Кіріспе

Түрлі түрлердің анатомиясындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды зерттеу – салыстырмалы анатомия. Салыстырмалы анатомия – әртүрлі түрлердің анатомиясындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды зерттейтін ғылым. Ол эволюциялық биологиямен және филогенезбен (түрлердің эволюциясы) тығыз байланысты. Бұл ғылым классикалық дәуірде басталып, Пьер Белонның құстар мен адамдардың қаңқаларының ұқсастығын атап өткен еңбектерімен ерте заманауи кезеңде жалғасты. Салыстырмалы анатомия ортақ тектің дәлелін берді және жануарларды жіктеуге көмектесті.

Тарих

Хирургиялық немесе медициналық процедурадан бөлек жасалған алғашқы анатомиялық зерттеулер Алкмеон Кротонмен байланысты. Леонардо да Винчи жоспарланған анатомиялық трактат үшін жазбалар жасады, онда ол әртүрлі жануарлардың, соның ішінде аюлардың қолдарын салыстыруды көздеді. 1517 жылы туған француз ғалымы Пьер Белон дельфин эмбриондарын зерттеуді және құстардың қаңқаларын адам қаңқаларымен салыстыруды жүргізді. Оның зерттеулері қазіргі салыстырмалы анатомияның пайда болуына себепші болды. Осы уақыт аралығында Андреас Везалий де өз ісін қолға алды. Фламандтық текті жас анатомист, таңғажайып схемаларға бейімдігімен танымал болды, ол грек дәрігері Галеннің анатомиялық білімін жүйелі түрде зерттеп, түзетті. Ол Галеннің көптеген байқауларының тіпті нақты адамдарға негізделмегенін байқады. Оның орнына, олар басқа жануарларға негізделген, мысалы, адам емес маймылдар, гориллер және өгіздер. Ол шәкірттеріне мынадай кеңес берді: егер сіз адам сүйектерін алмастыра алмасаңыз, маймылды кесіңіз, әр сүйекті мұқият қараңыз және т.б. Содан кейін ол қандай маймылды таңдауға кеңес береді, өйткені олар адамға ұқсайды. Осы уақытқа дейін Гален және оның ілімдері адам анатомиясы бойынша беделді болды. Бір қызығы, Галеннің өзі басқаның пікірін қолданбастан, өз байқауларыңызды жасау керектігін айтқан, бірақ бұл кеңес оның еңбектерін аударған кезде жоғалып кеткен. Везалий осы қателіктерді ашып көрсеткен соң, сол кездегі басқа дәрігерлер Галеннің емес, өздерінің байқауларына көбірек сенуді бастады. Кейбір дәрігерлердің қызықты байқауы - жануарлардың, соның ішінде адамның да, көптеген түрлерінде гомологты құрылымдар бар екені. Бұл байқауларды кейінірек Дарвин өзінің Табиғи іріктеу теориясын қалыптастырған кезде қолданды. Эдвард Тайсон қазіргі салыстырмалы анатомияның негізін қалаушы ретінде танылады. Ол киттер мен дельфиндердің сүтқоректілер екенін анықтады. Сондай-ақ, ол шимпанзелердің адамға, маймылдарға қарағанда көбірек ұқсайтынын қорытындылады, себебі олардың қолдары. Марко Аурелио Северино өзінің "Zootomia democritaea" атты салыстырмалы анатомияның алғашқы еңбектерінің бірінде құстарды қоса алғанда, әртүрлі жануарларды салыстырған. 18-19 ғасырларда Джордж Кювье, Ричард Оуэн және Томас Генри Хаксли сияқты ұлы анатомистер омыртқалы жануарлардың негізгі құрылымы мен жүйелілігі туралы түсінігімізді өзгертіп, Чарльз Дарвиннің эволюция туралы еңбегінің негізін қалады. 20-ғасырдың салыстырмалы анатомисінің мысалы - ларинктің құрылымы мен эволюциясы бойынша жұмыс істеген Виктор Негус. ДНҚ реттілігін анықтау сияқты генетикалық техникалар пайда болғанға дейін салыстырмалы анатомия эмбриологиямен бірге, Альфред Ромердің еңбегі көрсетіп отырғандай, филогенезді түсінудің негізгі құралы болды.

Қолданылуы

Салыстырмалы анатомия бұрыннан бері эволюцияның куәсі болып келді, ал қазір салыстырмалы геномика да осы қызметті атқаруда; ол организмдердің ортақ ата-тегі бар екенін көрсетеді. Сонымен қатар, ғалымдарға организмдерді анатомиялық құрылымдарының ұқсас белгілеріне сүйене отырып жіктеуге көмектеседі. Салыстырмалы анатомияның әйгілі мысалы – мысықтардың, киттердің, жартастардың және адамдардың алдыңғы аяқтарындағы ұқсас сүйек құрылымы. Бұл мүшелердің барлығы бірдей негізгі бөліктерден тұрады, бірақ олардың атқаратын қызметтері толыққандай өзгеше. Мысалы, суға жүзуге арналған қанат сияқты құрылымды құрайтын сүйек бөліктері, ұшуға арналған қанатты жасауға тиімді емес. Алдыңғы аяқтардың ұқсас құрамының бір түсіндірмесі – өзгерістермен бірге тектіліктен таралу. Кездейсоқ мутациялар мен табиғи іріктеу арқылы әр организмнің анатомиялық құрылымы өздерінің тіршілік ортасына бейімделіп дамыды. Карл Эрнст фон Баер жалпы гомологиядан күрт ерекшеленетін ерекше белгілердің даму ережелерін оның құрметіне аталған заңдар түрінде сипаттаған.