Кіріспе

Уильям Гибсонның 2003 жылғы романы

Pattern Recognition – ғылыми-фантастика жазушысы Уильям Гибсонның 2003 жылы жарық көрген романы. Оқиға 2002 жылдың тамыз және қыркүйек айларында өтеді, және 32 жастағы маркетингтік кеңесші Кейси Поллардтың корпоративтік таңбаларға психологиялық сезімталдығы туралы айтады. Іс-қимыл Лондон, Токио және Мәскеу қалаларында жүзеге асады, онда Кейси ұсынылған корпоративтік таңбаның тиімділігін бағалайды және интернетке анонимді түрде жарияланған видеороликтердің авторларын табуға шақырылады. Романның басты тақырыбы – адамның үлгілерді немесе мағынаны табуға құштарлығын және мағынасыз деректерде үлгі табудың қауіптерін зерттеу. Басқа тақырыптарға тарихты түсіндіру әдістері, танымал брендтермен мәдени байланыс және өнер мен коммерция арасындағы тартыс кіреді. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар жаңа ғасырға өтуді көрсететін мотив ретінде пайдаланылады. Сыншылар Томас Пиншонның «49-шы лоттың жоқтауы» атты постмодернистік детективтік әңгімесінің Pattern Recognition романына әсер еткенін айтады. Pattern Recognition – Гибсонның сегізінші романы және оның заманауи әлемдегі тұңғыш туындысы. Бұрынғы жұмыстарындағыдай, бұл роман да ғылыми-фантастикалық және постмодернистік жанрға жатады, оқиғасы триллерлік сюжет бойынша дамиды. Сыншылар жазу стилін жоғары бағаласа да, сюжеттің жаңалықсыз екенін және кейбір тілдік бұрылыстардың көңілді кетіретінін атап өтті. Кітап New York Times бестселлерлер тізімінде төртінші орынға ие болды, 2003 жылғы Британдық ғылыми-фантастика қауымдастығының сыйлығына ұсынылды, сондай-ақ 2004 жылғы Артур Кларк және Локус сыйлықтарына үміткер болды.

Өмірбаян

Үлгілерді тануды жазуға дейін автор Уильям Гибсон 1977 жылдан бастап жеті роман (біреуін бірге жазған) және көптеген қысқа әңгімелер жариялаған. Оның бұрынғы романы "Барлық ертеңгі тойлар" 1999 жылдың қазан айында "Бридж" трилогиясының аяқталуы ретінде шыққан. Pattern Recognition 2001 және 2002 жылдар аралығында Гибсонның Британдық Колумбияның Ванкувер қаласында тұрған кезінде жазылып, 2003 жылдың ақпан айында жарық көрген. Pattern Recognition бастапқыда жеке роман ретінде жоспарланған. Ол Лондонға немесе Мәскеуге бармады, бірақ зерттеу үшін достарымен сұхбаттасып, интернет ресурстарын пайдаланды. 2001 жылдың қыркүйегінде Гибсон 100 шамасында бет жазған, бірақ аяқтауға күресіп жатқан. 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдарды теледидардан көргеннен кейін ол жазуды тоқтатты және "романның 11 қыркүйек болмаған басқа уақыт жолында өтетін оқиғаға айналғанын түсінді". 2003 жылғы сұхбатында ол: "Мен 2001 жылдың қысында 2002 жылдың жазы қалай болатынын білмедім. 11 қыркүйектен кейінгі алғашқы нұсқада Лондон қазіргі Лондон сияқты сезілді. Кейси солдаттармен толы жүк көліктерін көріп тұрады. Бірақ мен оны алып тастадым, себебі уақыт жақындаған сайын, мұндай оқиға болған жоқ" деді. Талқылау тобының досы, Parkaboy атты қолданушы, оған жеке электрондық хат жіберіп, досының досы бір клипте шифрланған су белгісін тапқанын хабарлады. Олар су белгісінің кодын білетін жапондық адамды сүйікті ету үшін Кейко есімді жас әйелдің жалған бейнесін құрады. Кейси, оған көмектесу үшін жалдаған американдық компьютерлік қауіпсіздік маманы Бун Чумен бірге Токиоға барып, ол адаммен кездесіп, су белгісінің кодын алуға тырысады. Екі адам кодты ұрлауға тырысады, бірақ Кейси қашып, Лондонға оралады. Бун Огайо штатының Колумбус қаласына барып, су белгісін жасаған компанияны зерттейді. Темірқазық Ant Доротеяны жалдайды, ол бұрын Кэйсиді іздеген ресейлік адвокаттың қызметкері болғанын айтады. Клиенттер Кэйсидің фильм клиптерін іздеуден бас тартуын қалады және Доротеяның міндеті осыны қамтамасыз ету болды. Кездейсоқ кездесуде Кейси Voytek Biroshak және Ngemi-мен танысады, біріншісі ескі ZX81 микрокомпьютерлерін мүсін құралы ретінде пайдаланатын суретші, екіншісі сирек технологияларды жинаушы (мысалы, Стивен Кингтің мәтін өңдеушісін сатып алғанын айтады). Тағы бір коллекционер, кейде Ngemi-дің "досы" Хоббс Баранов - зейнеткер криптограф және математик, ол Американың Ұлттық қауіпсіздік агенттігімен байланыста. Кейси онымен келісімге келеді: ол оған Curta калькуляторын сатып алады, ал ол су белгісінің коды жіберілген электрондық пошта мекенжайын табады. Осы электрондық пошта арқылы Кейси Стелла Волковамен байланысады, оның қарындасы Нора - фильм клиптерін жасаушы. Кейси Стелламен жеке кездесу үшін Мәскеуге ұшып барып, Нораның жұмысын көреді. Нораның миына жасалған қастандықтан зақым келген, ол тек фильм арқылы өзін-өзі көрсете алады. Мейманханада Кейсиді Доротея есірткімен улайды, содан кейін ол құпия түрмеде оянады. Кейси қашып кетеді; шаршап, адасып, жоғалып, ол құлап жазуға айналады, бірақ Кейсидің өтініші бойынша Мәскеуге ұшып келген Parkaboy оны тауып, фильм өңделетін түрмеге әкеледі. Сол жерде Юбертус, Стелла мен Нораның ағасы Андрей және соңғысының күзет қызметкерлері оны күтіп тұр. Кейсимен кешкі ас дастарқанында ресейліктер оның видеоларды ресейлік мафия бақылайтыны туралы болжамын талқылау форумына жазғаннан бері оның артынан тыңдап жүргендерін айтады. Олар оған клиптерді іздеуге рұқсат берді, бұл олардың тарату желісіндегі кез келген қауіпсіздік бұзушылықтарын анықтауға мүмкіндік берді. Ресейліктер оның әкесінің жоғалып кетуі туралы жинаған барлық ақпаратты тапсырады, ал кітап Кейсидің оның жоқтығымен санасуымен аяқталады, Парижде оның нағыз аты Питер Гилберт болатын Parkaboyмен бірге.

Кейіпкерлер

Кейси Поллард – 32 жастағы, Нью-Йорк қаласында тұратын әйел. Ол өзінің есімін "Кейс" деп айтады, бірақ ата-анасы оны Эдгар Кейсидің құрметіне ат қойған. Ол маркетингтік трендтер мен модаларға деген қызығушылығын, сондай-ақ логотиптер мен жарнамаға психологиялық сезімталдығын жарнамалық кеңесші ретінде пайдаланады. Оның сезімталдығы ескі корпоративтік талисманға, әсіресе Мишлен адамына қарсы фобияға айналады. Ол тек қара, сұр немесе ақ түсті киімдерді таңдайды, көбінесе Fruit of the Loom брендінің қысқартылған мақтадан жасалған футболкаларын (барлық этикеткалары алынған), Levis джинсыларын (түймелердегі тауар белгілері алынып тасталған) немесе юбка, колготки, етік, сондай-ақ қара түсті Buzz Rickson MA 1 бомбашы жакетін киеді. (Buzz Rickson қара түсті MA 1 шығарған жоқ, бірақ романның тудырған сұранысынан кейін "Уильям Гибсон коллекциясы" деп аталатын қара MA 1 ұсынды.) Хьюбертус Бигенд – 35 жастағы Blue Ant жарнама агенттігінің негізін қалаушы. Ол Бельгияда дүниеге келген, бірақ британдық пансионда және Гарвард университетінде білім алған. Доротея Бенедетти – графикалық дизайн компаниясының өкілі. Ол өнеркәсіптік шпионаж саласында тәжірибелі және Кейсиді Лондоннан кетуге көндіру үшін жасырын түрде жұмысқа алынады, сондай-ақ Бигендтің ұсынысын қабылдамай, фильмдерді іздеуге бармауына ықпал етеді. Бернард Стоунстрит – Blue Ant жарнама агенттігінің өкілі. "Parkaboy" / Питер Гилберт – Кейсидің онлайн-талқылау форумынан танысқан досы. Ол Чикаго қаласында тұрады және өзін "1967 жылдан бері орта жастағы ақ нәсілді жігіт" деп сипаттайды. Бун Чу – Вашингтон штатында тұратын, бірақ Оклахома штатында өскен қытай-американдық. Оның қауіпсіздік саласындағы стартап компаниясы сәтсіз аяқталған. Ол Кейсиге видеоның авторын табуға көмектесу үшін жалданады. Войтек Бирошак – Польшада туып, Ресейде өскен сары шашты ер адам. Ол Sinclair ZX81 компьютерлеріне арналған көрмеге қаражат жинау үшін көне калькуляторларды сатып алады және сатады. Дэмиен Пиз – Кейсидің 30 жастағы досы, ол Лондонға барғанда оның пәтерінде тұрады. Ол Сталинград маңындағы Екінші дүниежүзілік соғыстың шайқас алаңдарын қазу жөніндегі деректі фильм түсіретін режиссер. Хоббс Баранов – бұрынғы NSA криптографы және математигі. Ол көне калькуляторларды жинайды және Пул маңындағы цығандар тобымен бірге барлау ақпаратын сатады. – Fetish:Footage:Forum веб-сайтының, талқылау тобының және чат-бөлмесінің авторы, оған Кейси жиі қатысады. Веб-сайттың мақсаты – анонимді фильмдерді талқылау.

Стиль және сюжет элементтері

Роман үшінші тұлғада қазіргі уақытта баяндалады, "төмен деңгейдегі апокалиптизмнен кейінгі" мұңды атмосферамен. Гибсон оны "Бенджамин уақытының тұқымы" деп сипаттайды, себебі Кейсидің заттармен қарым-қатынасы мен фондық шабуылдар туралы монотонды және лирикалық сипаттамалары бар. Романда екі жаңа сөз қолданылады: гендерлік әрекетке шақыру және айна әлемі. Гибсон айна әлемі терминін параллельдік даму процесінен туындаған өндірілген нысанның орналасу ерекшелігін мойындау үшін жасады, мысалы, қарсы бағытта жүргізу немесе әртүрлі электр розеткалары. Гендерлік әрекетке шақыру – бұл ер адамның интернетте оң жауап алу үшін әйел болып көрінуі. Гибсон ойлап таппаған, бірақ маркетинг саласында бірнеше жылдан бері қолданылып келе жатқан "трендтерді іздеуші" термині Кейсидің жаңа үрдістердің бастауын анықтау кәсібін сипаттау үшін қолданылады. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар Кейсидің әкесінің жоғалуымен байланысты өткенмен үзілісті бейнелейтін мотив ретінде пайдаланылады, ол шабуылдар кезінде жоғалып кетеді және 20 ғасырдың символы болып табылады. Гибсон шабуылдарды түйіндік нүкте деп қарастырды, одан кейін "ешнәрсе бұрынғыдай болмайды". Бір рецензент: "Гибсонның пікірінше, 11 қыркүйек – тарихтың соңы; одан кейін біз тарихсыз, өткеннің пайдасы жоқ белгісіз болашаққа қарай шалқалаймыз – 11 қыркүйекке дейінгі өміріміз енді маңызды емес" деді. Кейсидің әкесін іздеуі және Дэмиеннің неміс бомбалаушысын қазуы өткендегі адамдардың іс-әрекеттерін түсіндіру әдісін іздеуді бейнелейді. Әкесінің жоғалуымен санасу 20 ғасырда жоғалғандарға арналған реквием ретінде түсіндірілуі мүмкін. Видеоматериалға корпоративтік қызығушылық оның ерекшелігі мен жаһандық тарату әдістерінен туындайды. Кейіпкерлер анонимді клиптер толық баяндаудың бөлігі ме, әлде әлі дамып жатқан жұмыс па, және олар қашан және қайда түсірілгенін талқылайды. Видеоматериалдың осы құпиялылығы 9/11 оқиғасынан кейінгі шатасқан және белгісіз болашақтың метафорасы болып табылады. Жазушы Деннис Денверс бір кадрға дейін қысқартылған кадрлар әлемді бір романға сығылғандай екенін айтады. Уақыт пен орын көрсеткіштері жоқ жаһандық аудиторияға тегін таратылған видеоматериал, келісімшарт бойынша ірі корпорация үшін жазылған және 2002 жылы Лондон, Токио және Мәскеуде түсірілген "Pattern Recognition" романымен салыстырылады. Кездейсоқ клиптерді іздеушілер оларда байланыстар мен мағына іздейді, бірақ клиптер тек монтаждалған бақылау камерасының түсірілімдері екені анықталады, сондықтан олар афофенияның құрбаны болып табылады. Сол сияқты, Кейсидің әкесі жоғалып кеткеннен кейін анасы да электрондық дауыс құбылыстарын зерттеуге кіріседі. Ғылыми фантастиканы зерттеуші Томас Вагнер фильм клиптері мен Кейсидің шабуылдан кейін әкесін іздеуін салыстыра отырып, мағынаға деген құштарлықты немесе үлгілерді тануды атап көрсетеді: [Т] клиптердің кездейсоқтығы мен түсіндірілмейтіні біздің табиғи адамның үлгілерді тануға бейімділігіне қарсы келеді. [Т] "Видеоны ұстанған" субмәдениетті қоршаған романның 9/11-ден кейінгі тақырыптарын атап өту үшін тиімді сюжеттік құрал: атап айтқанда, сол оқиғадан кейін адамдар сезіне бастаған күнделікті өмірдің тоқымының белгісіздігі. [Біз] адамдар белгісіздікті ұнатпайды, түсіне алмайтын нәрсе бар екенін білуді ұнатпайды. Егер біз бір нәрсені қолданыстағы үлгіге сәйкес келтіре алмасақ, онда біз жаңасын ойлап табамыз. Маркетинг әлемінде Кейси сырттан келген бүлікші ретінде емес, жүйедегі үлгі ретінде бейнеленеді. Жүйеге енуден қашып құтыла алмай, ол үлгілерді объективті түрде түсіндіру үшін эпистемологиялық көзқарас іздейді. The Village Voice журналының шолуында бұл іздеу "мағына іздеу, кейде мағынаның иллюзиясына келісу" деп сипатталған.

Тарихты есте сақтау

Гибсон 20-ғасырдың реликвияларын, мысалы, Курта калькуляторы, қазылған Стука, Хоббс Баранов және Войтектің жоспарланған ZX81 көрмесін пайдаланып, қазіргі қоғамның өткен қоғамдарды қалай қарайтыны туралы сұрақ қояды. Гибсон өткен ғасырды қақтығыстар, күдік және тыңшылықпен толы деп бейнелейді. 2001 жылдың 11 қыркүйегінде елшіліктердің қауіпсіздік жүйелерін жобалаған Кейсидің әкесі жоғалып кеткеннен кейін, Кейси сол күні оның қозғалысын бақылаған видеожазбалар мен деректерді қарағанға дейін "көңілі толмады". Осы ойдың желісі бойынша Гибсон болашақ ұрпақтар бүгінгі қоғамды қалай бағалайды деген сұрақ көтереді. Роман "постмодерндік тарихи тұжырымдаманы" қабылдайды.

Түпнұсқалық және монокультура

Кітапта шығармашылық пен біртектілік арасындағы қақтығыс зерттеледі, бұл автордың коммерцияланған әлеммен және оның тегін өнер мен тұтыну тауарларын маркетингтеуімен байланысын қарастыру арқылы жүзеге асырылады. Бір сыншы "Көк құмырсқа" маркетингтік агенттігінің аты осы құмырсқаның атымен аталғанын атап көрсетеді: "Бұл – қатты шағып жара беретін құмырсқа. Аналық құмырсқа жерде тіршілік ететін жәндіктерді аулайды. Оны шағып, үстіне жұмыртқалайды. Әлі тірі, бірақ қимылдамайтын жәндік құмырсқаның балаларына тамақ болады. Бұл – мақсатқа бағыттап, тауарға айналдырып, сату процесі үшін керемет метафора". Екінші жағынан, Руди Раккер атап өткендей, жаңа өнерді тауарландыру қауіпті болғанымен, оның бастауы мен ерекшелігі үшін біртектілікке тәуелді. Гибсонның өнімді орналастыру тілі және Кейстің тұтыну тенденцияларын талдауы қоғамның тұтынушылықтың құрбаны емес, оның жасаушысы екенін көрсетеді, ол одан шығып, оны өзгерте алмай, оны қалыптастыруға көмектеседі.

Бренд, бірегейлік және жаһандану

Романның тілі тегіс таңбалау мен өнімдерді жарнамалауға толы деп есептеледі. Ол оны «постмодернистік номинализм» деп атайды. Бір кейіпкер: «жақын арада ұлттық ерекшелік жоғалады, себебі барлық тәжірибе маркетингтің көмегімен бір нәрсенің бағалық диапазонына дейін кемітіледі» дейді. Бұл кадрлар уақыт пен орын туралы ешқандай ақпарат бермейді. Басқалары оны «техномәдени болашақ қазіргілік» оқиғалары орналасқан постмыңжылдық ғылыми фантастиканың мысалы ретінде қарастырады. Кейбір сыншылар романның постмыңжылдық ғылыми фантастикадағы қоғамның нақты болашақты көзге елестете алмайтынын және бұрынғыда жетілген немесе академиялық деп саналған технологиялардың енді қоғам мен оның тілінде кеңінен қолданылуын көрсететін үрдісті дамытатынын атап өтеді. Деннис Дэнверс ғылыми фантастиканы повестволеу стратегиясы ретінде қолдануды түсіндірді: <blockquote>Ғылыми фантастика, шын мәнінде, повестволеу стратегиясына айналды, оқиғаға жақындасудың бір жолы, онда ғана емес, кейіпкерлерді, сонымен қатар әлемді және оның жолдарын да ойлап табу қажет, сонымен бірге сиқырға немесе табиғаттан тыс күштерге жүгінбей, фантастикалық әлемінде жұмыс істейтін адамдар сияқты. Орта таптың мәселелерімен күресіп жүрген реалист әлемді көбінесе есепке алмайды, тек қана қала маңының беткейлігіне сирек нұсқау жасайды. Ғылыми фантастика жазушысы оқиға орын алатын әлемді ойлап табуы керек, көбінесе «әлем құру» деп аталатын процесс арқылы. Басқаша айтқанда, ғылыми фантастика романында әлемнің өзі сюжеттегі ерекше және маңызды кейіпкер болып табылады, оныңсыз оқиға орын алмас еді, ол «Дюна», «Нейромансер» немесе «1984» әлемі болсын. Әлем оқиғаның өзі сияқты оқиғада да маңызды. Гибсонның айтқысы келгені – біз өте қарқынды өзгерістер мен қабаттасқан шындықтар заманында өмір сүріп жатырмыз, сондықтан бәріміз де осы қайықтамыз, қалай болса да. «Нағыз әлемде» орын алған роман «Қайсысы?» деген сұраққа жауап беруі керек. Бұл оның бұрынғы шығармаларынан ерекшеленеді, себебі ол қиял технологиялары бар қиял болашақта орын алмайды, бірақ «Үлгіні тану» оның бұрынғы көптеген элементтерін қамтиды, соның ішінде технологиялық өзгерістердің қоғамға тигізетін әсері, жапондық компьютерлік сарапшылар және ресейлік мафия тұлғалары. Гибсонның бұрынғы жұмыстарындағыдай, Пол Ди Филиппо «Үлгіні тануда» келесілерді тапты: «мәдениеттің қан кетуін мұқият бақылау; технологияның әр сәтімізді қалыптастыру жолдарын талдау; кеңес бөлмесі мен көшені салыстыру; бірден қолға түсірілу мүмкін болған жағдайда өнер жасаудың қиындығы мен қажеттілігі; қағидалары мен пайдасы үшін билік иелеріне қарсы тұратын зардап шеккен жалғызбасты».