Кіріспе
Америкалық саясаткер (1912–1994)
бейсеболшы
Томас Филипп "Тіп" О'Нилл-младший (9 желтоқсан 1912 – 5 қаңтар 1994) – Массачусетс штатынан шыққан американдық Демократиялық партиясының саясаткері, 1977 жылдан 1987 жылға дейін АҚШ Өкілдер палатасының 47-ші спикері болды. Ол тарихындағы үшінші ең ұзақ қызмет еткен және үздіксіз қызмет еткен спикер атанды. 1953 жылдан 1987 жылға дейін ол Бостонның солтүстік бөлігін Өкілдер палатасында өкілдік етті. Массачусетс штатының Солтүстік Кембридж қаласында дүниеге келген О'Нилл 1928 жылғы президенттік сайлауда Аль Смиттің үгіт-насихат жұмысына ерікті болып қатысып, жас кезінде саяси мансабын бастады. Бостон колледжін бітіргеннен кейін ол Массачусетс штатының Өкілдер палатасына сайланды, онда ол Франклин Д. Рузвельттің «Жаңа мәміле» саясатын ынталы түрде қолдады. 1949 жылы Массачусетс штатының Өкілдер палатасының спикері болды және 1952 жылы Джон Ф. Кеннедиден кейін АҚШ Өкілдер палатасына сайланды. АҚШ Өкілдер палатасында О'Нилл Бостоннан шыққан өкіл Джон Уильям МакКормактан тәлім алды. О'Нилл 1967 жылы Вьетнам соғысы мәселесінде президент Линдон Б. Джонсонмен келіспеді және «Уотергейт» дауынан кейін Ричард Никсонның отставкаға кетуін талап етті. 1970 жылдары ол жедел түрде басшылық қызметтерге көтеріліп, 1971 жылы Палатаның көпшілікке жақын қамшысы, 1973 жылы Палатаның көпшілікке жақын көшбасшысы, ал 1977 жылы Палата спикері болды. Президент Джимми Картер сайланғаннан кейін О'Нилл барлық азаматтарға қолжетімді денсаулық сақтау жүйесін және жұмыс орындарын кепілдендіру бағдарламасын енгізуді үміттенеді. Алайда Картер мен Конгресс арасындағы қарым-қатынас нашарлап, Картер 1980 жылғы президенттік сайлауда консервативті республикашыл Рональд Рейганға жеңіліп қалды. О'Нилл президент Рейганның консервативті ішкі саясатына қарсы күрестің жетекшісіне айналды, бірақ О'Нилл мен Рейган сыртқы саясатта ортақ тіл табысты, Англо-ирланд келісімін жасасты және Рейган доктринасын іске асырды (Реганның Никарагуадағы «Контрас» тобын қолдауына қарамастан) Ауған-совет соғысында. О'Нилл 1987 жылы Конгресстен зейнетке шықты, бірақ қоғамдық өмірге белсенді қатысты. Ол бестселлер болған өмірбаяндық кітабын жариялады және бірнеше жарнама мен басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында пайда болды. 1994 жылы жүрек талмасынан қайтыс болды.
Ерте өмір және білім
О'Нилл Томас Филипп О'Нилл мен Роза Энн (Толан) О'Ниллдің үш баласының үшіншісі Массачусетс штатының солтүстік Кембридждегі ирландтық орта тап өмір суретін ауданында, сол кезде "Ескі Дублин" деп аталған жерде дүниеге келді. Оның анасы ол тоғыз айлық болғанда қайтыс болды, және ол сегіз жасқа дейін әкесі қайтадан үйленгенге дейін француз-канадтық үй шаруашылығын жүргізген әйелдің тәрбиесінде өсті. О'Нилл аға бастапқыда кірпіш қалаушы болып жұмыс істеді, кейін Кембридж қалалық кеңесіне сайланды және канализация басқармасының бастығы болып тағайындалды. Бала кезінде О'Нилл канадалық бейсболшы Джеймс "Тіп" О'Ниллдің құрметіне "Тіп" деген лақап атын алды. Ол Рим-католик мектептерінде білім алып, 1931 жылы Кембридждегі қазір жабылып қойған Сент-Джон орта мектебін бітірді, онда баскетбол командасының капитаны болды; ол мектепке қарасты Сент-Джон Евангелист шіркеуінің өмір бойына қатысушысы болды. Одан кейін ол Бостон колледжіне түсіп, 1936 жылы бітірді.
Саясатта
О'Нилл алғаш рет 15 жасында саясатқа қатысып, 1928 жылғы президенттік сайлауда Аль Смит үшін үгіт жүргізді. Төрт жыл өткен соң, ол Франклин Д. Рузвельт үшін сайлау науқанына көмектесті. Бостон колледжінің соңғы курсында О'Нилл Кембридж қалалық кеңесіне депутаттыққа түсті, бірақ жеңіліске ұшырады; оның алғашқы және жалғыз сайлаудағы жеңілісі. Бұл науқан оған ең әйгілі сөзін үйретті: «Барлық саясат – жергілікті». 1936 жылы бітіргеннен кейін О'Нилл 24 жасында Массачусетс штатының Өкілдер палатасына сайланды, сайлаушылары арасындағы қиын экономикалық жағдайға байланысты; осы тәжірибе оны Рузвельттің «Жаңа келісім» саясатының жақтаушысы етті, ол сол кезде аяқталып жатқан еді. Оның өмірбаяуын жазған Джон Алойсиус Фаррелл, О'Ниллдің Ұлы депрессия дәуіріндегі Бостон жұмысшы табының өмірі мен оның католик дініне қатысты түсініктері үкіметтің рөлін әлеуметтік мәселелерді шешуге араласу деп қарауына себеп болғанын айтты. Фаррелл О'Ниллді «өзгеріссіз, өкінушіліксіз, қайта құрылмаған «Жаңа келісім» демократы» деп сипаттады. 1949 жылы ол Массачусетс штатының Өкілдер палатасының тарихындағы алғашқы демократ спикері болды. Ол 1952 жылға дейін осы лауазымда қалды, содан кейін туған жерінен АҚШ Өкілдер палатасына үміткер болды.
АҚШ-тың Өкілдер палатасы
О'Нилл 1952 жылы сенатор болып сайланған Джон Ф. Кеннеди бос қалдырған конгресс орындығына сайланды. Ол тағы 16 рет қайта сайланды, ешқашан күшті қарсылыққа тап болған жоқ. Оның Бостонның солтүстік бөлігіне шоғырланған округі бастапқыда 11-ші округ деп аталған, бірақ 1963 жылы 8-ші округке өзгертілді. Өкілдер палатасындағы екінші мерзімінде О'Нилл Палата Ережелері комитетіне сайланды, онда ол Демократиялық партия жетекшілігі үшін өте маңызды мүше болды, әсіресе оның ұстазы, сондай-ақ Бостоннан сайланған конгрессмен және кейін спикер болған Джон Уильям МакКормак үшін. О'Нилл 1957, 1960, 1964 және 1968 жылғы Азаматтық құқықтар актілеріне, сондай-ақ АҚШ Конституциясының 24-ші түзетуіне және 1965 жылғы Дауыс беру құқығы актісіне қолдау көрсетті. О'Нилл Аляска штаты мәртебесі туралы актіге қарсы дауыс берді, бірақ Гавайиді қабылдау туралы актіні қолдады. Вьетнам соғысының мәселелерімен күрескеннен кейін, 1967 жылы О'Нилл президент Линдон Б. Джонсоннан бас тартып, Американың қатысуына қарсылық білдірді.
Картер әкімшілігі
Конгрестің екі палатасында да айқын көпшілікке ие болып, Ақ үйді басқарған О’Нилл демократтардың өз заңдарын, оның ішінде жалпыға бірдей денсаулық сақтау және жұмыс орындарын кепілдендіру бағдарламаларын іске асыра алатынына үміттенді. Алайда, демократтар партиялық тәртіпті сақтамады. Картер әкімшілігі мен О’Нилл 1977 жылы этика және энергетикалық пакеттерді қабылдаумен күшті бастағанмен, үлкен қиындықтар туды. Мәселелер Картердің Конгресс мүшелерінің көпке танымал жобасы – су жобаларына вето қоюымен басталды. О’Нилл және басқа демократ көшбасшылары Картердің көптеген грузин азаматтарын федералдық кеңселерге және Ақ үй штатына тағайындауына наразы болды, О’Нилл оларды мақтанқор және шешіксіз деп есептеді. Сондай-ақ, О’Нилл Картердің атқарушылық штатты қысқартуы және Ақ үйдің іс-шараларын азайтуына байланысты салымды мінез-құлқына таң қалды. Картер тіпті шығындарды үнемдеу мақсатында Ақ үйде қонақтарға алкогольдік сусындар ұсынуды тоқтатты. Картердің өкілеттігі 1977 жылдың басында басталғанда, Капитолий төбесіндегі демократ көшбасшылары Ақ үйге таңғы асқа шақырылды, онда Картер оларға печенье және кофе берді. Дәстүрлі жұмыртқа мен шұжық күткен, аштықтан зардап шеккен О’Нилл: «Мырза Президент, сіз білесіз, біз сайлауды жеңдік», – деді. Картер реформа жасауға ұмтылған, О’Ниллмен заңнамалық мәселелер бойынша жиі келіспейтін басшы болды. О’Нилл Картер мемлекеттік шығындарды азайтуды қалаған кезде адал демократтарды жобалармен марапаттағысы келді. Үнемі нашарлап бара жатқан экономика және Ирандағы кепілге алынған азаматтардың жағдайы 1980 жылғы парламенттік және президенттік сайлауда Картер мен демократтардың үмітін күңкірт етті.
Рейган әкімшілігі
О'Нилл Рейган әкімшілігінің ішкі және қорғаныс саясатына басты қарсылас болды. 1980 жылғы сайлаудан кейін АҚШ Сенаты республикашылардың бақылауына көшкенде, О'Нилл конгресс оппозициясының жетекшісіне айналды. Ол тіпті Рональд Рейганды "Ақ үйді басқарған ең білімсіз адам" деп атады. Рейган бір сөйлеуінде О'Ниллді классикалық Pac Man ойынымен салыстырып, оның "ақшаны жұтатын дөңгелек нәрсе" екенін айтты. Сондай-ақ ол бірде О'Ниллден Әуе күндіздері күтілмеген сыйлық алғанын әзілдеп айтты: "Оның Типтен екенін білдім, себебі жүрегі қанға малған". Дегенмен, О'Нилл демократ конгрессмен Чарли Уилсонға Рейган доктринасын совет-ауған соғысында жүзеге асыруға келісім берді. Уилсонның қаржы жөніндегі комитеттердегі өкілдігі мен ЦРУ офицері Гаст Авракотоспен тығыз байланысы, оған ЦРУ және Зия-ул-Хактың ИСИ арқылы муджахиддерге миллиардтаған доллар бағыттауға мүмкіндік берді. Рейган 1981 жылғы наурыз айында оққа ұшқанда, О'Ниллге қатысты мұрагерлік реті туралы конституциялық талас туды. Мемлекеттік хатшы Александр Хейг кім басшылық етеді деген сұраққа жауап ретінде "Мұнда мен басқарып тұрмын" деді (президент анестезияда жатқанда және вице-президент Джордж Буш сапарда болғанда), бірақ кейіннен О'Нилл Буштан кейін мұрагерлікке тұратыны анықталды. Рейган тек бірнеше сағатқа ғана есінен танып, мұрагерлік тізбегін ресми түрде жариялау қажет болмады.
Солтүстік Ирландия
О'Ниллдің спикер ретіндегі еңбектерінің бірі Солтүстік Ирландиямен байланысты болды. О'Нилл, тағы да бірнеше ирланд-американдық саясаткерлер – Нью-Йорк штатының губернаторы Хью Кэри, сенатор Эдвард Кеннеди және сенатор Дэниел Патрик Мойниханмен бірлесіп, қақтығыстағы тараптар арасында бейбіт келісімге қол жеткізу үшін жұмыс істеді. 1977 жылғы «Қасиетті Патрик күні декларациясымен» басталып, Солтүстік Ирландиядағы зорлық-зомбылықты айыптағаннан бастап, 1985 жылы Англо-Ирландия келісіміне қол қойылған кезде Ирландияға көмек көрсету бағдарламасын іске асырумен аяқталды. «Төрт атты» деп аталған бұл топ Картер мен Рейганды британ үкіметіне осы мәселе бойынша қысым көрсетуге көндірді. 1981 жылы О'Нилл Кеннеди мен Мойниханмен бірге Солтүстік Ирландиядағы бейбітшілікті қолдау мақсатында «Ирландия достары» ұйымын құрды. 1986 жылы Ирландия Республикасы О'Ниллді құрметті ирланд азаматы деп жариялады (бұл толыққанды азаматтық құқықтар беретін құрмет).
Спикерлік кезеңнен кейінгі кезең
1987 жылы Конгрестен зейнетке шыққаннан кейін О'Нилл өзінің "Үйдің адамы" атты автобиографиясын жариялады. Ол сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, ұлттық бестселлерге айналды. Кітап оның ұлттық иконаға айналуына көмектесті, сондай-ақ О'Нилл бірнеше жарнамада түсті, оның ішінде "Trump Shuttle", "Commodore Computers", "Quality International Budget Hotels" және "Miller Lite" жарнамаларында Боб Уэкермен бірге ойнады. 1987 жылы О'Нилл "Бостандық медалімен" марапатталды. 1991 жылдың 18 қарашасында президент Джордж Буш аға О'Ниллге "Президенттік Бостандық медалін" табыс етті. Зейнетке шыққаннан кейін, тоқ ішек рагымен ауырған О'Нилл рак туралы қоғамдық қызмет жарнамаларына қатысты, онда ол спортшылар мен киножұлдыздарымен бірге ауру туралы ашық әңгімелесті.
Танымал мәдениетте
О'Нилл «Жұлдызды жол: Келесі ұрпақ» эпизодындағы «Асыққыш Окона» эпизодында физикалық юмордың мысалы ретінде айтылды. Голографиялық комедияшы О'Нилл есімді адамды атап, оның көйлек кигенінің күлкілі боларын айтты. Бұл – андроид Датаның комедияны түсінуге тырысуының нәтижесі, ол осы өнерге құмар емес еді. О'Ниллдің мәдени тұлға ретінде танылуы тек жарнамалармен шектелмеді. Зейнеткерлікке шығуға төрт жыл бұрын, ол 1983 жылдың 17 ақпанында «Cheers» сериалының «No Contest» атты эпизодында камео рөлінде ойнады, онда ол Диана Чемберстен қашу үшін барға кірді, ол оны көшеде саяси көзқарастары туралы сұрақтармен мазалады. Ол кезде Нильсен рейтингінде 60-шы орында болған сериал келесі аптада 20 сатыға көтерілді. Ол NBC-нің «Күміс қасық» ситкомының бір эпизодында пайда болды, онда ол қайта-қайта келетін кейіпкер Фредди Липпинкоттлменнің қаңғыбас адамдарға көмектесудегі еңбегін мадақтаған сырттай баспасөз мәслихатын өткізді. О'Нилл 1993 жылғы «Дэйв» фильмінде өзінің рөлінде шағын эпизодта ойнады, онда ол фильмдегі ойдан шығарылған американдық президенттің жұмысын бағалады. Сондай-ақ, ол Кен Бернстің «Бейсбол» сериалының бір бөлігіне дауыс берді, онда О'Нилл, өмір бойы «Ред Сокс» командасының жанкүйері, 1918 жылы «Ред Сокс» әлем чемпионатын жеңген күнгі «Бостон Глобус» газетін оқыды. «Шу» комиксіндегі сенатор Батсон Д. Белфри кейіпкері О'Ниллдің бейнесімен жасалған.
Жеке өмір
О'Нилл Солтүстік Кембридждегі 26 Расселл көшесінде тұрды, бірақ бала кезінде Орчард көшесінің бұрышында өмір сүрген. Оның Вудленд көшесінде демалыс үйі болған, Массачусетс штатының Харвич портындағы Банк-стрит жағажайының жанында. Оның әйелі Милдред "Милли" Энн Миллер (1914–2003) болды. Олардың бес баласы болды. Оның үлкен ұлы және атымен аталған Томас П. О'Нилл III, Массачусетс штатының бұрынғы вице-губернаторы, қазір Бостонда қоғамдық қатынастар саласында жұмыс істейді. Тағы бір ұлы, Кристофер, Вашингтонда заңгер. Үшінші ұлы Майкл қайтыс болды. Қызы Сюзан Вашингтон қаласында бизнесмен, ал екінші қызы Розмари (2022 жылғы 20 шілдеде қайтыс болды) Мемлекеттік департаментте саяси қызметкер болды. 1980 жылы О'Ниллге Нотр-Дам университеті Лаетар медалін табыстады, ол американдық католиктер үшін ең беделді награда саналады. Ол актер Томас Филип О'Нилл IV-тің әкесі.
Өлім және мұра
О'Нилл 1994 жылғы 5 қаңтарда 81 жасында Бостондағы Бригхем және әйелдер ауруханасында жүрек тоқтауынан қайтыс болды. Оның құрметіне Бостондағы Томас П. О'Нилл-младший федералды ғимараты, Вашингтондағы федералды кеңсе ғимараты, Кембридждегі гольф алаңы және оның бітірген оқу орны – Бостон колледжіндегі бас кітапханасы (және оның алдындағы алаң) аталды. 2008 жылғы 22 маусымда «Совет бойынша» атты пьеса Массачусетс штатының Уотертаун қаласында «Жаңа репертуар» театрының қойылымымен дебют жасады. Бостондық спорт журналисі Дик Флавин жазған бір актерлік биографиялық пьесада О'Нилл өмірінен, бала кезінен бастап саясаттағы зейнетке шыққанға дейінгі оқиғаларды айтады. Тони сыйлығының иегері Кен Хауард премьерадағы басты рөлді сомдады. 2012 жылғы желтоқсанда Джон Ф. Кеннеди президенттік кітапханасы мен мұражайы О'Ниллдің туғанына 100 жыл толуын тойлауға арналған форум өткізді. О'Нилл өзі Демократиялық партиядағы қызметі мен президент Кеннедимен болған достығы туралы бірнеше ауызша тарих сұхбаттарын кітапхана мұрағатына қосты.