Кіріспе

1975 жылы Джон Брюннердің "Шоктауылқы салт атты" романы – Джон Брюннердің 1975 жылы жарық көрген ғылыми фантастикалық романы. Романның басты кейіпкері дистопиялық болашақта қуғыннан қашу үшін компьютерлік хакерлік шеберлігін пайдаланады. Сонымен қатар, бұл роман компьютерлік желіде өзін-өзі көбейтіп таралатын бағдарламаны сипаттау үшін "құрт" деген жаңа сөзді енгізгенімен ерекше. Роман сонымен бірге Delphi тобы деген ұғымды ұсынады, бұл RAND корпорациясының Delphi әдісінен туындаған әлемдік оқиғаларға қатысты болашақ нарық болуы мүмкін. Бұл DARPA-ның даулы және тоқтатылған Саясатты талдау нарығымен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді.

Атаудың шығу тегі

Атауы Алвин Тоффлердің "Болашақ соққысы" атты футуристикалық еңбегінен алынған. Батыр – жеке басы, мода және өмір салты үнемі өзгеріп отыратын гипотетикалық әлемде тірі қалған адам. Бұл әлемде адамдар әлі де күшті және құпиялы мемлекеттік аппараттың бақылауы мен қысымында болады. Оның жоғары дамыған компьютерлік біліктілігі кез келген қоғамдық телефоннан жаңа жеке басты енгізіп, сағаттар ішінде өзін жаңадан құруға мүмкіндік береді. Қашқын ретінде ол тұтқындалудан қашу үшін уақыт-уақыт мұны істеуге мәжбүр. Атау сонымен қатар белгісіз әлемде тірі қалудың метафорасы болып табылады.

Сюжетке кіріспе

Роман компьютерлік желілердің үстемдік еткен 21 ғасырдың басындағы дистопиялық Американы көрсетеді және кейбір сыншылар оны киберпанк жанрының алғашқы ата-бабасы деп санайды. Басты кейіпкер Ник Хафлингер Тарноверден қашып кеткен. Бұл мемлекеттік бағдарламаның мақсаты – жоғары дарынды балаларды табу, тәрбиелеу және мемлекеттік мүдделерді алға жылжыту үшін болашақта сандық талдаудың, мәжбүрлеудің жасырын қатерімен қолдау көрсету арқылы халықаралық бәсекелестікте ашық әскери және экономикалық күштің орнын басуға бағытталған. Сонымен қатар, үкімет де-факто олигархияға айналды, оның пайда алушылары ұйымдасқан қылмыстың мүшелері. Никтің қабілеті – тек сенсорлы телефон арқылы желіні бағдарламалау. Оның Тарновердегі тәрбиешілерінің бірі бұл классикалық пианинода ойнаушының жадынан бүкіл сонаталар мен концерттерді ойнай алуымен тең екенін түсіндірді. Алайда, Никтің кейбір мінездік кемшіліктері бар, олар дерлік өлімге тілек етуге дейін барады. Бұл оның қабілеттерін көрсету арқылы оны қуалаушыларға кім екенін ашады. Оқиғаның фоны – Калифорниядағы Сан-Франциско шығанағының аймағын қиратып жатқан зор жер сілкінісі. Миллиондаған адам қаза болады, миллиондаған адам үкіметтен жәрдемақы алып өмір сүруге мәжбүр болады. Келесі экономикалық депрессия, онлайн деректерге қол жеткізу арқылы мүмкін болған тамырсыздық пен икемді болуға деген әлеуметтік қысым (жергілікті байланыстарсыз жоғары мобильді жұмыс күшін қалаған корпорациялардың нәтижесі), қоғамның діни, этникалық және әртүрлі сыныптық белгілері бойынша фрагментациялануына әкеледі. Тоффлер "субмәдениеттер" деп атаған, соның ішінде 2010 жылы бандиттік топтар деп сипатталатын құбылыстарға соқтырады. Кітапта деректерге қол жеткізудің тең бөлінуі және деректердің құпиялылығы маңызды тақырыптар болып табылады; атаулы түрде құпия ақпаратқа қол жеткізген кейіпкерлер мұндай деректерге қол жеткізе алмайтын басқаларға қарағанда айқын экономикалық артықшылықтарға ие. Романда деректердің құпиялылығы корпоративтік ұйымдар мен жеке тұлғалар үшін сақталады, олар бұрыс әрекеттерді жасыра алады; керісінше, қарапайым азаматтар маңызды құпиялылықтан ләззат алмайды. Кітапта сипатталған әлем дистопиялық, онда еркін нарық экономикасы апатқа әкелетіні көрсетіледі, өйткені ашкөздік ұзақ мерзімді жоспарлауды жеңеді. Білім беру жүйесі бұзылған, мұғалімдер шектеулерге байланысты жұмыстарын орындай алмайды. Кітапта көрінетін жалғыз жұмыс істейтін білім беру жүйесі – қатаң бақыланатын Тарновер мектебі сияқты анклав ретінде бейнеленген. Қоғамдар – артықшылықтардың қоршалған анклавтары немесе жемқор азаматтық билік органдарынан қорғаныш жоқ, негізінен заңсыз аймақтар. Инфрақұрылымның құлауына жол берілді, ал "ақы төленген қауіпсіздік аймақтарында" тұратын кейіпкерлер нақты қызметтердің орнына үкіметтен өтемақы алады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман Ник қашып кеткеннен кейінгі бірнеше жылдардан соң тұтқындалуынан кейінгі апталарда өтеді, ол бағдарламаның үздік оқушысы неге қашып кеткенін анықтауға тырысатын тергеушісімен моральдық тартыстар мен оның мансабының флэшбэктері арасында ауысады. Тергеуші – Пол Фримен, ол қару-жарақ және қорғаныс стратегиясына бағытталған басқа құпия мекемеде, «Электрлік таба» деп аталатын жерде оқыған. Бастапқыда ол Тарноверде өзін жайлы сезінгенмен, Ник сонда жүргізіліп жатқан генетикалық инженерия эксперименттері туралы біледі. Бұл зерттеуге қажет болмай қалған кезде жойылатын деформацияланған балаларды жасайды. Осы кезде Ник қашып кетуді шешеді. Ол деректерді өңдеуді зерттейді, бақыланбай өмір сүруді қалаған артықшылықты адамдарға арналған жеке идентификациялық кодты ұрлайды және қашып кетеді. Ол ұрланған 4ГГ компьютерлік кіру кодын деректерді жасыру үшін пайдаланады және өзі үшін жаңа тұлғалар жасайды, оңай жаңа бейнелерді қабылдайды. Бірі – танымал шіркеудің пасторы, екіншісі – табысты компьютерлік кеңесші. Осы соңғы рөлде, өзін Сэнди Локк деп атайды, ол Жерден ғарышқа дейінгі индустрияның жоғары лауазымды қызметкері Ина Гриерсонға ғашық болады, ол барлығына G2S деп белгілі, қуатты «гиперкорп». Ол ұрланған кодын әлі де жарамды екеніне көз жеткізу үшін G2S-тің компьютерлік мүмкіндіктерін пайдалануды көздеп, компанияда «жүйелерді рационализатор» ретінде жұмысқа орналасады. Осылайша ол Иннаның қызы Кейтпен байланысқа түседі, ол қарапайым сыртқы түріне және қарапайым өмір салтына қарамастан оған қызығушылық танытады. 22 жасында, Ник Тарноверден кеткен кездегідей, Кейт Миссури университетінің Канзас-Ситидегі тұрақты студенті. Ол Никтің қабылдаған бейнесіне ену үшін жеткілікті көреген, оны қызықтырғанмен, оны қатты мазалайды. Ол оған үйіне барып, кейбір заттарын тазалауға көмектеседі және оның үйретілген пумасы Багирамен танысады. Багира – оның қайтыс болған әкесі интеллектке қатысты генетикалық зерттеулер жүргізген. Ол зерттеуді тоқтатқаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, өйткені үкімет оны әскери мақсаттар үшін жануарлар өндіру үшін пайдаланды. XXI ғасырдың өмір салты көптеген адамдарда «ауыр жүктеме» деп аталатын симптомды тудырады, және көпшілігі, соның ішінде Ник те, белгілі бір дәрежеде тыныштандыратын дәрілерді қабылдайды. Алайда Никке Тарновердің өкілі G2S-тегі жарнамалық әңгімесіне келетінін айтқанда, ол толығымен құлдырайды. Ол Кейтке қайтып келіп, өзінің көрінгендей емес екенін мойындайды және оның көмегін сұрайды. Ол оны Калифорниядағы «ақы төленетін аймақтардың» біріне апарады, онда адамдарға жер сілкінісінен кейін инфрақұрылымды қайта құруға миллиардтаған қаражат жұмсаудың орнына заманауи технологиялардың толық жиынтығынсыз жұмыс істеуге ақы төленеді. Ник осындай жерлердің бірінде тағы да ашылу қаупіне ұшырағаннан кейін, олар ең аз танымал болған Пресипис қаласына көшіп барады. Пресипис бірнеше мың адамнан тұратын утопиялық қауым болып шығады. Ең жақын салыстыру – Уильям Моррис жобалаған ауыл шаруашылығы, шағын өнеркәсіп қауымдастығы. Пресипис сонымен қатар елдiң кез келген тұрғыны пайдалана алатын анонимдi телефон арқылы мойындау қызметін ұсынатын Hearing Aid компаниясының үйi болып табылады. «Есту аппаратын» «Он тоғыз» деп те атайды, өйткені оны шақыратын телефон нөмірі: 999 999 9999. Адамдар телефонға қоңырау шалады, оператор жауап береді, оператор тыңдап тұрғанда олар жай ғана сөйлеседі. Кейбіреулер ұрысып, кейбіреулер көңіл бөлісуді талап етеді, ал тағы біреулері телефонмен сөйлесіп жатып, өз-өзіне қол жұмсайды. «Есту аппаратының» уәдесі – ешкім, тіпті үкімет те, бұл шақыруды естімейді. «Есту аппараты» телефон шалған адамға «Мен мұны естідім, көмектесті деп үміттенемін» деген жауап береді. Ник пен Кейт қауымға араласады. Тұрғындар арасында Кейттің әкесі жұмыс істеген жобалардан қашып шыққан ақылды иттер де бар. Олар жолдас, күзетші, бала күтуші, тіпті өтірік танушы болып қызмет етеді. Ник «компьютерлік лента құртты» қайта жазады, бұл «Есту аппаратына» қоңырау шалуды болдырмайды. G2S-те болған кезде ол деректердің жаппай сақтық көшірмесі жасалып жатқанын білді, бұл желідегі үлкен істен шығуды күту үшін. «Есту аппараты» құрты шабуылға ұшыраған жағдайда желілік трафикті шифрлауға арналған, бірақ Ник егер билік олардан құтылуға дайын болса, оны жоюға болатынын түсінеді. Оның жаңа құртты «фаг» деп атағаны бар, оны желіні бөлшектемей алып тастау мүмкін емес. Мүмкін үкімет көтермелеген жергілікті топтар мен тайпалар Пресиписке шабуыл жасайды, Ник пен Кейттің үйін өртеп, иттердің күшімен жеңіледі. Ник, тағы да ауыр жүктемеге ұшырап, Кейтті оқиғаға кінәлі деп айыптайды, өйткені ол, «Есту аппаратының» саясатын орындап, Пресиписке ескертуге тырысқан адамнан қоңырауды үзіп тастады. Ол оны ұрып, кейін өкінішпен толысып, қаладан кетеді. Ол соңғы рет өзінің орналасқан жерін билікке хабарлайды, ол «Рим циркі» операцияларының бірімен кездескенде, ол елге тікелей эфирде көрсетілетін төбелес және басқа да қанды көрмелерді ұйымдастырады, ол топтардың бірінің басшысының әкесінің «барлық келушілерге» шақыруына жауап береді және оны бүкіл елге таратылатын тікелей эфирде мүгедек қалдырады. Тарноверде Пол Фримен тергеуді басқарады. Ол Ник G2S-те Сэнди Локк ретінде кездесуге тиіс болған өкіл болды. Биік, сүйекті африкалық америкалық Фримен Никтің көзқарастарына өзінің жұмыс берушісінен гөрі көбірек симпатия танытатынын біртіндеп түсінеді және соңында өзі де қашып кетеді, Никке қашып кетуі үшін компьютерлік кіруге рұқсат береді. Осы жағдайдың себебі Кейттің үкімет агенттері тарапынан ұрлануы, олар оны Тарноверге қосымша сұрақтарға алу және Никке қорқыту үшін әкеледі. Фрименнен алған кодымен ол әскердегі майор ретінде жеке басын жасайды, Кейтті өзінің тұтқыны ретінде көрсетеді. Тарноверден шыққаннан кейін олар екеуі бірге жоғалып кетеді. Бұл жолы Никтің басқа жоспары бар, ол қашып жасырудың орнына Кейтпен бірге бірнеше ай бойы елді аралап саяхаттайды, Пресипистің одақтастары немесе бұрынғы тұрғындарынан құралған «көрінбейтін колледждің» көмегімен. Ол барлық құпияны жоюға арналған жаңа «құртты» жасайды. (Бруннер осы бағдарлама үшін «құрт» терминін ойлап тапты, бұл компьютерлік желіде көбейтілетін және таралатын өзі-өзіне көбейтілетін бағдарлама – бұл термин кейінірек компьютер зерттеушілері тарапынан осы типтегі бағдарламалардың атауы ретінде қабылданды.) Құрт ақыры белсендіріледі және үкіметтің барлық қара құпияларының мәліметтері (мүгедек балаларды жасайтын құпия генетикалық эксперименттер, корпорациялардан алынған пара және сыйақылар, жоғары лауазымды шенеуніктердің жасырылған қылмыстары) енді желідегі кез келген жерден қол жетімді болады – шындығында, үкімет шенеунігінің қылмысының құрбанына тиісті толық мәліметтер электрондық пошта арқылы жіберіледі. Ескі жүйенің орнына Ник құртты пайдалы социализмді күшейту үшін жобалады, онда адамның құндылығы қоғамдағы оның рөлімен анықталады, жоғары лауазымдағы байланыстарымен емес. Нәтижесінде желі бүкіл үкімет пен қаржы жүйесіне айналады, заңсыз ақшаны тексеруге, қылмыскерлердің шоттарын тоқтатуға, ал мұқтаж адамдарға ақша (немесе кредит) ағынын қамтамасыз етеді. Бұл тек желі арқылы жүргізілетін плебисцит нәтижелеріне байланысты толыққанды орындалады. Соңғы кек алу әрекеті ретінде үкімет жергілікті әуе күштерінің базасынан бір ғана ұшақпен ядролық соққы беруге бұйрық береді. «Есту аппараты» ескертуімен Ник әскери компьютерлерге еніп, қалаға жеткенге дейін ұшақты тоқтатуға қатысты қарсы бұйрық жасайды. Кітап оптимистік нотамен аяқталады, ақпараттың құпия жасырылуы тоқтатылды, байлар мен қуаттылардың құпия құрылыстары жойылды.

Кейіпкерлер

Ник Хафлингер - кетіп бара жатқан адам, өзіндік жері жоқ адам, немесе өзін таныта алатын адамдар. Оның ата-анасы ерте жаста оған қамқорлық жасауды тоқтатты, ол "жалдамалы бала" болды, өздерінің отбасыларын құруға уақыт таппаған көшпелі ерлі-зайыптылармен бірге өмір сүрді. Тек мектеп мұғалімі оны байқап, кейіннен Тарноверге шақырғанда ғана ол өзін таныта алатын адамдар тобын тапты. Кейт Лиллеберг - жоғары дәрежелі атқарушы ана мен ғалым-ғалым атаның қызы. Ол Никпен кездескенше, жалған тұлғамен шынайы адамды көріп, мәңгілік студент болумен қанағаттанған сияқты. Достарынан айырмашылығы, ол терең уәдегерлікке қабілетті, бұл оның өлі әкесіне берген уәдесін орындауымен және оның зерттеулері үшін әкесі өсірген Багира пумасына қамқорлық жасауымен дәлелденген. Оның таңдаған өмірінің бір ерекшелігі бар, бірақ анасы оны бағалай алмайды: бұл оған бір жерде қалуға мүмкіндік береді. Пол Т. Фриман 39 жыл бойы зерттей, үйреніп, Тарновер мен Электрлік Скиллеттің мақсаттарына сеніп өмір сүрді. Никтің жоспары - оны өзінің жоғары ақыл-ойы өзінің түсінігі мен сеніміне күмән келтіретін салаларға апару, нәтижесінде ол қызмет ететін билік элитасынан айрылуды болдырмау. Ральф Хартц - деректерді өңдеу бюросының директорының орынбасары, және Пол Фримен Никті тергеудегі жетістіктерін оған есеп береді. Алайда ол өзі Вашингтонның нығайған мүдделеріне қызмет етеді. Ник Полдың көмегімен бұрынғыдан да қуатты кодтармен қашып кеткенде, ол аяусыз түрде шеттетіледі, ең бастысы оның басшылары ескі кодтарды ауыстырғаннан кейін жаңа кодтарды тез арада өшіру керектігін қабылдамауы. Ина Гриерсон, Кейттің анасы, жеке билік әлемінде өмір сүреді, бірақ оның төменгі деңгейіндегілер сияқты паранояға бейім. Қырық жасқа толғанда әдемі көрінеді, ол жастық шағын сақтап қалады, оның бір себебі жас сүйіктілерді алу. Байланыс әлемінде өмір сүрудің стрессін ішінара сәнді демалыспен жеңілдетеді, оның бірінде ол "Сэнди Локке" кездеседі. Кейін Кейтті ұрлап алғаннан кейін ол өзін-өзі қанағаттандырып, "Сэнди" жазған бағдарламалық қамтамасыз ету көмегімен үкіметтің түтін көшесінен шыға алады.

Қабылдау

Спайдер Робинсон романға аралас баға берді, "кітап оқылуы оңай болса да, жекелеген бөлімдері көбінесе керемет, ал мәні өткір және өзекті", бірақ "оқиға ретінде ол сүйренеді" және көптеген кейіпкерлер, тіпті басты қарсыластар да "қағаздан қиылғандай" болып көрінеді. "Нью-Йорк Таймс" газетінің рецензенты Джеральд Джонас одан да көбірек сынға алды, Бруннер болашақ қоғам туралы "өмірден алынған сырғақтарды" жазуға тырысқанда, оның әлеуметтік ерекшеліктерді таңдаудағы кездейсоқтығы салдарынан "барлық құрылған әлем карточка үйі сияқты құлап кетті" деді.

Тақырыптар

Роман 1970 жылдардың екі шешуші оқиғасынан кейін жазылды, Ричард Никсонның отставкасы және Чили президенті Сальвадор Альенденің құлатылуы, бұл оқиғалар романның өзінде мысал ретінде келтіріледі. Никсонның жағдайында – ұйымдасқан қылмыстың президенттікке ықпал етуге жасаған сәтсіз әрекеті, ал екіншісі – көпұлтты коммерциялық мүдделерге қарсы тұрудың салдары. Роман кейіпкерлерінің көпшілігі өмірлерінің бір сәтте түбіне жеткендей сезінеді, себебі желідегі деректерге кіріп, оларды бұзу мүмкіндігі бар. Олар желінің өздерінен гөрі өздері туралы көбірек білетініне сенеді. Бұл 1970 жылдардағы көптеген адамдардың сезінген паранойясының жалғасы, өйткені олар өздерін бақылай алмайтын саяси және экономикалық күштердің алдында әлсіз деп санайды. Романның маңызды тақырыбы – қабылдау. Бруннер әсіресе қабылдау үлгілеріне және олардың көмектесуіне немесе жаңылыстыруына қызығушылық танытады. Ник өзінің кейіптерін сомдау үшін мінез-құлық үлгілерін қолданады, ал Кейт "табиғи даналыққа" ие, яғни ол шындықты көру үшін сыртқы пішінге мән бермейді. Пресиписке келген соң, жұбайлар әдеттегі "қалалық үлгісінен" бас тартып, қаланың ерекше дизайны қоғамдық және жеке кеңістікті, сондай-ақ табиғи және жасанды құрылымдарды қалай біріктіретінін көруге мәжбүр болады. Қабылдаудағы үлгілер тақырыбы роман бойына жүреді. Болашаққа қарайтын дүрбелең шындық пен өзгерістер үлгілерді бұзғанда туындайды. Адамдар адам табиғатындағы, әсіресе тайпалық сезімдегі, мықты үлгілерге оралып, жауап береді. Ал кейбіреулері барлық өзгерістер жақсы деп өзіне-өзі сендіруге тырысады, "қосылу" өмір салтын қабылдап, жаңа әлеуметтік ортаға ең аз қиындықпен ену үшін басқа қалаға көшеді. Дегенмен, олардың жылдамдығы осы өмір салтының оларды толық қанағаттандыра алмайтындығын көрсетеді, нәтижесінде олар одан да көп көшеді. Осы шатасқан әлемде психологиялық араласумен айналысатын компаниялар да бар. Олардың бірі – "Anti Trauma Inc.", балаларды депрограммалауға ұқсас процесте "нормалдастыру" үшін жалданады, яғни (көбінесе зорлық-зомбылықпен) адамдарды секта деп саналатын топтармен байланыстан бас тартуға мәжбүрлеуге тырысады. "Антитраума" өз клиенттеріне айтарлықтай зиян келтіреді, бірақ Бруннердің өзара байланысты қоғамында жиі болатындай, ол өзінің сәтсіздіктерін жасыруға көп ақша мен уақыт жұмсайды.

Құрт

Брунердің компьютерлік құрт тұжырымы ас қорыту паразиті – ленталық құртқа ұқсастықтан туындаған. Биологиялық ленталық құрттың басы ұзын репродуктивті сегменттер тізбегіне бекітілген, олардың әрқайсысы ажырағанда жаңа құрттар тудырады. Бруннердің "деректер желісіндегі ленталық құрт" бастан және басқа сегменттерден тұрады, олардың әрқайсысы дерекқорлар мен басқа жүйелерге әсер ететін кодтың бір түрі. Кітапта мұндай құрттардың бірнеше мысалы келтіріледі. Есту аппаратының екі құртынан және Никтің соңғы құртынан басқа, Никке наразылық білдірген «Анти Травма Инк» компаниясының өкілі жасаған «жалақор құрт» та бар, оны Ник қорлаған және қарғыған. Ол кезде Ник жаңғырушы шіркеуде дін қызметкері рөлін ойнап жүрген. Бұл құрттың мақсаты – шіркеуге барлық коммуналдық қызметтерді тоқтату арқылы зиян келтіру еді. Ник бұған жауап ретінде желіге тағы бір құрт жіберіп, оны жояды.