақсатында империя немесе басқа жүйе болған жоқ. Аймақты зерттеу 16 ғасырдың экспедициялары арқылы жүргізілгенімен, миссионерлік жүйе құрылғанға дейін тұрақты испандық қоныстану мүмкін болмады. Езуит миссионерлері 1610 жылдары Сонорада жағалауға жақын жазық жерлерде жұмыс істей бастады. Бастапқыда бұл миссионерлер 30 мың якимен бейбіт келісімге келді, нәтижесінде Сонора өзенінің аңғарларында елуден астам миссионерлік елді мекендер құрылды. Бұл езуиттер жергілікті шамандық діни дәстүрге қарсы шыққанда бұзылды. Опата тайпасы миссионерлерді жақсы қабылдап, олармен одақтасты. Осыдан кейін езуиттер Пима және Тохоно О'Одхам аумақтарына көшіп-қонуға кірісті. Ол 1687 жылы Сонораға келді және Сонора мен Аризонаның Пимерия-Альта аймағында миссионерлік қызметті бастады. Ол өзінің алғашқы миссиясын Кукурпеде құрды, содан кейін Лос Ремедиос, Имурис, Магдалена, Кокоспера, Сан-Игнасио, Тубутама және Каборка сияқты басқа ауылдарда шіркеулер мен миссиялар салды. Ата Кино жергілікті тұрғындарға экономиканы дамыту үшін еуропалық шаруашылық әдістерін үйретті. Испандықтар үшін Сонораның алғашқы тартымдылығы – өзен аңғарларындағы құнарлы жерлер. Миссионерлік жүйе құрылғаннан кейін испандық отарлаушылар да келді. Жергілікті халықтың реакциясы әртүрлі стратегияларды қолдану арқылы бейімделу мен зорлық-зомбылықтың қосындысынан тұрды. Отарлау кезеңі бойына жалғасқан эпизодтық зорлық-зомбылық нәтижесінде испандықтар миссиялар мен испандық елді мекендерін қорғау үшін пресидиолар мен басқа да бекіністер салды. 18 ғасырда, әсіресе 1700-1767 жылдары отарлау күшейді, осы кезде минералдық кен орындары табылды, әсіресе Аламос аймағында. Бұл корольдік бақылаудағы бірнеше кен өндіру лагерьлерінің құрылуына әкелді, көптеген жергілікті тұрғындарды олардың шаруашылық жерлерінен шығарып тастады. Яки және Майо өзендері бойындағы жерлерді жоғалту осы кезеңде жергілікті халықтың көтерілісіне әкелді. 1767 жылы Испания королі езуиттерді испандық аумақтардан қуды, миссионерлік жүйені аяқтады.

Evidence of human existence in the state dates back over 10,000 years, with some of the best known remains at the San Dieguito complex in the El Pinacate Desert. The first humans were nomadic hunter gatherers who used tools made from stones, seashells, and wood. During much of the prehistoric period, the environmental conditions were less severe than they are today, with similar but more dense vegetation spread over a wider area. The oldest Clovis culture site in North America is believed to be El Fin del Mundo in northwestern Sonora. It was discovered during a 2007 survey. It features occupation dating around 13,390 calibrated years Before Present. At the site, remains of the gomphothere Cuvieronius were found associated with Clovis spear points, suggesting that the animals had been hunted. Agriculture first appeared around 400 BCE and 200 CE in the river valleys. Remains of ceramics have been found dating from 750 CE with diversification from 800 and 1300 CE

Three archaeological cultures developed in the low, flat areas of the state near the coast: the Trincheras tradition, the Huatabampo tradition, and the Central Coast tradition. The Trincheras tradition is dated to between 750 and 1450 CE and mostly known from sites in the Altar, Magdalena, and Concepción valleys, but its range extended from the Gulf of California into northern Sonora. The tradition is named after trenches found in a number of sites, the best known of which is the Cerro de Trincheras. The Huatabampo tradition is centered south of the Trincheras along the coast, with sites along extinct lagoons, estuaries, and river valleys. This tradition has a distinctive ceramic complex. Huatabampo culture shows similarities with the Chametla to the south and the Hohokam to the north. This probably ended around 1000 CE. Unlike the other two traditions, the Central Coast remained a hunter gatherer culture, as the area lacks the resources for agriculture. The higher elevations of the state were dominated by the Casas Grandes and Río Sonora tradition. The Río Sonora culture is located in central Sonora from the border area to modern Sinaloa. A beginning date for this culture has not been determined but it probably disappeared by the early 14th century. The Casas Grandes tradition in Sonora was an extension of the Río Sonora tradition based in the modern state of Chihuahua, which exerted its influence down to parts of the Sonoran coast. Climatic changes in the middle of the 15th century resulted in the increased desertification of northwest Mexico in general. This is the probable cause for the drastic decrease in the number and size of settlements starting around this time. The peoples that remained in the area reverted to a less complex social organization and lifestyle. Whatever socially complex organization existed in Sonora before the Spaniards was long gone by the 16th century. Another source states that the first Spanish presence was not until 1614, by missionaries such as Pedro Méndez and Pérez de Rivas, working with the Mayo. Unlike in central Mexico, no central social or economic centralization occurred in the Sonora area, given the collapse of population centers in the 15th century. The five traditions of the past had broken down to a number of fractured ethnicities. No empire or other system was present for the Spaniards to co opt for domination purposes. While exploration of the area happened through the expeditions of the 16th century, significant permanent Spanish settlement did not become possible until the establishment of the mission system. Jesuit priests began to work in Sonora in the 1610s in the lowlands near the coast. Originally, these missionaries worked out a peaceful compromise with the 30,000 Yaquis allowing for the establishment of more than fifty mission settlements in the Sonora river valleys. This broke down when the Jesuits opposed the native shamanic religious tradition. The Opata were more receptive to the missionaries and allied with them. After this, the Jesuits began to move into Pima and Tohono O'odham territories. He arrived in Sonora in 1687 and started missionary work in the Pimería Alta area of Sonora and Arizona. He began his first mission at Cucurpe, then established churches and missions in other villages such as Los Remedios, Imuris, Magdalena, Cocóspera, San Ignacio, Tubutama and Caborca. To develop an economy for the natives, Father Kino also taught them European farming techniques. The initial attraction of Sonora for the Spaniards was its fertile farmlands along the river valleys After the establishment of the mission system, Spanish colonists followed. Indigenous response was a mixture of accommodation and violence, as different strategies were employed by different groups at different times. The sporadic violence, which would continue throughout the colonial period, resulted in the Spanish building presidios and other fortifications to protect missions and Spanish settlements. Colonization increased in the 18th century, especially from 1700 to 1767, when mineral deposits were discovered, especially in Álamos. This led to the establishment of a number of royally controlled mining camps, forcing many natives off their agricultural lands. Loss of said lands along the Yaqui and Mayo Rivers led to native uprisings during this time. In 1767, the king of Spain expelled the Jesuits from Spanish controlled territories, ending the mission system.

Тәуелсіздік

1821 жылы Сонорадағы отаршылдық дәуір 1810 жылы басталған Мексика Тәуелсіздік соғысымен аяқталды. Сонора соғысқа тікелей қатыспаса да, тәуелсіз Мексиканың құрамына кірді, бұл экономикалық дамуға жағдай жасады. Бұрынғы Сонора, Остимури және Синалоа провинциясы 1823 жылы Сонора және Синалоа штаттарын құру үшін бөлінді, ал Сонораның астанасы Урес қаласына орналасты. 19 ғасыр бойына елдегі саяси жағдайға орталық үкіметті күшейтуді қалаған консерваторлар мен федералистік жүйеге ұмтылған либералдар арасындағы күрес әсер етті. 1835 жылы «Конституциялық негіздер» деп аталған қағидаларға негізделген орталық үкімет құрылды. Одан кейін «Жеті конституциялық заң» қабылданды, ол 1837 жылға дейін қолданыста болды. Бірақ сол жылдың желтоқсан айында генерал Хосе де Уреа Ариспеде 1824 жылғы Конституцияның қайта жариялануын мәлімдеді, бұл бастапқыда сол кездегі губернатор Мануэль Гандара тарапынан қолдау тапты. Дегенмен, ғасырдың соңына дейін Гандара және одан кейінгі губернаторлар орталық үкіметті қолдауын жалғастырды, бұл штаттың саяси тұрақсыздығына әкелді. Жаңа егіс шаруашылығы, кен өндіру, мал шаруашылығы, өнеркәсіптік процестер, темір өңдеу және тоқыма өнеркәсібі сияқты жаңа салалар енгізілді. Соғыс аяқталғаннан кейін Сонора Гвадалупе-Идальго шарты бойынша 339 370 гектар (13 200 шаршы миль) аумағын АҚШ-қа жоғалтты. Сонымен қатар, соғыс штаттың экономикасын қиратты. Осыдан кейін 1871 жылы штаттың қазіргі конституциясы жазылып, астанасы Гермосильоға көшірілді. Алайда, бұл өзгерістер шетелдіктер мен кейбір мексикалықтарға Мексикадағы кең аумақтарды иеленуге мүмкіндік берді. Сонорада Гиллермо Андраде, Мануэль Пенише және америкалық Уильям Корнелл Грин сияқты шетелдік өнеркәсіп иелері Азия және Еуропа жұмысшыларын тартуға бейім болды. Ауыл шаруашылығы және кен өндіру үшін жерді иелену Яки және Сонораның басқа да жергілікті халықтарына күшті қысым жасады. Бұрынғы белсенді қарсылық Яки халқына штаттың бір бөлігін дербес басқаруға және Яки өзені бойындағы дәстүрлі ауыл шаруашылығы жүйесін сақтауға мүмкіндік берген. Бұл жерлерге жасалған ену 1887 жылдан кейін Якилердің көтерілістеріне және партизандық соғыстарына әкелді. 1895 жылы федералды және штаттық үкіметтер Яки халқын күшпен басып тастап, тұтқынға алынған Якилерді Мексиканың тропикалық оңтүстігіндегі плантацияларға, әсіресе Юкатан түбегіндегі геникен плантацияларына күшпен көшіре бастады. Яки халқының қарсылығы 20 ғасырда да жалғасты, қуғын-сүргіннің ең жоғары нүктесі 1904-1908 жылдар аралығында болды, сол кезде халықтың шамамен төрттен бірі депортацияланды. Ал тағы көбі Аризонаға қашуға мәжбүр болды.

In 1821, the colonial era in Sonora was ended by the Mexican War of Independence, which started in 1810. Without being directly involved in the war, Sonora became part of an independent Mexico, which allowed for economic development. The former province of Sonora, Ostimuri, y Sinaloa was divided in 1823 to form the states of Sonora and Sinaloa, with the Sonoran capital in Ures. The struggles between the Conservatives, who wanted a centralized government, and Liberals, who wanted a federalist system, affected the entire country during the 19th century. In 1835, a centralist government was instituted based on what were called the Bases Constitucionales ("Constitutional Bases"). They were followed by the Siete Leyes Constitucionales ("Seven Constitutional Laws"), which remained in effect until 1837. But in December of the same year, General José de Urrea proclaimed in Arizpe the re establishment of the Constitution of 1824, initially supported by then Governor Manuel Gándara. However, for the rest of the century, Gándara and succeeding governors would support a centralized government, leading to political instability in the state. who brought new forms of agriculture, mining, livestock, industrial processes, ironwork, and textiles. When the war ended, Sonora lost 339,370 hectares (13,200 square miles) of its territory to the United States through the Treaty of Guadalupe Hidalgo. Additionally, the war ruined the state's economy. Shortly after this, the state's current constitution was written in 1871, and its capital was permanently moved to Hermosillo. However, the changes also permitted foreigners and certain Mexicans to take over very large tracts of land in Mexico. In Sonora, Guillermo Andrade controlled , Manuel Peniche and American William Cornell Green about Foreign industry owners also tended to bring in Asian and European workers. The appropriation of land for both agriculture and mining placed renewed pressure on the Yaquis and other native peoples of Sonora. Previously, active resistance had given the Yaqui fairly autonomous control of a portion of the state and kept their agricultural system along the Yaqui River. Encroachment on this land led to uprisings and guerilla warfare by the Yaquis after 1887. By 1895, the federal and state governments began to violently repress the Yaquis and forcefully relocate captured Yaquis to the plantations in Mexico's tropical south, especially the henequen plantations in the Yucatán Peninsula. The Yaqui resistance continued into the 20th century, with the expulsions reaching a peak between 1904 and 1908, by which time about one quarter of this population had been deported. Still more were forced to flee into Arizona.

20 ғасыр

Диас үкіметінің саясаты тек якилер арасында ғана емес, бүкіл елде наразылық тудырды. Мексика революциясының алғышарттарының бірі 1906 жылғы Кананея кеншілерінің ереуілі болды. Шамамен 2000 ереуілші америкалық кен иесі Уильям Гринмен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ ол олармен кездесуден бас тартты. Кеншілер кен орнын басып алуға тырысқанда ереуіл тез арада зорлық-зомбылыққа ұласты, оқ атысы болды. Грин федералды әскерлерден көмек сұрады, бірақ олар уақытында келмейтіні анық болған соң, ол Аризона және Сонора үкіметтерінен Аризона еріктілеріне оған көмектесуге рұқсат беруді өтінді. Бұл зорлық-зомбылықтың масштабын арттырды. Мексиканың федералды әскерлері екі күннен кейін келген кезде, олар барлық нәрсені аяусыз тоқтатып, ереуілдің күдікті басшыларын атып өлтірді. Диас ереуілді басқарған тәсілі Диазға қарсы наразылықты күшейтті, басқа аймақтарда да ереуілдер басталды. 1910 жылдың соңында Мексика революциясы басталды, Диас тез арада биліктен құлатылды. Коауила губернаторы Венустиано Карранса Сонорадан пана тапты және соғыстың қалған бөлігінде Гермосильодағы өкілдігі орналасқан, маңызды саяси лидерлердің біріне айналды. Сонораға Каррансаға қосылған революциялық лидерлердің көпшілігі шаруалар ортасынан емес, керісінше, ірі жер иелеріне және Порфирийлік элитаға қарсы болған, hacienda менеджерлері, дүкен иелері, диірмен жұмысшылары немесе мектеп мұғалімдері сияқты төменгі орта таптан шыққандар еді. Диас биліктен құлатылғаннан кейін Карранса билік үшін Альваро Обрегонмен және басқалармен күресті. Обрегон Каррансаны биліктен алып тастап, Мексиканың келесі президенті болды. 1924 жылғы президенттік сайлауда Обрегон сол кездегі революциялық лидер Плутарко Элиас Каллестің орнын басуды жоспарлады. Бұл соғыспен аяқталды, бірақ жаулықтар Сонора экономикасын қайтадан қиратты. Сонорадағы қытайлар табысты саудагерлер ғана емес, сонымен қатар мемлекеттің көптеген аймақтарындағы жергілікті шағын бизнесті бақылауға ие болды. 1910 жылы Сонорадағы қытай халқы 265 383 адамның ішінде 4 486 адамды құрады, бұл оларды штаттағы ең ірі шетелдік қауымға айналдырды, тек Солтүстік Америкалықтар 3 164 адаммен екінші орында тұрды. Олардың арасында әйелдердің саны өте аз болды, өйткені бүкіл елде барлығы 82 қытай әйелі болды. Қытай халқының саны 1919 жылы 6 078 адамға жетті, бірақ олардың арасында да қытай әйелдері болған жоқ. 1925 жылы оларды штаттан шығаруға бағытталған үлкен науқан басталды. Жаппай қуғын-сүргін негізінен Сонора мен Синалоада жүргізілді, ішінара олардың үлкен халқының есебінен, бірақ қытайлар, көбінесе мексикалық әйелдері мен балаларымен бірге, бүкіл елден қуылды. Кейбіреулері Қытайға қайтарылды, бірақ көптеген басқалары Сонорамен шекара арқылы АҚШ-қа өтуге мәжбүр болды, тіпті қытайларға қатысты шектеулер әлі де күшінде болса да. Сонора губернаторы Родольфо Элиас Каллес қытай-мексикалық отбасылардың көпшілігін АҚШ аумағына шығаруға жауапты болды. Бұл дипломатиялық мәселелер тудырды, бірақ Элиас Каллес өзі Сонорадан қуылғанға дейін қуғын-сүргінді тоқтатпады. Алайда, сол кезде Сонорадағы қытай-мексикалықтардың көбі жоғалып кеткен еді. 1940 жылғы халық санағында Сонорада барлығы 92 қытай адам тұрды, олардың үштен екісі мексикалық азаматтығын алған. Бұл Сонора экономикасының құлдырауына әкеп соқты. Диас кезеңінде басталған жаңғырту және экономикалық даму жұмыстары Революция кезінде және 20 ғасырдың қалған бөлігінде жалғасты. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында электрлендіру процесі мысқа деген сұранысты арттырды, бұл Сонора мен көршілес Аризонада кен өндірудің өсуіне әкелді. Кананея 900 тұрғыны бар ауылдан 20 мың тұрғыны бар қалаға тез өсті. Бұдан басқа, шекара арқылы жолдар, теміржолдар және басқа да байланыс желілері салынды. Алайда, мемлекеттің ауыл шаруашылығының ұйымдасқан дамуы Революция, Ұлы депрессия және басқа да саяси дүрбелеңдерге байланысты тоқтатылды. 1930 жылдары Сонора АҚШ-пен шекарадағы қалаларды дамытуға және ауыл шаруашылығы мен сумен қамтамасыз етуге көмектесетін бірқатар бөгеттер салуға бағытталған бірқатар ұлттық саясаттың игілігін көрді. 1940 жылдары Майо өзені аймағында ірі ауыл шаруашылығы реформасы басталды, онда дельта табиғи өсімдіктерден тазартылып, егістік жерлерге айналдырылды. Бұл фермаларға суды Навохоядан 24 шақырым жерде Мокузари бөгетін салу арқылы қамтамасыз етті. 1951 жылы бөгет аяқталғаннан кейін, ауыл шаруашылығын дамытуға және өнімдерді басқа жерлерге жіберуге арналған каналдар, құдықтар және тас жолдар жүйесі құрылды. PAN 1983 жылы штатта маңызды муниципалдық жеңіске жетті, бірақ президент де ла Мадрид бұл жеңісті ресми түрде мойындаудан бас тартты, бірақ оны күшінде қалдыруға мәжбүр болды. 1980 жылдары PAN-ның күшейіп келе жатқандығы PRI-ді экономикалық либерализмді дәстүрлі мексикалық мемлекеттік басқарудан жоғары қоятын, солтүстікте басымдыққа ие бизнесмендерді үміткер ретінде ұсынуға мәжбүр етті. Institutional Revolutionary Party 1985 жылы Сонора губернаторлық сайлауын жеңіп алды, бірақ оған айқын әлдесулер мен әлдесулердің мәселелері қосылды. 1990 жылдары сайлау нәтижелерін манипуляциялаумен ұсталған PRI агенттері Сонора штатының прокуратурасы тарапынан қудаланды. Бұл және басқа да оқиғалар 2000 жылы Висенте Фокс президент болып сайланғанда бірпартиялық жүйенің аяқталуына әкелді. PAN содан бері елдің көп бөлігінде үстемдік танытты, бірақ Сонорада 2009 жылға дейін PAN губернаторы болған жоқ, ол кезде Гильермо Падрес Элиас сайланды. Сонораның Аризонамен шекарасы 2000 жылдан бері, заңсыз шекарадан өту және есірткі саудасының көбеюіне байланысты көбірек назар аударуда, әсіресе Нако сияқты ауылдық аймақтарда, ол АҚШ-қа басты маршруттердің бірі болып табылады. 1990 жылдардан бастап Калифорния және Техаста шекаралық патрульдерді күшейту және толқынды металл және тігізгіш торларды орнату заңсыз шекарадан өтуді осы екі штатта күрт азайтты. Бұл заңсыз иммигранттарды Аризона және Нью-Мексиконың қауіпті шөл аймақтарына бағытталды, онда олардың саны содан бері өсті. Көптеген мигранттар қазір Аква Приета мен Ногалес арасындағы Аризона шекарасына келеді, ал Нако "койоттар" (немесе "поллерос" немесе "энгачадорес") үшін танымал бағыт болып табылады, олар мигранттарды АҚШ-қа өткізуді ұсынады. Шекаралық қалалардағы мигранттарға арналған пансионаттар мен қонақүйлер Аризонаға өтуді күтіп отырғандарға қызмет көрсетеді. Мигранттарға жатақ ұсыну Нако және басқа да шекаралық қалаларда өсіп келе жатқан бизнеске айналды, бір түнге бір адамға 200-300 песо төленеді. Осы жатақтардың көпшілігі шекарадан өте алмайтын адамдармен толы. Алайда, мексикалық шенеуніктер көрсеткіштер жоғары екенін мәлімдейді, 2005 жылы Аризона шөлдерінде 400-ден астам адам қайтыс болды. 2006 жылы мексикалық шенеуніктер Сонора шекаралық қалаларында жиналған мексикалықтарға Аризонаның карталарын таратуды бастады, олардың мақсаты заңсыз өтуге тырысушыларға көмектесу болды. Мексика үкіметі карталардың мақсаты мексикалықтарға шөлдің ыстығынан туындаған өлімге әкелген қауіпті аймақтардан аулақтауға көмектесу екенін мәлімдеді.

The policies of the Díaz government caused resentment not only among the Yaquis, but also throughout the country. One of the preludes to the Mexican Revolution was the 1906 Cananea miner's strike. Approximately 2,000 strikers sought negotiations with American mine owner William Greene, but he refused to meet with them. The strike quickly turned violent when the miners tried to take control of the mine and gunfire was exchanged. Greene requested help from federal troops, but when it was obvious they could not arrive in time, he appealed to the governments of Arizona and Sonora to allow Arizona volunteers to assist him. This increased the scale of the violence. When Mexican federal troops arrived two days later, they put everything to a brutal end, with the suspected leaders of the strike executed. The heavy handed way in which Díaz had handled the strike made resentment against Diaz grow, with more strikes beginning in other areas. In late 1910, the Mexican Revolution began in earnest, and Díaz was quickly deposed. The governor of Coahuila, Venustiano Carranza, sought refuge in Sonora, and became one of the principal political leaders during the rest of the war, with his main base of operations in Hermosillo. A number of the revolutionary leaders who joined Carranza in Sonora did not come from peasant backgrounds, but rather the lower middle class of hacienda managers, shopkeepers, mill workers, or schoolteachers, who opposed large scale landowners and the Porfirian elite. After Díaz was deposed, Carranza competed for power against Álvaro Obregón and others. Obregón deposed Carranza and became the next president of Mexico. For the 1924 presidential elections, Obregón chose to succeed himself Plutarco Elias Calles, who was also a revolutionary leader from Sonora. This effectively ended the war, but hostilities had again destroyed the Sonoran economy. The Chinese in Sonora not only become successful shopkeepers, they eventually came to control local small businesses in many areas of the state. By 1910, the Chinese population in Sonora was 4,486 out of a total population of 265,383, making them the largest foreign presence in the state, with only North Americans a close second at 3,164. Almost none were female, as there were only 82 Chinese females in the entire country at the time. The Chinese population reached its peak in 1919 with 6,078 people, again with almost no Chinese women. A more serious campaign began in 1925, calling for their expulsion from the state. Mass expulsions were mostly carried out in Sonora and Sinaloa, partly because of their large populations, but the Chinese, often with their Mexican wives and children, were deported from all over the country. Some were returned to China but many others were forced to enter the United States through the border with Sonora, even though Chinese exclusion laws were still in effect there. Sonoran governor Rodolfo Elias Calles was responsible for the expulsion of most Chinese Mexican families into United States territory. Despite the diplomatic problems this caused, Elias Calles did not stop the expulsions until he himself was expelled from Sonora. However, by that time almost all of Sonora's Chinese Mexicans had disappeared. By the 1940 census, only 92 Chinese were still living in Sonora, with more than two thirds of these having acquired Mexican citizenship. This had the unintended consequence of nearly collapsing the Sonoran economy. The efforts at modernization and economic development begun in the Díaz period would continue through the Revolution and on through the rest of the 20th century. In the late 19th and early 20th centuries, the process of electrification greatly increased the demand for copper, which led to a boom in mining in Sonora and neighboring Arizona. Cananea grew very quickly from a village of 900 to a city of 20,000. It also led to a network of roads, railroads and other connections across the border. However, organized development of the state's agriculture was put on hold because of the Revolution, the Great Depression and other political upheavals. In the 1930s, Sonora benefitted from a number of national policies aimed at developing the cities on the border with the United States and at building a number of dams to help develop agriculture and the general water supply. Major agricultural reform was begun in the 1940s in the Mayo River area, when the delta was cleared of natural vegetation and made into farmland. Water for these farms was secure through the building of the Mocúzari Dam about 15 mile (24 km) from Navojoa. When it was completed in 1951, there was a system of canals, wells and highways to support large scale agriculture for shipment to other places. PAN won important municipal victories in the state in 1983, which President de la Madrid refused to officially recognize but was forced to let stand. PAN's growing strength by the 1980s forced the PRI to nominate candidates who were similar to PAN, successful business executives who favored economic liberalization over traditional Mexican statism, preferred in the north of the country. Institutional Revolutionary Party won the Sonoran gubernatorial race in 1985, but it was heavily contested with obvious problems of fraud. By the 1990s, PRI operatives caught manipulating election results were actually prosecuted by the Sonoran state attorney. This along with other events in the country eventually led to the end of the one party system when Vicente Fox was elected president in 2000. PAN has since dominated most of the north of the country, but Sonora did not have its first PAN governor until 2009, with the election of Guillermo Padrés Elías. Sonora's border with Arizona has received more attention since 2000, with the increase of illegal border crossings and drug smuggling, especially in rural areas such as around Naco, which is one of the main routes into the United States. Starting in the 1990s, increased border patrols and the construction of corrugated metal and chain link fences in California and Texas dramatically cut illegal border crossing in these two states. This led illegal immigrants into the more dangerous desert areas of Arizona and New Mexico, which have mostly seen rises in illegal crossings since then. Many migrants now come to the Arizona border between Agua Prieta and Nogales, with Naco as one of the preferred routes for "coyotes" (also called "polleros" or "enganchadores") or smugglers who offer to take migrants across. Migrant shelters and hotel in border towns cater to those waiting to cross into Arizona. Providing lodging for migrants is a growing business in Naco and other border towns, where the rate is between 200 and 300 pesos per night per person. Many of these lodgings are filled with people who cannot cross the border. However, Mexican officials state that the figures are higher, with over four hundred dying in Arizona deserts in 2005 alone. In 2006, Mexican officials began to distribute maps of Arizona to Mexicans gathered in Sonoran border town with the intention of crossing illegally. The Mexican government stated the reason for the maps was to help Mexican avoid dangerous areas that have caused deaths from the desert's heat.

Табиғи бөліністер

Сонора Мексиканың солтүстік-батысында орналасқан. Оның аумағы және елдегі екінші үлкен штаты болып табылады. Ол Синалоа, Чиуауа және Баха-Калифорния-Норте штаттарымен, солтүстігінде АҚШ-пен, батысында Калифорния шығанағымен шектеседі. Штаттың географиясы Сьерра-Мадре-Оксидентал тауларының көтерілуі және Баха-Калифорния түбегінің бөлінуі нәтижесінде құрылған үш аймаққа бөлінеді, бұл үш аймақ та шамамен солтүстік-оңтүстік бағытында созылады. Шығыс Сонораны таулар басып жатыр, ал орталық бөлігі жазықтар мен төбелі жазықтардан тұрады, олар Калифорния шығанағының жағалауына қарай батысқа созылады.

Орта жазық және жағалау

Орталық жазықтар мен жағалау сызығының екеуі де он-он екі миллион жыл бұрын Баха-Калифорния түбегінің айрылуынан пайда болған. Бұл жазықтар Сьерра-Мадре және Калифорния шығанағының арасында орналасқан, ал шығанақ 5,5-6 миллион жыл бұрын қалыптаса бастады. Климаттық жағдайлар Тынық мұхитынан шығысқа ылғал әкеліп, жазық аймағынан өтіп, шығанаққа құятын өзендер мен арналарды құрайды. Бұл өзендер Сьерра-Мадренің жанартаулық тау жыныстарынан шөгінділерді әкеліп, штаттың орталық бөлігіндегі көптеген таулар мен төбелерді көміп, оларды жазыққа айналдырды. Бұл топырақтар сазға бай және кейбір жерлерде мыңдаған фут қалыңдыққа жетеді, бұл аймақты өте құнарлы етеді, бірақ су жетіспейді. Пуэрто-Пеньаско штаттың солтүстік-батысында, Колорадо өзені құятын жерге жақын орналасқан. Онда тыныш теңіздегі жағажайлар бар, олар Альтар шөлінде, Эль-Пинакате биосфералық қорығының жанында орналасқан. 1990 жылдан бері бұл аймақ тыныш теңіз жағалауларында кең ауқымды дамуды бастан өткерді. 2000 жылдардан бері аймақта құрылыс қарқыны күшті. Көбінесе танылмаған жағажайларға Эль-Десембоке, Эль-Гималая және Уатабампито жатады. Эль-Десембоке – бұл Гермосильоның солтүстік-батысында, Пьюэрто-Либертадтан оңтүстікке қарай орналасқан, жағажайы бар шағын Сери ауылы. Аймақтағы іс-шараларға оқшауланған және салыстырмалы түрде дамылмаған жағажайлардағы суға секіру және жүзу кіреді. Атауы испан тілінен (түсірілу орны) алынған, бірақ аймақтың Сери тіліндегі атауы «молюскалардың болатын жері» дегенді білдіреді. Эль-Гималая жағажайы Гуаймас қаласынан қырық шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл тыныш сулармен, таулармен, ерекше флора мен фауна түрлерімен және үңгір суреттерімен қоршалған жартылай табиғи жағажай. Аймақ жанартаудың нәтижесінде пайда болған үлкен сары-қызыл тас формацияларымен толы. Уатабампито – штаттың оңтүстігіндегі жағажайлар аймағы. Жағажайларда ұсақ құмды нәзік құм төбелері бар, ал сулары көк-жасыл түсті, мөлдір. Жыл сайын киттер осы аймаққа жылы суларда көбейіп келеді. Бұл басты тартымдылық, ол Мексикадан және шетелден келушілерді тартады.

The center plains and coastline were both created by the tearing away of the Baja California Peninsula between ten and twelve million years ago. These plains are between and wide, wedged between the Sierra Madre and the Gulf of California, which began to form between 5.5 and 6 million years ago. Climate patterns bring moisture east from the Pacific Ocean, forming rivers and streams that cross the plains area and empty into the gulf. These rivers have brought down sediment from the volcanic rock of the Sierra Madre and eventually buried most of the mountains and hills of the center of the state, smoothing them into plains. These soils are rich in clays and thousands of feet thick in places, making this region very fertile, only lacking water. Puerto Peñasco is located in the extreme northwest of the state in the Upper Gulf somewhat near where the Colorado River empties. It contains of beaches on calm seas, located in the Altar Desert near El Pinacate biosphere reserve, with some of the driest climates in Mexico. Since the 1990s, it has experienced large scale development along its of beaches, which have calm seas. The area has experienced a building boom since the 2000s. Lesser known beaches include El Desemboque, El Himalaya and Huatabampito. El Desemboque is a small Seri village with beaches located northwest of Hermosillo, just south of Puerto Libertad. Activities in the area include scuba diving and swimming in isolated and relatively undeveloped beaches. The current name is from Spanish (disembarkation point), but the Seri name for the area means "where there are clams". El Himalaya Beach is located forty km from Guaymas. It is a semi virgin beach surrounded by calm waters, mountains, and unusual species of flora and fauna and cave paintings. The area is filled with large stone yellow red rock formations that were created by a volcanic eruption. Huatabampito is an area of beaches in the south of the state. The beaches have delicate dune of fine sand and the waters are clear with a green blue color. Each year, whales arrive to this area to reproduce in the warm waters. This is the main attraction, bringing visitors from Mexico and abroad.

Сиерра Мадре Осидентал

Мемлекеттің шығысын Батыс Сьерра-Мадре таулары басып жатыр, онда температураның өзгеруі азырақ, ал биік болғандықтан жауын-шашын да көбірек жауады.

Флора мен фауна

Өсімдіктер мен өсімдіктердің таралу аймағы биіктік пен жауын-шашынға байланысты күрт өзгереді. Сонораның шамамен 70 пайызы құрғақ шалғынды далалармен, 16 пайызы орманмен, 4 пайызы жаңбырлы орманмен және 10 пайызы егістік жерлермен жабылған. Аумақтың 70 пайызы, яғни шамамен , шөл және құрғақ шалғынды далалық өсімдіктермен жабылған. Шөлдің сегіз түрі бар, олардың жетісі Сонора шөліне тән, ал біреуі Чиуауа шөліне көшу аймағында өседі. Көбінесе бұталар немесе кішкентай бұталар, көбінесе 100 метрден аспайтын биіктікте, ал қалғандарының көпшілігі кактустар, сондай-ақ мангр және басқа да тұзға төзімді өсімдіктер. Жағалау өсімдіктері төмен булану деңгейі мен, әсіресе салқын айлардағы нөміс ылғалының арқасында су стресін аз сезінеді. Орманның көп бөлігі штаттың солтүстік-шығысында орналасқан, ол штаттың 6,4 пайызын құрайды. Бұл аймақтағы температура ең төмен. Мысалы, штаттың төменгі биіктіктеріндегі мескит ағаштарының көп бөлігі жергілікті отынға және Мексика мен АҚШ-тағы мескит көміріне деген сұранысқа байланысты жойылды. Мексиканың солтүстігінің көп бөлігі құрғақ және жартылай құрғақ аймақтардағы жердің құлдырауынан, биологиялық және/немесе экономикалық өнімділіктің жоғалтылуынан туындаған әлемдегі ең жоғары деградация деңгейлерінің бірін бастан өткеруде, бірақ бұл процесс көршілес Синалоа сияқты Сонорада ең ауыр. Жердің құлдырауына себеп – ауыл шаруашылығы үшін жерді тазарту, жайылым үшін жергілікті емес бұқа шөптерін отырғызу, орманды кесу, табиғи өсімдіктерді шамадан тыс жаю және суарудан топырақтың тұздануы. 1998 жылы Баллинг жасаған зерттеу шамадан тыс жайылған, орманды кесілген және басқаша тазартылған жерлерде топырақ және ауа температурасының жоғары екенін көрсетті, бұл көлеңке беретін өсімдіктердің жетіспеуіне, топырақтың жоғары булануына және шөлдік жағдайларға байланысты болуы мүмкін. Зерттеулер сондай-ақ жылыну тенденциясы Сонорада көршілес Аризонаға қарағанда жоғары екенін көрсетті, Сонора шөлі де соған дейін созылады. Штатта төрт негізгі климаттық аймақ бар: құрғақ (Кёппен BW), жартылай құрғақ жерлер (BS), жартылай ылғалды жерлер және қоңыржай аймақтар (Cwb). Штаттың 90 пайызы құрғақ немесе жартылай құрғақ жағдайларда орналасқан. Қалған екі климат штаттың ең биік жерлері бар аймақтарымен, мысалы, Йекора аймағымен, Кананеяның солтүстігіндегі таулармен және штаттың оңтүстік-шығысындағы Чиуауа шекарасындағы жолақпен шектелген. 2011 жылдың ақпан айында Мексика үкіметі Мексиканың ең құрғақ аймағы Йекорадағы ең төменгі температураны тіркеді, Алтар шөлі осы штаттың ішінде орналасқан. Ең ірі сулы жерлер көбінесе Гермосильо мен жағалаудың арасында, Гуаймас аңғары мен Каборка маңында орналасқан. Олардың көпшілігі ауыл шаруашылығы суару үшін суды шамадан тыс сорып алудан зардап шегуде. Штаттағы қорғалатын табиғи аумақтар үш түрге бөлінеді: биосфералық қорықтар, флора мен фаунаны қорғау аймақтары және табиғи ресурстарды қорғау аймақтары. Эль Пинакате биосфералық қорығы Пуэрто-Пеньяско мен АҚШ шекарасының арасында Алтар шөлінде орналасқан. Қорық өсімдіктер мен жануарлар дүниесімен жабылған, ұйқыда жатқан алып жанартау кратерлері бар аумақтан тұрады. Оған шетелдік туристер, зерттеушілер мен фотографтар жиі барады. Қорықта аймақтың қалыптасуынан бастап қазіргі уақытқа дейінгі тарихын көрсететін мұражай бар. Кратерлер Бадильо, Молина немесе Эль Требол, Серро Колорадо, Вулкан Гранде, Караважалес және ең үлкені Мак-Дугал деп аталады. Каньон лас Барахитас ("Барахитас каньоны") - Сан-Карлостан солтүстікке қарай орналасқан үш түрлі экожүйеден тұратын қорғалған табиғи аймақ. Онда бір шақырым жағажайлар мен екі түрлі микроклимат бар каньон бар, бірі құрғақ және шөлдік, екіншісі субтропикалық. Бұл аймақта жыл мезгіліне байланысты жағалаудан көрінетін кит, дельфин және манта-рейлер сияқты көптеген жануарлар дүниесі бар. Келушілер үшін қызмет түрлеріне каяк, падуальді қайық, суға секіру және балық аулау жатады. Мұнда сондай-ақ үңгірлер мен күн обсерваториясы бар. Алто-Голфо-и-Делта ("Жоғарғы шығанақ және дельта") биосфералық қорығы Сонораның солтүстік-батысында және Баха-Калифорния-Нортедің солтүстік-шығысында Калифорния шығанағының ең солтүстік бөлігінде және Колорадо өзенінің дельтасында орналасқан. Бұл аймақта теңіз түрлерінің саны өте көп. Сонымен қатар, жарлы жағалаулар мен құммен жабылған жағалаулар да бар. Олардың кейбіреулерінде тұмсықтар мен теңіз арыстандары мекендейді. 1993 жылы құрылған қорық 934 756 гектар аумақты алып жатыр. Құрлықта құрғақ бұталар, жағалаудағы құм қиыршықтары мен сағасы бар. Бұл су Калифорния шығанағының ең шеткі бөлігіне дейін созылады. Баия-э-ислас-де-Сан-Хорхе ("Сан-Хорхе шығанағы және аралдары"), , Сонораның солтүстік жағалауында Каборка мен Пуэрто-Пеньяско арасында орналасқан. Аралдар 1978 жылы көшпенді құстарға берген маңыздылығына байланысты федералдық қорық болып жарияланды. Олар Sterna antillarum, Sula leucogaster колониялары, Myotis vivesi және Zalophus californianus сияқты түрлер үшін ерекше маңызды. Аралдар үлкен тастардан тұрады және гуанодан ақ болып көрінеді. Жағажайлар он шақырымға созылып, оңтүстік жағында Сан-Хорхе шығанағында аяқталады. Бұл аймақта теңіз арыстандары мен балық аулайтын түрлі шағала бар. Құрғақ аймақтың өсімдіктерімен қатар құмды қырлар мен кішкентай саға бар. Климаты өте құрғақ және жартылай ыстық, орташа температурасы аралығында. Исла Тибурон - 300-ге жуық өсімдік түрі бар экологиялық қорық, шөл және теңіз жануарларымен толы. Бұрын аралда Сери тайпасы тұрған, және олар оны өздерінің аумақтары деп санайды. Ла Меса Эль Кампанеро Арройо Эль Репаро қорығы Йекора муниципалитетінде орналасқан. Бұл 700 мен 2100 метр биіктікте орналасқан, қарағай және тропикалық орман, өзендер, арнайылар, тас формациялары және топырақ жолдары бар үстел тәрізді тау. Биіктігінің арқасында штат үшін қоңыржай температураға ие. Бұл Сьерра-Мадре-Оксиденталь биоаймағының және Яки және Майо өзендерінің жоғарғы бассейндерінің бөлігі болып табылады.

Habitats and vegetation vary greatly depending on elevation and rainfall. An estimated of Sonora is in arid grasslands; are covered in forests, in rainforest and in farmland. Seventy percent of the territory, or , is covered in desert vegetation or arid grasslands. There are eight types of desert vegetation, seven of which are native to the Sonoran Desert and one in the area that transitions to the Chihuahua Desert. Most are scrubs or small bushes, which generally do not reach over in height, most of the rest are cactus, with some mangroves and other halophile plants. Coastal plants receive less water stress due to lower evaporation rates, and substantial moisture from dew, especially in the cooler months. Most forests are located in the northeast of the state, covering about 6.4% of the state. This is the area with the coolest temperatures. For example, much of the forests of mesquite trees in the lower elevations of the state have disappeared because of the demand for local fuels and the market for mesquite charcoal in Mexico and the United States

Most of northern Mexico suffers from one of the world's highest rates of desertification due to land degradation in arid and semi arid areas, with the loss of biological and/or economic productivity, but the process is most severe Sonora as neighboring Sinaloa. Land degradation occurs because of clearing land for agriculture, the planting of non native buffelgrass for grazing, the cutting of forests, overgrazing of natural vegetation and soil salinization from irrigation. A study by Balling in 1998 showed higher soil and air temperatures in areas that have been overgrazed, deforested and otherwise cleared land, likely due to the lack of shading vegetation, which leads to higher soil evaporation and desert conditions. Studies have also indicated that warming trends are higher in Sonora than in neighboring Arizona, into which the Sonora Desert also extends. There are four major climate regions in the state: arid (Köppen BW), semi arid lands (BS), semi moist lands, and temperate zones (Cwb). Ninety percent of the state has arid or semi arid conditions. The other two climates are restricted to the areas of the state with the highest altitude such as the Yécora area, the mountains north of Cananea and a strip along the southeast of the state on the Chihuahua border. In February 2011, the Mexican government recorded a low in Yécora of Mexico's most arid area, the Altar Desert is located in this state. The largest aquifers are mostly found between Hermosillo and coast, the Guaymas Valley and the area around Caborca. Most of these are having problems due to overpumping for agricultural irrigation. Protected natural areas in the state are of three types: biosphere reserves, areas for the protection of flora and fauna and areas for the protection of natural resources. The El Pinacate biosphere reserve is located between Puerto Peñasco and the United States border in the Altar Desert. The reserve consists of an area with a series of gigantic dormant volcanic craters, which are covered with flora and fauna. It is frequently visited by foreign tourists, researchers and photographers. The reserve has a site museum, which displays the area history from its formation to the present. The craters are named Badillo, Molina or El Trébol, Cerro Colorado, Volcan Grande, Caravajales and the largest, Mc Dougal. The Cañón las Barajitas ("Barajitas Canyon") is a protected natural area that consists of three different ecosystems, located north of San Carlos. It contains a kilometer of beaches and a canyon which has two distinct microclimates, one arid and desert like and the other subtropical. The area has a wide variety of fauna including whales, dolphins and manta rays that can be seen off the coast depending on the season. Activities for visitors include kayaking, paddleboats, scuba diving and fishing. There are also caves as well as a solor observatory. The Alto Golfo y Delta ("Upper Gulf and Delta") biosphere reserve encompasses is in the northwest of Sonora and northeast of Baja California Norte at the northernmost part of the Gulf of California and the delta of the Colorado River. The area is home to a very large number of marine species. There are also rocky beaches along with those with fine sand. Some of these are home to groups of seals and sea lions. The reserve was created in 1993 and encompasses an area of 934,756 hectares. On land, there are arid scrub brush, coastal dunes and an estuary. It extends into the far upper part of the Gulf of California. The Bahía e islas de San Jorge ("Bay and Islands of San Jorge"), covering , are located on Sonora's northern coast between Caborca and Puerto Peñasco. The islands were first made a federal reserve in 1978 due to its importance to migratory birds. They are especially important to species such as the Sterna antillarum, colonies of Sula leucogaster, Myotis vivesi and Zalophus californianus. The islands are large rocks and are white from guano. The beaches extend for ten km and end at the bay of San Jorge on the south end. The area is home to sea lions and a type of bat that fishes. There are sand dunes with arid zone vegetation as well as a small estuary. The climate is very arid and semi hot with an average temperature of between
The Isla Tiburón is an ecological reserve with about 300 species of plants with desert and marine wildlife. The island was once inhabited by the Seris, and they still consider it their territory. The La Mesa el Campanero Arroyo El Reparo reserve is found in the municipality of Yécora. It is a mesa with mountains which cover , containing pine and tropical forests, rivers, arroyos, rock formations and dirt roads. Due to its altitude of between 700 and 2100 masl, its temperatures are temperate for the state. It is part of the Sierra Madre Occidential bio region and in the upper basins of the Yaqui and Mayo rivers.

Саясат және үкімет

Сонора 72 муниципалитетке бөлінген.

Жалпы халық

Мексика революциясынан бері штаттағы экономикалық өсім халықтың тұрақты өсуіне әкелді. Дегенмен, халық санының өсуі негізінен ауыл шаруашылығы және балық аулау өнеркәсібі дамыған құрғақ жағалау аймағында шоғырланған. 1970 жылдан бері Сонора штатының халық санының 85 пайызы осы аймақта өсті. Халық санының артуы байқалған тағы бір аймақтар – Гермосильо сияқты өнеркәсіп орталықтары мен АҚШ шекарасы бойындағы муниципалитеттер. Алайда, мұндай экономикалық мүмкіндіктері жоқ муниципалитеттерде халық саны өспейді, ал кейбіреулерінде халық саны азайып жатыр. Халық санының өсуіне қарамастан, Сонора әлі де елдегі халық тығыздығы ең төмен штаттардың бірі болып табылады. 2020 жылғы халық санауы бойынша, Сонора халқының 1,48 пайызы қара, афро-мексикалық немесе африкалық текті деп көрсеткен.

Жергілікті халық

Штаттағы ең көп санды жергілікті топтар – Майо, Яки және Сери; алайда, көптеген басқа топтар ғасырлар бойы қоныстанған аумақта өздерінің өмір салтын сақтап келген. Бұл топтардың кемінде тоғызы болған, олардың сегізі бүгінге дейін сақталған. Жетісі Сонораға тән, ал біреуі бір ғасыр бұрын АҚШ-тан көшіп келген. Бұл мәдениеттер әдетте өздерімен байланысты шөлдерге, тауларға, өзен арналарына және Калифорния шығанағына құрметпен қарастырады. Осы сенімдердің көпшілігі католицизмге бейімделген. Жергілікті тілдерді сақтауға күш салынып жатыр, бірақ топтардың саны азайғандықтан, бұл қиындыққа толы. Олар Майо өзенінің бойында шоғырланған. Көпшілігі штаттың оңтүстігіндегі Аламос, Кириего және басқа да муниципалитеттерде, сондай-ақ Тибурон аралының жанындағы жағалаудың кейбір бөліктерінде кездеседі. Сонораның солтүстік-батысында да айқын қауымдастық бар. Бұл халық штаттың екінші ең көп саны болып табылады, шамамен 33 000 мүшесі Яки өзенінің бойында дәстүрлі түрде қоныстанған. Олар негізінен Pótam, Huíviris, Torim, Cocorit, Bácum, Vícam, Rahúm және Belem қауымдастықтарында кездеседі, олардың үкіметі жартылай тәуелсіз. Якилер өздерінің дәстүрлерінің көп бөлігін, соның ішінде ата-бабаларға табынуды, бастапқы тілді және көптеген дәстүрлі рәсімдер мен билерін сақтай алды, ал омар биі сырттан келгендер арасында ең танымал. Якилер өздерін және майоларды «Йореме» немесе «Йоме» деп атайды. Яки және Майо тілдері өзара түсіністікке ие, және екі халық салыстырмалы түрде жақында ғана біріккен деп есептеледі. Якилердің ең танымал діни мерекелерінің бірі – Қасиетті апта, сондай-ақ ораза және өлгендер күнімен байланысты рәсімдер. Олар жанның өлмейтініне сенгендіктен, жерлеу рәсімі көңілсіз емес, керісінше, той-томалақ пен ән-күймен тойланады. «Сери» тілінде бұл сөз «халық» дегенді білдіреді. «Сери» атауы опата тілінен шыққан және «құмның адамдары» деген мағынаны білдіреді. Бүгінде шамамен 650 сери халқы бар. Олар өздерінің мәдениеттері мен темір ағаштан жасалған қолөнерлері арқылы белгілі. Олар ғасырлар бойы штаттың орталық жағалауында, әсіресе Пунта-Чуэка, Эль-Десембок және Кино-Вьехода, сондай-ақ Калифорния шығанағындағы Тибурон аралында және оның маңындағы бірқатар аралдарда қоныстанған. Жалпы алғанда, серилер – аймақтағы жергілікті халықтардың ең бойы ұзын топтары. Оларды алғаш кездескен испандықтар «алғындар» деп сипаттаған. Олардың дәстүрлі диетасы негізінен аң аулау және балықтан тұрды. Алайда, испандықтар келгеннен кейін бұл диета өзгерді, өйткені атыс қаруын қолдану көптеген азық-түлік жануарларының жойылуына әкелді. Серилердің дәстүрлі сенімдері олардың қоршаған ортасындағы жануарларға, әсіресе пеликан мен тасбақаға негізделген, ал күн мен ай да маңызды рөл атқарады. Ритуалдар қазір католиктік дінге негізделген. Опаталар штаттың орталық және солтүстік-батысындағы бірқатар қауымдастықтарда қоныстанған, бірақ олар ерекше этнос ретінде жоғалып барады. Бұл топ өздерінің дәстүрлі рәсімдерін жоғалтты, ал тіл 1950 жылдары жойылып кетті. Бұл атау «жауынгер адамдар» дегенді білдіреді және оларға Пималар берді, өйткені Опаталар әдетте көршілерімен қақтығыста болды. Олар әсіресе Тохоно О'одхамға, яғни «бұршақ адамдары» деп еске алатын Папави О'отхамға жаулық танытты. Бүгінгі опаталар католиктік дінді толық қабылдады, ал Исидор Лаборатор – этностың қамқоршысы. Пималар Сиерра-Мадре-Окзиденталдың шығыс Сонора және батыс Чиуауа штатындағы тауларын алып жатыр. Пималар өздерін «Ооб» деп атайды, яғни «халық» дегенді білдіреді. Испандықтар оларға Пима деген атау берді, өйткені испан тілінде оларға қойылған сұрақтарға жауап ретінде пима сөзі айтылатын. Бұл сөз «білмеймін» немесе «түсінбеймін» деген мағынаны білдіреді. Бұл этностың дәстүрлі аумағы Пимерия деп аталады және ол екі аймаққа бөлінеді: Пимерия Альта және Пимерия Баха. Сонорадағы негізгі Пима қауымы Екорадағы және оның маңындағы, сондай-ақ Пима қолөнерін сататын орталық бар Сан-Диего қауымымен бірге. Пима діні – дәстүрлі нанымдар мен католиктік діннің араласқан түрі. Ең маңызды мерекелердің бірі – Пиманың қамқоршысы ретінде қабылданған Ассизидің Франциск мейрамы. Тағы бір маңызды мейрам – Юмаре деп аталады, оның күні өзгеріп отырады, себебі ол мол өнім, әсіресе жүгері жинауды сұрайды. Әдетте, төрт күн бойы жалғасатын мерекелер, әуендер мен билерден тұрады, мысалы, «Паскола» және «тесгуино» деп аталатын ашытылған жүгері сусындары. Гуарихиолар штаттағы ең аз түсінілетін топтардың бірі болып табылады және көбінесе оңтүстік-шығыстағы Матапко үстірті деп аталатын аймақпен шектелген. Гуарихиолар Тараумаралармен және Кахиталармен туыс. Бұл топ 1620 жылы иезуиттермен алғаш кездескен. Бастапқыда, олар қазіргі Аламостың маңындағы аумақта өмір сүрген, бірақ испандықтар келгеннен кейін олардың жерлерінен айырылды. Олар жаңа келгендермен араласпады, өзін оқшаулап алды. Осы себепті, бұл топтың адамдарында өте ерекше бет пішіні бар, және олар өздерінің дәстүрлерін дерлік толығымен сақтап келді. Олар оқшауланған күйде қалғанмен, қолөнерлерімен танымал. 1970 жылдары бұл топқа қысым көрсетілді, және ол 1976 жылға дейін ресми түрде танылмады. Осы жылы оларға эхидо берілді. Кокопа – Сонораның ең кішкентай жергілікті тобы, шамамен 170 мүшесі бар, олар негізінен Сан-Луис-Рио-Колорадода, АҚШ шекарасында, сондай-ақ Аризона және Бажа Калифорниядағы жақын қауымдастарда тұрады. Олардың өздерін атаулары, Куапак, «келеді» дегенді білдіреді және мүмкін, Колорадо өзенінің бағытының жиі өзгеруіне сілтеме жасайды. Дәстүрлі киімдер қолданылмайды. Ол қауырсындар мен сүйектерден жасалған әшекейлермен сипатталады, және еркектерге мұрын сақиналары мен түсті белдіктер кіреді. Әйелдер бұрын қауырсындардан жасалған юбкалар киетін. Олар әлі де дәстүрлі рәсімдерді сақтайды, мысалы, өлімнен кейін кремациялау, сонда жан мәйітпен ауыр болмай, кейінге өтуі мүмкін. Тағы бір дәстүрлі практика – татуировкалар жасау. Кикапулар Сонораға тән емес, бірақ бір ғасыр бұрын АҚШ-тан көшіп келген. Бүгінде оларды Коауила штатындағы Эль-Насименто қауымдастығында, Басерак муниципалитетіндегі Тамичопада, сондай-ақ АҚШ-тағы бірнеше түрлі резервацияларда таба аласыз. Алайда, Сонорадағы Кикапу қауымдастығы жойылу қаупінде. 1980 жылдары осы топтарды біріктіруге әрекеттер жасалды. Сонорада 80 мүшесі қалды және олар алгонкин отбасының бір бөлігі болған ата тегін тілін жоғалтты, соңғы сөйлеуші 1996 жылы қайтыс болды, дегенмен тіл басқа Кикапу қауымдастықтарында, әсіресе Коауила штатында кеңінен қолданылады. Сонорадағы Кикапу қауымдастығы сонымен қатар дәстүрлі мәдениетінің көп бөлігін жоғалтты.

The most numerous indigenous groups in the state are the Mayo, the Yaquis and the Seris; however, there are a number of other groups which have maintained much of their way of life in territory in which they have lived for centuries. There were at least nine tribes, eight of which remain today. Seven are indigenous to Sonora, with one migrating to the state over a century ago from the United States. These cultures generally hold in reverence the deserts, mountains, riverbeds and Gulf of California with which they have contact. Many of these beliefs have been adapted to Catholicism. There are efforts to preserve indigenous languages, but with groups of diminished size, this has been a challenge. They are concentrated along the Mayo River. Most are found in the municipalities of Álamos, Quiriego and others in the south of the state, as well as in some parts of the coast near the Isla Tiburón. There is also a notable community in the northwest of Sonora. These people are second most numerous in the state with about 33,000 members traditionally located along the Yaqui River. They are found principally in the communities of Pótam, Huíviris, Torim, Cocorit, Bácum, Vícam, Rahúm and Belem, which have semi autonomous government. The Yaqui have been able to maintain most of their traditions including ancestor worship, original language, and many of their traditional rites and dances, with the deer dance the best known among outsiders. The Yaquis call themselves and the Mayos the "Yoreme" or "Yoeme". The Yaqui and Mayo languages are mutually intelligible, and the two peoples are believed to have been united until relatively recently. One of the Yaqui religious celebrations which is best known among outsiders is Holy Week, along with rituals associated with Lent and Day of the Dead. As they consider the soul immortal, funerals are not a somber occasion but rather celebrations with banquets and music. which means "the people" in the Seri language. The name Seri comes from the Opata language and means "men of sand". There are about 650 Seri people today. They are well known among outsiders in the state because of their culture and the crafts they produce in ironwood. For centuries they have inhabited the central coast of the state, especially in Punta Chueca, El Desemboque and Kino Viejo as well as a number of islands in the Gulf of California in and around the Isla Tiburón. Generally, the Seris are the tallest of the indigenous peoples of the region, and the first Spaniards to encounter them described them as "giants". Their traditional diet almost entirely consisted of hunted animals and fish. However, this diet changed after the arrival of the Spaniards, when the use of firearms led to the extinction of many food animals. The Seris' traditional beliefs are based on the animals in their environment, especially the pelican and the turtle, with the sun and moon playing important roles as well. Rituals are now based on Catholicism,

The Opatas are location in a number of communities in the center and northwest of the state, but have been disappearing as a distinct ethnicity. This group has lost its traditional rituals, and the language died out in the 1950s. The name means "hostile people" and was given to them by the Pimas, as the Opatas were generally in conflict with their neighbors. They were especially hostile to the Tohono O'odham, who they depreciatingly refer to as the Papawi O'otham, or "bean people". Today's Opatas have completely adopted the Catholic religion with Isidore the Laboror as the ethnicity's patron saint. The Pimas occupy the mountains of the Sierra Madre Occidental in eastern Sonora and western Chihuahua state. The Pimas call themselves the O'ob, which means "the people". The name Pima was given to them by the Spaniards because the word pima would be said in response to most questions asked to them in Spanish. This word roughly means "I don't know" or "I don't understand." The traditional territory of this ethnicity is known as the Pimería, and it is divided into two regions: the Pimería Alta and the Pimería Baja. The principal Pima community in Sonora is in es, with other communities in Yécora and its vicinity as well as the community of San Diego, where there is a center selling Pima handcrafts. Pima religion is a mix of traditional beliefs and Catholicism. One of the most important celebrations is the feast of Francis of Assisi, who has been adopted as the patron saint of the Pima. Another important festival is called the Yúmare, which has a variable date with the purpose of asking for an abundant harvest, especially corn. Festivals generally last four days and consist of chants and dances such as the Pascola, accompanies by a fermented corn drink called tesgüino. The Guarijíos are one of the least understood groups in the state, and are mostly restricted to an area called the Mesa del Matapaco in the southeast. The Guarijíos are related to the Tarahumaras and the Cáhitas. This was the first group encountered by the Jesuits in 1620. Initially, they lived in the area around what is now Álamos, but when the Spaniards arrived, they were dispossessed of their lands. They also did not intermarry with the newcomers, isolating themselves. For this reason, people of this group have very distinct facial features, and have kept their traditions almost completely intact. They remain isolated but are known for their handcrafts. In the 1970s, there was oppression of this group, which was not formally recognized until 1976. In this year, they were granted an ejido. The Cocopah is the smallest native indigenous group to Sonora with about 170 members, who live mostly in San Luis Río Colorado, along the United States border, in addition to nearby communities in Arizona and Baja California. Their own name for themselves, Kuapak, means "which comes" and possibly refers to the frequent changes in the course of the Colorado River. Traditional native dress is in disuse. It is characterized by the use of feathers and necklaces made of bones, and includes nose rings and earrings with colorful belts for the men. The women used to wear skirts made of feathers. They still practice a number of traditional rituals such as cremation upon death so that the soul can pass on to the afterlife without the body encumbering it. Another traditional practice is the use of tattoos. The Kickapoos are not native to Sonora, but migrated here from the United States over a century ago. Today, they are found in the communities of El Nacimiento in the state of Coahuila, Tamichopa in the municipality of Bacerac, as well as on several different reservations in the United States. However, the Kickapoo community in Sonora is in danger of disappearing. In the 1980s, there were attempts to gather these disparate groups into one community. Eighty members remain in Sonora and they have lost their ancestral language, which was part of the Algonquin family, with the last speaker dying in 1996, although the language is still widely spoken in other Kickapoo communities, especially in Coahuila. The Kickapoo community in Sonora has also lost much of their traditional culture.

Жалпы профилі

Сонораның қиын-қыстау жер бедері мен қатал климатына қарамастан, Мексиканың солтүстігінің қалған бөлігі сияқты, ол минералды ресурстарға бай. Бұл өзін-өзі қамтамасыз ету тарихына әкелді, және көптеген адамдар өздерін пионерлік дәстүрдің мұрагерлері деп санайды. Мұның көп бөлігі вакеро немесе ковбой дәстүрімен байланысты, себебі штаттың экономикасының көп бөлігі дәстүрлі түрде мал шаруашылығымен байланысты. Сонорандықтар және басқа солтүстік мексикалықтар (norteños) еңбекқор және шарапшыл, сондай-ақ басқа мексикалықтарға қарағанда көбірек жеке және тура болғаны үшін танымал. 2008 жылы Moody's Investor's Service компаниясы штатқа A1.mx (Мексика) және Ba1 (глобал) рейтингтерін берді, бұл негізінен оның берік экономикалық негізіне байланысты болды. Штатта жоғары білікті жұмыс күші бар және АҚШ экономикасымен, әсіресе Аризонамен ортақ шекараға ие болғандықтан, тығыз байланыста. Бұл байланыс штат экономикасының әртүрлі салаларына әсер етеді. Сонора Мексиканың ең бай штаттарының бірі, жан басына шаққандағы ЖІӨ орташа көрсеткіштен шамамен 15% жоғары, ал ЖІӨ өсімі әдетте елдің қалған бөлігінен озып кетеді, мысалы, 2006 жылы ұлттық орташа көрсеткіш 4,8% болса, штаттың өсімі 8,4% құрады. Штаттың экономикалық табысы, әсіресе өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы салалары, сондай-ақ шекарасы, Мексиканың орталық және оңтүстік бөліктерінен көптеген көшіп келушілерді тартты.

Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы штаттың ең маңызды экономикалық қызметі болып табылады, көбінесе астық өндірісімен айналысады. Басты ауыл шаруашылығы аймақтарына Яки аңғары, Майо аңғары, Гуаймас аңғары, Гермосильо маңындағы жағалау, Каборка жағалауы және Сан-Луис Рио Колорадо аңғары кіреді. Бұл аймақтар бидай, картоп, қарбыз, мақта, жүгері, дәнды қарбыз, сорго, нут, жүзім, люцерна, апельсин және тағы да басқа дақылдардың көп мөлшерде өндірілуіне мүмкіндік беретін ірі масштабты суаруға жағдай жасайды. 2002 жылы ауыл шаруашылығы өнімдеріне бидай, картоп, қызыл және ақ жүзім, люцерна, апельсин және қарбыз кірді. Сонора және Баха Калифорния Норте – Мексиканың ең ірі бидай өндіруші екі штаты, Сонора ғана Мексиканың бидай өндірісінің 40% құрайды. Штат аумағында, әсіресе таулы аймақтарда шағын фермалар да бар, онда фермерлер көбінесе өз тұтынуы үшін жүгері және басқа да негізгі өнімдерді өсіреді. Бұл суармасыз шаруашылық жазғы жаңбырлы маусымға өте тәуелді, себебі жаңбырдың жетіспеуі егістіктің сәтсіздігіне әкеледі. Ірі масштабты өндіріс үшін кеңейтілген суару инфрақұрылымы қажет. Мексика революциясынан кейін федералды үкімет Сонораның суару инфрақұрылымын бақылауға алды, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін үлкен бөгеттер мен су қоймаларын салуды бастады. 1940-1970 жылдар аралығында Сиудад-Обрегон қаласында орналасқан Халықаралық жүгері және бидайды жетілдіру орталығы (CIMMYT) ауыл шаруашылығы техникасындағы жетістіктерді дамытты. Бұл жаңа бидай сорттарын суару, тыңайтқыштар және пестицидтермен үйлестіріп, өнімділікті күрт арттырды. Мексика 1940 жылдары бидай импорттаушы ел болса, 1960 жылдары бидай экспорттаушы елге айналды. Штатта су даулары болды, атап айтқанда Гермосильо және салыстырмалы түрде суға бай Сиудад-Обрегонның шенеуніктері арасында. Судың тым көп сорылуы су деңгейін күрт төмендетті және көптеген аймақтарда топырақтың тұздылығын арттырды. Кейбір аймақтарда су деңгейі жылына бір-екі метрге дейін төмендеп, таза судың қолжетімділігі азайды және егістік жерлерді тастауға мәжбүр етті. Осы себепті 20 ғасырдың соңғы тоқсанында өңделетін жерлердің ауданы 24%-дан астамға азайды.

Agriculture is the most important economic activity in the state, mostly with the production of grains. The major agricultural regions include the Yaqui Valley, the Mayo Valley, the Guaymas Valley, the coast near Hermosillo, the Caborca coast and the San Luis Río Colorado Valley. These areas permit for large scale irrigation to produce large quantities of crops such as wheat, potatoes, watermelons, cotton, corn, melons, sorghum, chickpeas, grapes, alfalfa, oranges and more. In 2002, agricultural production included of wheat, of potatoes, of wine grapes (both red and white), of alfalfa, of oranges and of watermelon. Sonora and Baja California Norte are Mexico's two largest wheat producing states, with Sonora alone producing 40% of Mexico's wheat. There is some small scale farming done in the state, especially in the highland areas, where farmers grow corn and other staples mostly for self consumption; this unirrigated agriculture is highly dependent on the late summer rainy season, as failure will result from the lack of rain. and large scale irrigation infrastruction is needed for large scale production. After the Mexican Revolution, the federal government took control of Sonora's irrigation infrastructure and after World War II, began extensive dam and reservoir construction. From the 1940s to the 1970s, advanced in agricultural techniques were pioneered by the International Maize and Wheat Improvement Center (CIMMYT) based in Ciudad Obregón. This combined new varieties of wheat, with irrigation, fertilizers and pesticides to greatly increase production. Mexico went from a wheat importer in the 1940s to a wheat exporter in the 1960s. There have been water disputes in the state, notably between officials from Hermosillo and the relatively water rich Ciudad Obregón. The overpumping has drastically lowered water tables and has increased soil salinity in many areas. In some areas, the tables have dropped by as much as one or two meters per year, making fresh water increasingly unavailable and forcing the abandonment of croplands. For this reason, the area under cultivation dropped by more than 24% during the last quarter of the 20th century.

Балық аулау

Сонора — Мексикада теңіз өнімдерін өндіруде дамыған балық шаруашылығы инфрақұрылымы бар маңызды штат. Сонора Мексиканың балық өндіруші штаттарының бірі болып табылады, жалпы өндірістің 70% Тынық мұхитының жағалауынан, оның ішінде Калифорния шығанағынан түседі. Балық аулаудың көп бөлігі креветка мен сардинадан тұрады, олардың шамамен үштен екісі АҚШ-қа экспортталады. Мал шаруашылығынан өзге, Сонора экономикасының тағы бір дәстүрлі саласы — кен өндіру, ол Аламос қаласының жанындағы ірі кеніштің табылуымен басталды. Сол аймақтағы күміс көбінесе таусылғанмен, Сонора Мексиканың әлемдегі ең ірі он бес кен өндіруші елдің қатарында күміс, целестит және висмут өндіруде маңызды рөл атқарады. Сонора алтын, мыс, графит, молибден және волластониттің жетекші өндірушісі. Сьерра-Мадре-Оксидентальде күміс кеніштері әлі де бар. Сонора елдегі ең ірі көмір қорына ие. Штатта Мексикадағы ең ірі кен өндіруші компания — Grupo México орналасқан, оның Кананеадағы негізгі кеніштері әлемдегі үшінші ірі мыс өндіруші болып табылады. 2002 жылы кен орындарынан 6634,5 килограмм алтын, 153 834 килограмм күміс, бес тонна қорғасын, 267 171 тонна мыс, үш тонна мырыш, 18 961 тонна темір, 7 176 тонна барий сульфаты өндірілді. Дегенмен, жылдық өндіріс әлемдік нарық бағаларына тікелей байланысты. Мексиканың кен өнеркәсібі колониялық кезеңде негізінен испандықтардың, ал тәуелсіздік алғаннан кейін — шетелдік компаниялардың бақылауында болды. 1960 және 1970 жылдары үкімет мексикалық кен өндірісіндегі шетелдік мүдделерді ығыстырды, бұл мексикалық кен компанияларындағы меншік үлесін шектеуден басталды. 2009 жылы штатқа жеті миллионнан астам турист келді, олар экономикаға 20 миллиардтан астам песо жұмсады. Көбінесе отандық туристер келеді, олардың орташа шығыны 742 песоны құрайды. Шетелдік туристер орташа есеппен 1105 песо жұмсайды. Көпшілігі шамамен 3,3 түнге тоқтасады. Штатқа келетін туристердің жартысынан астамы жеке көлікпен, содан кейін әуе және коммерциялық автобуспен барады. Рио жолы (Өзен жолы) Сонора өзені бойындағы ауылдар мен қалалар арқылы өтеді. Штат күзде, бұрыш пен жержаңғақ жинақталған кезде осы бағытты пайдалануды ұсынады. Бұл маршрутқа Урес, Бавиакора, Акончи, Сан-Фелипе-де-Хесус, Хуэпак, Банамичи, Ариспе, Бакоачи және Кананеа елді мекендері кіреді. Сьерра-Альта жолы ("Жоғары тау жолы") Сьерра-Мадре-Оксидентальдың таулы аймағынан өтіп, аймақтың маңызды шыңдарын және қалаларын көрсетеді. Баратын жерлерге Моктесума, Вилла Идальго, Хуасабас, Гранадос, Хуачинера, Бависпе, Накори Чико, Фронтерас, Накозари және Кампас қалалары кіреді, олардың ескі хасиендалар, өзендер, орман және табиғаттың басқа да түрлері сияқты басқа да қызықты орындары бар. Сьерра-Мар жолы ("Тау-теңіз жолы") штаттың оңтүстігінде, Аламос, Навохоа және Хуатабампо қалаларының маңында орналасқан, онда колониялық дәуірде салынған көптеген құрылыстар бар. Көрермендерге жоғарыда аталған қалалар, сондай-ақ Адольфо Руис Кортинес, Тетахиоса және Эль Венедито су тоғандары және Май озенінің маңындағы шөл және тропикалық өсімдіктермен қоршалған Этчохоа қаласы кіреді. Жол Аламос тауларынан басталып, Хуатабампо жағажайларында аяқталады. Саяхатшылар аң аулау, құс бақылау, қайықпен жүзу, каякинг және фотосуретке түсіру сияқты әртүрлі іс-шаралармен айналыса алады. Йекора жолы (Yécora жолы) астанасы Гермосильодан басталып, штаттың тауларындағы ең биік елді мекендердің бірі — Йекора қаласына жетеді. Йекора аймағы аң аулаумен танымал және тек штаттың осы бөлігінде ғана кездесетін түрлерге ие. Гермосильодан Йекораға дейін бірнеше қалалар мен табиғи көріністерден өтетін тас жолдар бар. Оларға Ла Колорадо кеніші, Матапе өзеніндегі Сан-Хосе-де-Пима, Текорипа, түрлі төбелермен қоршалған Сан-Хавьер, Тоничи, Онавас, Тепока, Сан-Николас және Меса-де-Кампанеро орман кіреді. Сонорада Магико Пуэблосы бар, ол — Аламос, жергілікті халық оны Остимури деп атаған. Бұл қала 1683 жылы Ла-Европа деп аталған минералдық кенішінің табылуымен құрылды. Мұнда табылған күміс оны аймақтағы ең бай қалалардың біріне айналдырды. Кеніштер 19 ғасырда таусылып, қала құлдырады. Бүгінде ескі үйлер мен басқа да ғимараттардың көпшілігі қалпына келтірілді. Сонымен қатар, туристік мақсаттар үшін ашық және туризмді дамытуға бағытталған бірқатар табиғи қорықтар бар. Оларға Альтар шөліндегі Эль-Пинакате, Колорадо дельтасы және Калифорния шығанағының жоғарғы бөлігі кіреді. Бұл екеуі де Пуэрто-Пеньясконың ірі курорттық аймағына жақын орналасқан және Мексиканың ең құрғақ аймақтарының бірі болып табылады.

Sonora is a major producer of seafood in Mexico with a developed fishing infrastructure. Sonora is one of Mexico's leading fish producing states, with 70% of Mexico's total coming from the Pacific coast, including the Gulf of California. Much of the catch is shrimp and sardines, with about three quarters exported to the United States. In addition to livestock, mining is another traditional element of Sonora's economy, beginning with a major find near the city of Álamos. While the silver of that area has mostly been depleted, Sonora still plays a large part in Mexico's standing as one of the top fifteen producers of minerals in the world, leading in silver, celestite and bismuth. Sonora is the leading producer of gold, copper, graphite, molybdenum, and wollastonite. There are still deposits of silver in the Sierra Madre Occidental. Sonora also has one of the largest coal reserves in the country. The state has the largest mining surface in Mexico, Grupo México, with one of its principal mining operations in Cananea, is the world's third largest copper producer. In 2002, mines produced 6,634.5 kilograms of gold, 153,834 kilograms of silver, five tons of lead, 267,171 tons of copper, three tons of zinc, 18,961 tons of iron, 7,176 tons barium sulphate. However, annual production is heavily dependent on world market prices. Mexico's mining industry was mostly dominated by the Spaniards during the colonial period, and then by foreign enterprises after Independence. In the 1960s and 1970s, the government forced out most foreign interests in Mexican mining, beginning with the increasing restriction of ownership in Mexican mining companies. In 2009, the state received more than seven million visitors, who spent more than 20 billion pesos to the economy. Most visitors are domestic and spend an average of 742 pesos. Foreign visitors spend an average of 1,105 pesos. Most stay on average 3.3 nights. Just over half of tourists in the state arrive to their destinations by private automobile, followed by airplane and commercial bus. The Ruta del Río (River Route) follows a seriers of villages and towns along the Sonora River. The state recommends this route in the fall when the chili pepper and peanut harvest occurs. The route includes the settlements of Ures, Baviácora, Aconchi, San Felipe de Jesús, Huépac, Banámichi, Arizpe, Bacoachi and Cananea. The Ruta de la Sierra Alta ("High Mountain Route") winds its way through the highlands of the Sierra Madre Occidental to see the significant peaks and towns of the area. Destinations include the towns Moctezuma, Villa Hidalgo, Huásabas, Granados, Huachinera, Bavispe, Nácori Chico, Fronteras, Nacozari and Cumpas, which have other attractions such as old haciendas, streams, forests and other forms of nature. The Ruta Sierra Mar ("Mountain Sea Route") is located in the south of the state among the towns around Álamos, Navojoa and Huatabampo, which contain a large number of colonial era constructions. Attractions include the above mentioned cities along with the Adolfo Ruiz Cortínez, Tetajiosa and El Venadito dams and the town of Etchojoa, which are surrounded by areas of desert and areas with tropical vegetation, around the Mayo River. The route begins in the mountains of Álamos and ends at the beaches of Huatabampo. Travelers can engage in a number of activities such as hunting, birdwatching, boating, kayaking and photography. The Ruta Yécora (Yécora Route) leaves from the capital of Hermosillo and makes its way to the town of Yécora, which is one of the highest communities in the mountains of the state. The Yécora area is known for its hunting and the area contains species that can only be found in this part of the state. From Hermosillo to Yécora, there are of highway, which pass through a number of towns and natural vistas. These include La Colorado mine, San José de Pima on the Mátape River, Tecoripa, San Javier which is surrounded by various hills, Tónichi, Ónavas, Tepoca, San Nicolás and the Mesa de Campanero forest. Sonora has one Pueblo Mágico, which is Álamos, which was called Ostimuri by the native population. This town was founded in 1683, when a mineral deposit by the name of La Europea was discovered. The silver found here made it one of the richest towns in the region. The mines gave out in the 19th century and the town declined. Today, many of the old mansions and other buildings have been restored. There are also a number of natural reserve areas that are open to visitors and promoted for tourism. These include El Pinacate in the Altar Desert and the Colorado Delta and Upper Gulf of California biosphere reserve. Both of these are near the major resort area of Puerto Peñasco and are some of the driest areas of Mexico.

Шекара

Штат экономикасының көп бөлігі АҚШ-тың Аризона штатымен шекарасына байланысты. Екі елден де адамдар сауда жасау үшін шекарадан өтеді. Көптеген аризоналықтар үйде тамақтану мен сауда жасау үшін шекарадан өтіп, үйіндегідей емес, жаңа тәжірибе алуға тырысады. Көбінесе бір күндік сапармен болады. Ногалес – ең танымал шекаралық өткел, ол Тюсоннан оңтүстікке қарай тас жолмен бір сағаттан астам жерде орналасқан. Ногалес қаласының басты сауда көшесі – Авенида Обрегон, онда АҚШ-тағы бағасынан арзан дәріханалар, Louis Vuitton сияқты танымал брендтердің көшірмелерін сататын дүкендер, кубалық сигаралар, текила, арзан темекі және мексикалық қолөнер бұйымдары, соның ішінде Пуэбла, Гвадалахара, Мичоакан және Оахака шеберлерінің ең жақсы туындылары көптеп кездеседі. Бұл дүкендер көбінесе шекарадан өтетін американдықтарға қызмет көрсеткенімен, бағаны келісуге болады. Мексика тарапындағы көптеген елді мекендерде шекаралық өткізу пункттеріне жақын барлар орналасқан, олар Мексиканың 18 жастан бастап алкоголь ішуге рұқсат беруінің артықшылығын пайдаланады. Шекарадан өтудің маңызды аспектісі – коммерциялық тасымалдау, әсіресе Ногалес порты арқылы. Ногалес қаласында екі өткізу пункті бар: біреуі екі қаланың орталықтарын байланыстырады, көбінесе коммерциялық емес көліктер үшін, екіншісі – жүк көліктері мен коммерциялық тасымалдау үшін қала сыртындағы Марипоса порты. NAFTA шекарааралық тасымалды арттырды. Солтүстік және оңтүстікке бағытталған қозғалысты есептегенде, Ногалес порты Сонора мен Аризона арасындағы барлық шекаралық өткелдердің шамамен үштен екі бөлігін қамтиды. Ногалес – АҚШ және Канадаға бағытталатын мексикалық ауыл шаруашылығы өнімдерінің маңызды өту орны. 2005 жылы порт арқылы 268 163 коммерциялық жүк көлігі өтті, бұл 2004 жылғы 242 435 көрсеткіштен жоғары. Акончи – штаттың жиһаз жасау дәстүрі дамыған, дерлік қырық шеберханасы бар ауылдарының бірі. Олардың көпшілігі рустикалық немесе колониалдық стильде салынған. Ариспе және Аламос қалаларында сабанның иілгіш бұтақтарынан және "гуасима" (Guazuma ulmifolia) ағашынан жасалған орындықтарға маманданған. Себет өру штат бойынша кеңінен таралған, қолмен жасалған бұйымдарды Баия Кино, Пунта Чуека және Эль-Десембоке сияқты жергілікті базарларда табуға болады. Теңіз жағасында жасалған себеттерде көбінесе теңіз мотивтері бейнеленген. Үресте қамыстан жасалған себеттермен қатар, шляпалар да жасалады. Акончиде пальма жапырақтарынан тамақ сақтауға арналған кептер мен кәрзиндер тоқылады. Әртүрлі аймақтарда "каритас" деп аталатын шар тәрізді қақпақты себеттер жасалады. Бұл Сери тайпасының ерекшелігі. Оларды әдетте әйелдер тоқиды, кішкентай себетті жасауға бір ай, ал үлкеніне екі жылға дейін уақыт кетеді. Кортиталардың көпшілігін шетелдік туристер сатып алады, себебі оларды жасауға жұмсалатын еңбек оларды қымбатқа айналдырады. Пуэрто-Пеньяско және Сери тайпасының шеберлері теңізден алынған материалдардан – әртүрлі қабықшалардан, теңіз жануарларының тікенектерінен әшекейлер: әсем әйнектер, білезіктер және сырғалар жасайды. Соңғылары жыланның құйрықтары мен жануарлардың тістерін де пайдаланады. Сери тайпасының ең жақсы туындыларының бір бөлігі Баия Кинодағы мұражайда сақталады. Сондай-ақ, түрлі тұқымдардан, ұсақ бұтақтардан және өзен тастарынан жасалған зергерлік бұйымдар, әсіресе әйнектер де кездеседі. Окитоада түрлі түсті шыныдан салтанатты тәждер жасалады, олар көбінесе өлгендер күнінде жақындарының қабірлерін безендіру үшін қолданылады. Яки тайпасы еленнің аяқтарынан жасалған ерекше белбеулерді, сондай-ақ рәсімдерге арналған күрделі маскаларды жасайды. Алайда, бұл тайпа өнімдерін коммерциялық мақсатта кеңінен сатпайды, жергілікті базарларда матадан жасалған қуыршақтарды қоспағанда.

Much of the state's economic activity is related to its border with the United States state of Arizona. People from both countries regularly cross the border to shop. Many Arizonans travel and cross one of the crossings to eat and shop, mostly to experience something different from doing the same at home. Most spend only the day. The most popular of these border crossings is Nogales, which is just over an hour south from Tucson by highway. The main shopping street in Nogales is Avenida Obregón, which is crowded with pharmacies with lower prices than in the United States, stores selling knock offs of designer names such as Louis Vuitton, Cuban cigars, tequila, cheaper cigarettes and Mexican handcrafts, including some of the best work from artisans from Puebla, Guadalajara, Michoacán and Oaxaca. Although these stores cater mostly to Americans crossing the border, it is still possible to negotiate prices. Many of these communities on the Mexican side also have bars close to the port of entry, taking advantage of Mexico's lower drinking age of 18. The more important aspect of the border crossing is the commercial shipping that goes through, especially the Nogales port. There are two crossings at Nogales, one which connects the downtowns of the two cities, mostly for non commercial traffic, and the Mariposa Port of Entry outside of the twin cities for trucks and commercial traffic. NAFTA increased cross border shipping. Counting traffic going both north and south, the Nogales port handles about three quarters of all border crossing between Sonora and Arizona. Nogales is a major port of entry for Mexican agricultural products heading to the United States and Canada. In 2005, 268,163 commercial trucks moved through the port, up from 242,435 in 2004,

The higher elevations of the state and riverbanks contain large quantities of trees. Aconchi is one of the villages of the state with a well established tradition of making furniture, with almost forty workshops. Many of these are in rustic or colonial style. In Arizpe and Álamos, they specialize in a type of chair made by bending and combining long flexible branches of willow and "guásima" (Guazuma ulmifolia) In the town of Tubutama, they make clocks of mesquite wood. Basketmaking is still widely practiced in the state, with hand made wares available in local markets such as in Bahía Kino, Punta Chueca and El Desemboque. Those made near the ocean often have marine designs. Baskets made of reeds are made in Ures along with hats. In Aconchi, palm fronds are used to make hats and baskets called guaris, used for food storage. In various locations, a basket variety called "caritas" are made in a globe shape and have a lid. This is a specialty of the Seris. These are typically made by women, with small baskets taking a month to make. Larger ones can take up to two years. Most coritas are bought by foreigners as the work needed to create them makes them expensive. Jewelry such as necklaces, bracelets and earrings are often made using materials from the sea such as various types of shells and spines from marine animals. This is a specialty in Puerto Peñasco and of the Seris. The latter also use materials such as the tails of rattlesnakes and animal teeth. Some of the Seris' best work is located in a museum in Bahia Kino. There is also jewelry, especially necklaces made with various seeds, small twigs and river stones. In Oquitoa, they made ceremonial crowns of glass in various colors. These are most often used to decorate the tombs of loved ones on Day of the Dead. The Yaquis make unique belts using the paws of deer as well as elaborate masks for ceremonies. However, these people generally do not commercialize their wares, with the exception of cloth dolls in local markets.

Медиа

Сонораның газеттеріне мыналар жатады: El Gran Diario de Sonora Agua Prieta, El Gran Diario de Sonora Caborca, El Gran Diario de Sonora Hermosillo, El Gran Diario de Sonora Magdalena, El Gran Diario de Sonora Nogales, El Gran Diario de Sonora Puerto Peñasco, El Imparcial, El Informador del Mayo, Entorno Informativo, Expreso Hermosillo, La I Noticias para Mi Hermosillo, La Voz del Puerto, Tribuna (Сонора) және Tribuna de San Luis.

Мәдениет

Мемлекеттің ең өнімді өнері – әдебиет, оның ішінде поэзия, роман, пьесалар және эсселер бар. Мемлекеттің таланттарын ілгерілету үшін мемлекеттік үкімет бірқатар әдеби конкурстарды демеушілік етеді, олардың ең беделдісі – Libro de Sonora. Сондай-ақ, университеттер мен басқа да оқу орындарына стипендиялар ұсынады. Мемлекеттегі маңызды заманауи жазушылардың қатарында ақын және драматург Абигель Бохоркес, романист Герардо Корнехо Мурриэта, жазушы және музыкант Армандо Замора, жазушы және әдеби сыншы Игнасио Мондака Ромеро, әңгімеші Сезар Гандара, эссеист және журналист Ив Гил, әңгімелер мен роман жазушысы Сильвия Агилар Зелени және ақын және романист Иван Фигероа бар. Белгілі суретшілер – Мануэль Ромо Родригес, Гектор Мартинес Артеше және Марио Морено Зазуэта. Аймақтың маңызды халықтық билеріне Елік биі, Паскола және Матачинелер жатады, олар көбінесе Уатабампода орындалады. Дәрілік шөптермен емдеу әлі де кең таралған, әсіресе ауылдық жерлерде. Музыканттардың арасында вальс композиторы Родольфо Камподонико, опера әншісі Альфонсо Ортис Тирадо, Артуро Маркес және классикалық музыка композиторы Педро Вега Гранилло бар. Ал ең танымал – "El Gallo De Oro" Валентин Элизальде Валенсия.

Orquesta Filharmonica de Sonora (Сонора филармониялық оркестрі) – мемлекеттік демеушілікпен құрылған мекеме, ол мемлекеттің барлық ірі қалаларында концерттер өткізеді. Құрылғаннан бері оны Оливия Горра, Карлос Прието, Марта Феликс, Фелипе Чакон және Фернандо де ла Мора сияқты артистер сүйемелдеді. Сондай-ақ, ол Радио Сонораның 23 жылдығы, ITESM Сонора кампусындағы Noche de Arte, Tetabiakte фестивалі және Доктор Альфонсо Ортис фестивалі сияқты көптеген шараларға қатысты. Сонымен қатар, кәмелетке толмағандарға арналған Orquesta Juvenil de Sonora атты ұйым бар. Мемлекеттегі ең маңызды мұражайлар – Museo de Sonora, Museo Costumbrista de Sonora, Museo Étnico de los Yaquis, Museo Étnico de los Seris, Museo de la Lucha Obrera, Museo de la Casa del General және Museo del Niño la Burbuja, оларды жылына 180 000-нан астам адам тамашалайды. Аймақтың ең танымал музыкалық стилі – norteño ("солтүстік"), оған Banda да кіреді. Сонораның осы музыканың нұсқалары 1920 жылдардан 1960 жылдарға дейін дамыды. Көптеген танымал ерте туындылардың авторлары белгісіз. 1950 жылдары радионың кеңінен таралуымен бірге, Нуэво-Леон, Дуранго және басқа штаттардың norteño музыкасы естілгенде, жанрдың танымалдылығы артты. Бұл нұсқаларға көбінесе Сонора композиторлары жазған музыка кірді, мысалы, Jesús "El Chito" Peralta, Cuatro Milpas, Mundo Engañoso, El Venadito, La Higuerita және Aristeo Silvas Antúnez-дің El Tarachi, сондай-ақ José López Portillo-ның La Barca de Guaymas. Бұл музыка әсіресе егіншілік және мал шаруашылығымен айналысатын жастарға әсер етті. Сонорадағы алғашқы ресми norteño тобы – Карвахал ағай-інілері құрған Los Cuatreros de Sonora. Басқа штаттардың топтарынан айырмашылығы, дуэттер болған Сонора топтары триолар болып құрылды, кейін музыкалық аспаптардың қосылуымен квартеттер мен квинтеттерге айналды. Ән мәтіндері көбінесе күнделікті өмірдің маңызды сәттеріне арналған, олар тойланады және көркейтіледі. Norteño музыкасы онымен бірге дамыған әлеуметтік топтардан тыс әлеуметтік топтармен тек соңғы кезде ғана қабылданды. Сонораның norteño топтары, көбінесе "taca tacas" деп аталады, қазір барлық әлеуметтік-экономикалық деңгейдегі әлеуметтік шараларда естіледі. Cerro de Trincheras ("Тринчер тауы") – петроглифтер, алаңдар және астрономиялық обсерваториялар бар археологиялық орын. Аймақтың нақты мақсаты күмәнді, бірақ бұл аймақ 1300 және 1450 жылдар аралығында өркендеген, онда шамамен 1000 адам тұрған, олар жүгері, ақуаза, мақта және агава өсіру арқылы күнкөріс жасаған. Оның ең ірі құрылысы – La Cancha ("Балл алаңы"), ол төбенің солтүстік жағының түбінде орналасқан. Бұл төртбұрышты алаңның шеттеріне үйілген тастармен белгіленген. Кейбір зерттеушілер бұл бір түрлі футбол алаңы деп санайды, ал басқалары – ашық аспан астындағы театр деп санайды. Таудың үстінде обсерватория орналасқан, одан аймақтың көрінісі ашылады. Бұл жерде тас және қабықтан жасалған көптеген артефакттар табылған. Plaza de Caracol (Спираль алаңы) ашық спираль түріндегі бір жарым метрлік биіктіктегі тас қабырғамен белгіленген, бұл, мүмкін, рәсімдер үшін пайдаланылған.

The Orquesta Filharmonica de Sonora (Sonora Philharmonic Orchestra) is a state sponsored institution that offers concerts in all of the entity's major cities. Since its creation, it has been accompanied by artists such as Olivia Gorra, Carlos Prieto, Martha Félix, Felipe Chacón and Fernando de la Mora. It has also participated in numerous events such as the 23rd anniversary of Radio Sonora, the Noche de Arte at the ITESM Sonora campus, the Festival Tetabiakte and the Dr. Alfonso Ortiz Festival. There is also an organization for minors called the Orquesta Juvenil de Sonora. The most important museums in the state are the Museo de Sonora, the Museo Costumbrista de Sonora, Museo Étnico de los Yaquis, Museo Étnico de los Seris, Museo de la Lucha Obrera, Museo de la Casa del General and the Museo del Niño la Burbuja, which are visited by over 180,000 people per year. The most popular musical styles of the area is norteño ("northern"), which includes Banda. Sonoran versions of this music developed from the 1920s to the 1960s. Many of the best known early works have anonymous composers. In the 1950s, with the widespread use of radio, the popularity of the genre rose as the norteño music of Nuevo León, Durango and other states were heard. These versions often included music written by Sonoran composers such as Amor de Madre by Jesús "El Chito" Peralta, Cuatro Milpas, Mundo Engañoso, El Venadito, La Higuerita and El Tarachi by Aristeo Silvas Antúnez and La Barca de Guaymas by José López Portillo. The music especially resonated with youth which worked in fields and on ranches. The first formal norteño group from Sonora was Los Cuatreros de Sonora, formed by the Carvajal brothers. In contrast to bands from other states, which were duets, Sonoran bands were trios before becoming quartets and quintets with the addition of more musical instruments. Lyrics most often deal with the important moments of everyday life which are celebrated and embellished. Only recently has norteño music been accepted by social classes outside those with which it developed. Norteño groups of Sonora, often referred to as taca tacas, can now be heard at social events at all socioeconomic levels. The Cerro de Trincheras ("Trench Hill") is an archeological site, with petroglyphs, plazas and astronomical observatories. The exact purpose of the area has been disputed, but the area reached its height between 1300 and 1450 CE, when it had a population of about 1,000, which made its living growing corn, squash, cotton and agave. Its largest structure is called La Cancha ("The Ballcourt"), which is at the base of the north side of the hill. It is a rectangular patio marked by rocks piled on its edges, measuring Some researchers believe it was some kind of ball court and others believe it was a kind of open air theater. On the hill itself is an observatory, which gives views of the area. Most of the area's artifacts of stone and shell were found here. The Plaza de Caracol (Snail Plaza) is marked by a meter and a half high stone wall in an open spiral, most likely used for ceremonies.

Гастрономия

Мексиканың басқа аймақтарындағыдай, Сонора тағамы да негізінен жергілікті және испандық ықпалдың қосындысы болып табылады. Испандықтар Мексика қаласынан солтүстікке қарай жылжу кезінде, аймақтың тамақтануының қарапайым екенін, негізінен жүгері, бұршақ және қабақтан тұратынын, бірақ оңтүстіктегідей әртүрлі еместігін байқады. Испандықтар аймақтың тағамдарына зор әсер етті. Олар еуропалық бидай, сиыр еті, сүт өнімдері, шошқа еті және тағы басқаларын, сондай-ақ Мексиканың орталық және оңтүстік аймақтарынан әкелген тағамдар мен ингредиенттерді, мысалы, тортилья, чилидің түрлі-түрлі сорттары мен тамалелерді әкелді. Колониялық дәуірден бері ковбой/вакьеро мәдениеті Сонора мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады және асхананың көп бөлігі ковбойлардың далада жеген тағамдарына негізделген, тіпті қазір Сонора тұрғындарының көпшілігі ашық ауада жұмыс істемейді. Теңіз өнімдері, әсіресе жағалау бойында маңызды роль атқарады, себебі Калифорния шығанағында балық пен теңіз өнімдерінің көптеген түрлері кездеседі. Теңіз өнімдері көбінесе өте қарапайым тағамдар түрінде дайындалады, мысалы, балық таколары, теңіз өнімдерінің сорпалары, креветка немесе кальмар қосылған күріш, креветкалы котлеттер. Ең танымал балық түрлері: кабрилла, камбала, марлин, сардина, манта және түрлі жақтар. Тортилья – тамақтың негізгі бөлігі, бірақ ол жүгеріден емес, бидайдан жасалады. Сонорадағы тортильялар басқа жерлердегілерге қарағанда әлдеқайда үлкен және қағаздей жұқа болады. Тағамдарда сүт өнімдері жиі қолданылады, ал чили бұрыштары азырақ қолданылады. Сонора тағамында көптеген сорпалар мен қайнатылмалар бар, олар жергілікті ингредиенттерді сиыр еті, шошқа еті және жүгері сияқты жалпымексикалық өнімдермен үйлестіреді. Теңіз өнімдерінің сорпалары жағалау аймақтарында танымал. Бұл тағамдарға pozole de trigo, pozole de res, menudo con pata, вердолага (Portulaca oleracea) сорпасы, sopa de elote, caldo de calabazas және sopa de camarón жатады. Тамалелер жүгері ұнынан жасалған қамырдан және бұршақ, көкөніс, картоп, чили колорадо және басқа да ингредиенттерден жасалады, олар кептірілген жүгері жапырақтарына оралып, бумен пісіріледі. Тамалелердің құрамы штат бойынша әртүрлі, бірақ ең танымалдары – қаймақ қосылған жаңа жүгері, ірімшік қосылған жасыл чили жолақтары, чили колорадо қосылған сиыр еті және теңіз өнімдері. Штат арқылы өткен түрлі мәдениеттер нан, десерттер мен тәттілердің дамуына әсер етті. Көптеген тәттілер сиыр сүті, қант құмы, жержаңғақ, күріш, жаңғақ, сусамық тұқымы және пилончиллодан жасалады. Оларға пипиториа, хамонсильо, кубиерто де визнага, кубиерто де кальбаза, кубиерто де камоте, балға мақтан, пилончилло, питайя мұзы, кристалданған апельсин мен лимон, жүгері мен күріш пудингінен жасалған торттар жатады. Баканора – бұл жергілікті спирттік сусын, ол штаттың орталығында орналасқан осы аттас қалада ондаған жылдар бойы дайындалып келеді. Оның негізі – мескаль мен текила сияқты агав өсімдігі (agave lechuguilla немесе agave angustifolia), және ол әртүрлі стильдерде, соның ішінде ескірген түрде шығарылады. Оның ерекше дәмі бар. Жыл сайын бұл сусынды дайындау үшін жарты миллионнан астам өсімдіктер жиналады, бұл осы ресурстың шамадан тыс пайдалануына алаңдаушылық тудырады.

As in other parts of Mexico, Sonoran cuisine is basically a mixture of indigenous and Spanish influences. When the Spaniards moved north from the Mexico City area, they found that the diet of the area was simpler, with the basics of corn, beans and squash, but without the further variety as existed in the lusher south. The Spaniards had a great impact on the diet of the region. They brought European staples of wheat, beef, dairy products, pork and more, as well as dishes and ingredients from the center and south of Mexico, such as tortillas, more varieties of chile peppers and tamales. The cowboy/vaquero culture has been an important aspect of Sonora's culture since the colonial period and much of the cuisine is based on what cowboys ate on the range, even though most Sonorans no longer work outdoors. Seafood is an important staple, especially along the coast as there is a large variety of fish and shellfish in the Gulf of California. Seafood is generally cooked in very simple dishes, such as fish tacos, seafood soups, rice with shrimp or squid and shrimp meatballs. Favored fish include cabrilla, flounder, marlin, sardines, manta rays and various types of jacks. Tortillas are the base of the diet, but they are made from wheat, rather than corn. In Sonora, these tortillas are much larger than those prepared elsewhere and paper thin. Dairy products are common in dishes with chile peppers playing a smaller role. The cuisine contains a number of soups and stews, which combine native ingredients with Mexico wide staples of beef, pork and corn. Seafood soups are popular along the coast. These dishes include pozole de trigo, pozole de res, menudo con pata, verdolagas (Portulaca oleracea) broth, sopa de elote, caldo de calabazas and sopa de camarón. Tamales are made with cornmeal dough and fillings such as beans, vegetables, potatoes, chile colorado and other ingredients, wrapped in dried corn husks and steamed. Tamale fillings vary in the state but the most popular include fresh corn with cream, green chile strips with cheese, beef with chile colorado and seafood. The various cultures that have come through the state have influenced the development of breads, desserts and sweets. Most sweets are made from cow's milk, sugar cane, peanuts, rice, nuts, sesame seeds and piloncillo. These include pipitoria, jamoncillo, cubierto de viznaga, cubiertos de calabaza, cubiertos de camote, squash in honey, piloncillo, pitahaya ice cream, crystallized oranges and limes, cakes made from corn and rice pudding. Bacanora is a local liquor that has been made for decades in the town of the same name, located in the center of the state. Its base is an agave plant (agave lechuguilla or agave angustifolia) like mezcal and tequila, and it comes in various styles including aged. It has a distinct flavor. It is estimated that half a million plants are harvested from the wilds to make this beverage each year, leading to concerns of overexploitation.

Білім

Мемлекеттік білім беру мектепке дейінгі білімнен бастап университет деңгейіне дейін ұсынылады. Білім беру жүйесінің дамуы сауатсыздық деңгейін төмендетті. Штатта 1475 балабақша, 1847 бастауыш мектеп, 623 орта мектеп, 92 техникалық орта мектеп және 203 жоғары мектеп бар. Сонора штаты Instituto de Crédito Educativo del Estado de Sonora арқылы төмен кірісті студенттерге бірнеше стипендиялар береді, сондай-ақ өнер саласында оқитын студенттерге де стипендиялар ұсынады. 1938 жылы мемлекеттік жарлықпен құрылған университет, өзінің ерекшелігін сақтай отырып, дамыды. 1953 жылы студенттер мен профессорларға басқару ісіне қатысуға көбірек мүмкіндік берілді. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында студенттер наразылықтары болды, олар білім беру процесін тоқтатты. 1973 жылы оқу орны студенттік ереуілдерге жауап ретінде қайта ұйымдастырылды. Институт алты факультет арқылы қырықтан астам мамандық бойынша білім береді. Магистрлік және докторлық бағдарламалар көбінесе ғылым және технология салаларында ұсынылады. Instituto Tecnológico de Sonora (ITSON, Сонора технологиялық институты) шамамен 17 000 студентке білім береді және алты кампусында 23 бакалаврлік бағдарламаны, 8 магистрлік бағдарламаны және 3 докторлық бағдарламаны ұсынады. Бұл институт 1955 жылы Ciudad Obregón қаласындағы Cajemense қоғамының бастамасымен құрылды, бірақ 1962 жылы қазіргі атауын алды. Бастапқыда ол техникалық оқу орны болған, бірақ 1973 жылы университет ретінде қайта құрылды. Бүгінде ол штаттағы ең ірі технологиялық институт.

Көлік

Сонора Мексиканың орталық таулы аймақтарын (Мексико қаласы) кем дегенде отаршылдық кезеңнен бері Тынық мұхитының жағалауы арқылы АҚШ-қа солтүстікке жалғастырған дәліз бойында орналасқан. Бұл дәліздің испандықтарға дейінгі кезеңде де болғанына куәліктер бар. Бүгінде де ол саяхат және тасымал үшін маңызды дәліз болып табылады, оның бойымен теміржол желілері мен 15-ші федералды тас жол өтеді. Штаттың жалпы автомобиль жолдарының ұзындығы 24 396 шақырымды құрайды. Теміржол желілерінің көп бөлігі АҚШ-қа қарайтын бағыттардан тұрады. Гуаймас – негізгі сауда порты, ал Сан-Карлос, Пуэрто-Пеньаско және Баия-Кинода туризмге бағытталған кішірек порттар орналасқан. Штатта Гермосильо, Пуэрто-Пеньаско, Сиудат-Обрегон және Ногалес қалаларында төрт әуежай бар. Бұл әуежайлар штатты Мексика мен шетелдегі 112 басқа да мекенжаймен байланыстырады. Олар арқылы Aeromexico, Volaris, Interjet және Vivaaerobus сияқты әуе компаниялары рейстер жүзеге асырады.