Куба суретшісі Вифредо Лам өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Кубалық суретші (1902–1982)

Вифредо Оскар де ла Консепсьон Лам и Кастилья (8 желтоқсан 1902 – 11 қыркүйек 1982), көбінесе Вифредо Лам деп танылатын, кубалық суретші, афро-кубалық рух пен мәдениетін бейнелеу және қайта жаңғыртуға ұмтылды. ХХ ғасырдың ең белгілі суретшілерімен, оның ішінде Пабло Пикассо, Анри Матисс, Фрида Кало және Диего Риверамен байланыста болған Лам, өзіне әсер еткендерді үйлестіріп, ерекше стиль жасады, ол гибридті бейнелердің басымдығымен ерекшеленді. Оның осы ерекше көркем стилі көптеген суретшілерге де ықпал етті. Ол көбінесе суретші болғанымен, өмірінің кейінгі кезеңдерінде мүсін жасау, керамика және гравюрамен де айналысты.

Ерте өмір

Вифредо Лам Кубаның Вилла-Клара провинциясындағы қант плантацияларының Сагуа-Ла-Гранде ауылында туып өскен. Ол аралас нәсілді болды: анасы, бұрынғы Ана Серафина Кастилья, конголық құл әйел мен кубалық мулат әкеден туған, ал әкесі Ям Лам – қытай иммигранты. Сагуа-Ла-Грандеде Ламның айналасында көптеген африка текті адамдар болды; оның отбасы, көптеген отбасылар сияқты, африкалық дәстүрлерін сақтай отырып, католицизмді де ұстанды. Ол құдайы анасы Матоника Уилсон, жергілікті жайдарлы емші және колдовствошы ретінде танымал Сантерия жұбысы арқылы африкалық оришалардың рәсімдерімен танысты. Африкалық тойлар мен рухани тәжірибелермен байланысы оның өнеріне ең үлкен ықпал етті. 1916 жылы Лам отбасының ынтасымен Гаванаға заң оқуға кетті. Сонымен қатар ол Ботаникалық бақта тропикалық өсімдіктерді зерттеуді бастады. 1918-1923 жылдары Лам Сурет өнері мектебінде (Escuela de Bellas Artes) оқыды. Бірақ ол академиялық оқытуды да, сурет салуды да ұнатпады. 1923 жылдың күзінде өнер білімін жетілдіру үшін Мадридке (Испанияға) сапарлады.

Еуропадағы мансап

1923 жылы Лам Мадридте Фернандо Альварес де Сотомайор и Сарагосаның үйінде оқыды, ол Прадо мұражайының кураторы және Сальвадор Далидің ұстазы болған. Ол таңертең консервативті ұстазының шеберханасына қатысып, кешін жас, бейшара суретшілермен бірге жұмыс істеді. Прадода ол Иероним Бош пен Пьетр Брейгельдің туындыларын көріп, зәулімдікке бөленді. Ламның алғашқы суреттері испандық модернистік дәстүрде болғанымен, оның жұмысы тез арада қарапайымданып, сәндік сипатқа ие болды. 1930 жылдары Лам түрлі ықпалдарға тап болды. Оның туындыларында сюрреализмнің, сондай-ақ Анри Матисс әсері байқалды. Испания ауылдарын аралап жүрген Лам испан шаруаларына деген ықыласын дамытты, олардың қиындықтары Кубада өскен ол білген бұрынғы құлдардың тағдырымен бір жақты еді. Испания Азамат соғысы басталғанда, ол 1936-1937 жылдары республикашылдар тарапына шығып, өз талантын республикалық плакаттар мен насихаттар жасауға жұмсады. Мадридті қорғауға жіберілген Лам 1937 жылдың соңында шайқаста жарақат алып, Барселонаға жіберілді. Мұнда ол неміс зерттеушісі Хелена Холцермен және каталондық суретші Маноло Хугемен танысты. Маноло Ламға Пикассомен танысуға көмектесетін хат берді, оның туындылары бір жыл бұрын Мадридтегі көрмеде Ламды әсерлі қалдырып, шабыттандырған еді. Пикассо мен Лам сол жылы Нью-Йорктегі Перлс галереясында бірлесіп көрме ұйымдастырды. Ламның жұмысы Матисс әсерінен, оның натюрморттарында, пейзаждарында және қарапайым портреттерінде көрініс тапқаннан бастап, кубизмнің ықпалына түсті. 1943 жылы ол ең танымал туындысын – «Жаңғыл» атты суретін жасады. Ол оның жетілген стилін көрсетіп, тығыз тропикалық өсімдіктерден жартылай шығып тұрған, маска тәрізді бас киген төрт фигураны бейнеледі. Кейін сол жылы ол Нью-Йорктегі Пьер Матисс галереясында көрсетілді, бұл көп дау тудырды. Сурет модернизм мен африкалық мәдениеттің жандылығы мен қуаты арасындағы шиеленісті бейнеледі. Бұл екі картина 36 жыл айырмасымен жасалғанымен және әртүрлі мәдени контекстке ие болғанымен, екеуі де әйелдерді жыныстық тұрғыда бейнелейді және олардың дизайнында примитивтік және кубистік элементтер бар. Лам 1952 жылы Парижде қоныстанды, бұрын Куба, Нью-Йорк және Франция арасында уақытын бөліп келген. Лам, қарапайым адамдарға деген ықыласын сақтап, 1955 жылы Гавана университетінде Батистаның диктатурасына қарсы студенттердің наразылығын көрсету үшін бірқатар суреттерін көрсетті. Сол сияқты, 1965 жылы, революциядан алты жыл өткен соң, ол Кастроға және оның әлеуметтік және экономикалық теңдік мақсаттарына деген адалдығын президент сарайы үшін «El Tercer Mundo» (Үшінші әлем) суретімен көрсетті. 1960 жылы Лам Италияның солтүстік-батыс жағалауындағы Альбиссола Маринада студия ашып, әйелі – швед суретшісі Лу Лауринмен және олардың үш ұлымен бірге тұрды. 1964 жылы ол Гуггенхайм халықаралық сыйлығымен марапатталды, ал 1966-1967 жылдары оның туындыларының көптеген ретроспективалық көрмелері Еуропа бойынша өтті. Асгер Жорнның ынталандыруымен және жергілікті қыш құмыра жасаумен қызығудан кейін Лам керамикамен тәжірибе жасауды бастады және 1975 жылы өзінің алғашқы керамикалық көрмесін өткізді. Ол өмірінің соңында мүсіндер жасап, металлдан құюмен айналысты, көбінесе ол суреттеген кейіпкерлерге ұқсас бейнелерді бейнеледі. Вифредо Лам 1982 жылдың 11 қыркүйегінде Парижде 79 жасында дүние салды. Дүние жүзінде жүзден астам жеке көрме өткізген Лам қайтыс болған кезде кең танылған суретші еді.

In 1923, Lam began studying in Madrid under Fernando Álvarez de Sotomayor y Zaragoza, the curator of the Museo del Prado and teacher of Salvador Dalí. In the mornings he would attend his conservative teacher's studio, while he spent his evenings working alongside young, nonconformist painters. At the Prado, he discovered and was awed by the work of Hieronymus Bosch and Pieter Bruegel I. While Lam's early paintings were in the modernist Spanish tradition, his work soon became more simplified and decorative. During the 1930s, Lam was exposed to a variety of influences. The influence of Surrealism was discernible in his work, as well as that of Henri Matisse. Throughout Lam's travels through the Spanish countryside, he developed empathy for the Spanish peasants, whose troubles in some ways mirrored those of the former slaves he grew up around in Cuba. At the outbreak of the Spanish Civil War, he sided with the Republicans in 1936 1937 and used his talent to fashion Republican posters and propaganda. Drafted to defend Madrid, Lam was incapacitated during the fighting in late 1937 and was sent to Barcelona. There he met Helena Holzer, a German researcher, and the Catalan artist known as Manolo Hugué. Manolo gave Lam the letter of introduction that sparked his friendship with Picasso, whose artwork had impressed and inspired Lam a year before when he saw an exhibition in Madrid. Picasso and Lam also exhibited their work together at the Perls Galleries in New York in the same year. Lam's work went from showing the influence of Matisse, seen in his still lifes, landscapes and simplified portraits, to being influenced by Cubism. In 1943, he began his best known work, The Jungle. It reflected his mature style, depicting four figures with mask like heads, half emerging from dense tropical vegetation. Later that year it was shown in an exhibition at the Pierre Matisse Gallery in New York, where it created controversy. The painting depicted the tension between Modernism and the vibrancy and energy of African culture. Although these two paintings were created thirty six years apart and have different cultural contexts, they both depict women in a sexualized context and both contain primitivist and Cubist elements in their designs. Lam settled in Paris in 1952 after having divided his time between Cuba, New York, and France. Lam, who continued to sympathize with the common man, exhibited a series of paintings at Havana University in 1955 to demonstrate his support for the students' protests against Batista's dictatorship. Similarly, in 1965, six years after the revolution, he showed his loyalty to Castro and his goals of social and economic equality by painting El Tercer Mundo (The Third World) for the presidential palace. In 1960, Lam established a studio in Albissola Marina on Italy's northwest coast and settled there with his wife Lou Laurin, a Swedish painter, and their three sons. In 1964, he was awarded the Guggenheim International Award and between 1966 and 1967 there were many retrospectives of his work throughout Europe. At the encouragement of Asger Jorn and after being intrigued by the local pottery making, Lam began to experiment with ceramics and had his first ceramic exhibition in 1975. He progressed to model sculptures and cast in metal in his twilight years, often depicting personages similar to those he had painted. Wifredo Lam died on September 11, 1982, in Paris, aged 79. Having had more than one hundred personal exhibitions around the world, Lam had a well established reputation by the time of his death.

Мұра

Лам, 20 ғасырдағы көптеген белгілі суретшілер сияқты, Американың "примитивтік" өнерімен радикалды заманауи стильдерді үйлестірді. Бұл көркемсурет галереясы Кубаның Гавана биенналесін ұйымдастыруға жауапты, ол шамамен 1000 жұмыстан тұратын тұрақты көркемсурет коллекциясы, сондай-ақ дамып келе жатқан елдердегі заманауи бейнелеу өнерін зерттеу және талдаумен айналысады. 2015 жылы оның туындыларының ретроспективті көрмесі Париждегі Жорж Помпиду орталығында ашылды, содан кейін Испаниядағы Королева София мұражайына және Лондондағы Тейт мұражайына көшті. 2019 жылы оның жұмысы Маямидегі Перес өнер мұражайында өткен "Өнер сыйы" атты топтық көрмеге қосылды. Көрмеде PAMM-нің тұрақты коллекциясындағы латын және латын Америкасы суретшілерінің маңызды туындылары көрсетілді. Көрмеге қатысқан суретшілердің арасында: Хосе Бедия (Куба), Тереза Маргольес (Мексика), Роберто Матта (Чили), Оскар Мурильо (Колумбия), Амелия Пелаес (Куба), Зилия Санчес (Куба), Тунга (Бразилия) және Кармен Эррера (Куба) болды.

Жәндік

"Жұңғыл" Ламның шедеврi саналады және ол суретшiнiң жетiлген стилiне үлгi болып табылады. Ламның көп түрлiлiгi белгiлi, ол адамдар, жануарлар мен өсiмдiктердiң ерекшелiктерiн бiр-бiрiмен қатар қойып, гибридтік жаратылыстарды жасайды. Адам, жануар және өсiмдiк формаларының бiрлесiп кетуi – сиқырлы метаморфоза деп сипатталады. Тығыз композиция тұншықтырғандай сезiм туғызады, ал формаларды ажырату қиын. Ғалымдар бұл абстрактты бейнелердi кубистiк өнер стилiне жатқызады. "Жұңғыл" картинасындағы түстердiң қолданылуы күндiз, жұңғылдың тереңдiгiнде орын алып жатқандай көрiнедi. Ол афрокубалық мәдениеттiң абсурдқа айналғанын, әсiресе афрокубалық дәстүрлер туризм үшiн қалай арзандатылғанын көрсетедi. Атап айтқанда, Кариб теңiзi мен Атлант мұхиты зерттеушiсi Франсиско Дж. Эрнандес Адриан "Жұңғыл" картинасының колониалдық дәуiрде Атлант мұхитына таңылған экзотикалық көзқарастың сын ретiнде қызмет ететiнiн айтады. Көркем өнер тарихшысы Дорис Мария Рейна Браво Кубада көптеген адамдардың атқарған ауыр еңбегi, картинада көрсетiлгендей, туристердiң Кубаға деген көзқарасынан айқын ерекшеленетiнiн атап көрсетедi. Суретшiнiң бұрынғы рекордтық көрсеткiшi 2012 жылдың мамырында Idolo (Oya/Divinit de l'air de la mort) картинасы 4,56 миллион долларға сатылғанда тіркелген. Жаңа рекорд 2020 жылдың 28 маусымында Sotheby's аукционында Ламның "Оми Обини" картинасы 9 603 800 долларға сатылып, орнатылды.

Суретшілік шығармалар

Анаму. 1942 ж. Қазіргі заманғы өнер мұражайы, Чикаго
Екі тұлға. 1938 ж. Conseil général de Martinique жинағы, Франция
Екі жалаңаш II – жатып жатқан әйелдер. 1937 ж. Перес өнер мұражайы, Майами
Үшінші әлем. 1965–1966 жж. Гавана ұлттық көркем өнер мұражайы
Экзодус. 1948 ж. Говард университетінің өнер галереясы, Вашингтон, АҚШ
Жунгли. 1943 ж. Нью-Йорктегі заманауи өнер мұражайы
Атауы жоқ. 1943 ж. Бостон көркем өнер мұражайы
Жікөтеаға арналған эссе. шамамен 1943 ж. Майами университетінің Лоу өнер мұражайы
Шаш (Мейне). 1945 ж. Перес өнер мұражайы, Майами
Ақ үстел. 1939 ж. Перес өнер мұражайы, Майами
Терезе I. 1935 ж. Перес өнер мұражайы, Майами
Соғысшы. 1947 ж. Галерея Лелонг, Париж
Түс көру. 1947 ж. Хиршхорн мұражайы және мүсін бағы, Смитсониялық институт
Соқыр рух. 1948 ж. Индианаполис өнер мұражайы
Лисамона. 1950 ж. Стивен М. Гринбаум жинағы, Нью-Гэмпшир
Жансыз балалар. 1964 ж. Брюссельдегі заманауи өнер мұражайы
Ана мен бала. 1939 ж. Чикаго өнер институты, Чикаго
Шайтан. 1942 ж. Нью-Йорктегі заманауи өнер мұражайы
Күндердің көлеңкесі. 1970 ж.
Атауы жоқ. 1945 ж. Галерея Лелонг, Париж

Көрмелер

"Вайфредо Лам: Суреттері". Пьер галереясы, Париж. 1939 жылдың 30 маусымы – 14 шілдесі. "Пикассоның суреттері және Вифредо Ламның гуашьтары". Перлс галереясы, Нью-Йорк. 13 қараша – 2 желтоқсан 1939 жыл. "Ламның суреттері". Пьер Матисс галереясы, Нью-Йорк. 17 қараша – 5 желтоқсан 1942 жыл. "Ламның суреттері". Пьер Матисс галереясы, Нью-Йорк. 6–24 маусым 1944 жыл. "Ламның суреттері". Пьер Матисс галереясы, Нью-Йорк. 20 қараша – 8 желтоқсан 1945 жыл. "Вайфредо Лам". Пьер галереясы, Париж. 12–31 желтоқсан 1945 жыл. "Лам" өнер галереясы, Порт-о-Пренс, Гаити, 24 қаңтар – 3 ақпан 1946 жыл. "Кубалық суретші Вифредо Лам". Лондон галереясы, Лондон. 5–30 қараша 1946 жыл. "Лам: 1950 жылғы жаңа туындылар". Орталық парк, Гавана. 2–15 қазан 1950 жыл. "Вайфредо Лам". Музео де Белас Артес, Каракас, 8–22 мамыр 1955 жыл. "Вайфредо Лам". Нотр-Дам университеті, Нотр-Дам, 8–22 қаңтар 1961 жыл. "Вифредо Лам суреті, Вик Джентильс мүсіншілігі". Kunsthalle, Базель, 10 қыркүйек – 9 қазан 1966 жыл; "Вифредо Лам". Kestnergesellschaft, Ганновер, 16 желтоқсан 1966 – 16 қаңтар 1967 жыл; Stedelijk Museum, 26 қаңтар – 12 наурыз 1967 жыл; Moderna Museet, Стокгольм, 8 сәуір – 7 мамыр 1967 жыл; Palais des Beaux Arts, Брюссель, 18 мамыр – 18 маусым 1967 жыл. "Вайфредо Лам". Ордрупгаард, Шарлоттенлунд (Дания), 14 қыркүйек – 15 қазан 1978 жыл; Соня Хени, Нильс Онстад қоры, Ховккоден (Норвегия). "Вайфредо Ламға құрмет көрсету 1902–1982". Қазіргі заманғы өнер мұражайы, Мадрид, 20 қазан – 12 желтоқсан 1982 жыл; Музей д'Икселл, Брюссель, 7 қаңтар – 6 наурыз 1983 жыл; Париж қаласының заманауи өнер мұражайы, Париж, 23 наурыз – 22 мамыр 1983 жыл. "Вайфредо Лам: Графикалық туындылар". Орталық көркемсурет институты, Пекин; Көркемсурет сарайы, Шанхай; Көркемсурет институты, Ханчжоу; Көркемсурет институты, Гуанчжоу; Өнер орталығы, Гонконг, 1991 жылдың қыркүйегі – 1992 жылдың наурызы. "Вайфредо Лам: Қағаздағы туындылардың ретроспекциясы". Америка қоғамы, Нью-Йорк, 19 қыркүйек – 20 желтоқсан 1992 жыл; Fundacio La Caixa, Барселона, 21 қаңтар – 21 наурыз 1993 жыл. "Вайфредо Лам". Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia, Мадрид, 29 қыркүйек – 14 желтоқсан 1992 жыл; Fundacio Miró, Барселона, 21 қаңтар – 21 наурыз 1993 жыл. "Лам метис". Fondation Dapper, Париж, 26 қыркүйек 2001 – 20 қаңтар 2002 жыл. "Вайфредо Лам: Өзгеріп жатқан бейне, мерейтойлық көрме". Йокогама өнер мұражайы, Йокогама, 2002 жылдың қазаны – 2003 жылдың қаңтары. "Вифредо Лам және ақындар". Музей Кампредон, Maison René Char, L'Isle sur la Sorgue, Франция, 7 шілде – 2 қазан 2005 жыл. "Wifredo Lam in North America", Хаггерти өнер мұражайы, Маркет университеті, Милуоки, 11 қазан 2007 – 21 қаңтар 2008 жыл. Майами өнер мұражайы, Майами, 8 ақпан – 18 мамыр 2008 жыл; Латын Америкасы өнер мұражайы, Лонг-Бич, 12 маусым – 31 тамыз 2008 жыл; Дали мұражайы, Санкт-Петербург (Флорида), 2 қазан 2008 – 10 қаңтар 2009 жыл. "Wifredo Lam, gravuras", Caixa Cultural de Rio de Janeiro, Рио-де-Жанейро, 22 қазан – 3 қаңтар 2010 жыл; Pinacoteca de Estado, Сан-Паулу, 27 ақпан – 2 мамыр 2010 жыл. "Wifredo Lam 1902–1982: Кариб теңізі мен авангард арасындағы саяхаттар", Музей де Бэкс Арт де Нант, Франция, 6 мамыр – 29 тамыз 2010 жыл. "Сезар, Лам, Пикассо, Біз бір-бірімізді таптық", Galerie nationale du Grand Palais, Париж, Франция, 16 наурыз – 6 маусым 2011 жыл. "Сезар, Лам, Пикассо, Біз бір-бірімізді таптық", Fondation Clément, Le François (Мартиника), 6 желтоқсан 2013 – 2 наурыз 2014 жыл. "Wifredo Lam, Жаңа әлемдерді елестетеді, McMullen Museum of Art", Бостон, 30 тамыз – 14 желтоқсан 2014 жыл; Атлантадағы Жоғары өнер мұражайы, 10 ақпан – 24 мамыр 2015 жыл. Вифредо Лам, "Ай" көрмесі. Лондон, Tate Modern галереясы, 14 қыркүйек 2016 – 8 қаңтар 2017 жыл. "Wifredo Lam", Musée national d'Art Moderne, Centre Georges Pompidou, Париж, 30 қыркүйек 2015 – 15 ақпан 2016 жыл; Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia, Мадрид, 5 сәуір – 15 тамыз 2016 жыл; Tate Modern, Лондон, 14 қыркүйек 2016 – 8 қаңтар 2017 жыл. "Вифредо Ламның суреттері: 1940–1955 жылдар. Гавана, Куба, Хуан Кастильо Васкестің жеке коллекциясынан". Lehigh University Art Galleries, Zoellner Arts Center, Bethlehem PA, 30 тамыз – 10 желтоқсан 2017 жыл.

"Wifredo Lam Peintures." Galerie Pierre, Paris. June 30 – July 14, 1939. "Drawings by Picasso and Gouaches by Wifredo Lam." Perls Gallery, New York. November 13–December 2, 1939. "Lam Paintings." Pierre Matisse Gallery, New York. November 17–December 5, 1942. "Lam Paintings." Pierre Matisse Gallery, New York. June 6–24, 1944. "Lam Paintings." Pierre Matisse Gallery, New York. November 20–December 8, 1945. "Wifredo Lam." Galerie Pierre, Paris. December 12–31, 1945. "Lam" Centre d'Art Galerie, Port au Prince, Haïti, January 24–February 3, 1946. "The Cuban Painter Wifredo Lam." The London Gallery, London. November 5–30, 1946. "Lam: Obras Recientes 1950." Parque Central, Havana. October 2–15, 1950. "Wifredo Lam." Museo de Bellas Artes, Caracas, May 8–22, 1955. "Wifredo Lam." University of Notre Dame, Notre Dame, January 8–22, 1961. "Wifredo Lam Malerei, Vic Gentils Bildhauerei." Kunsthalle, Basel, September 10–October 9, 1966; "Wifredo Lam." Kestnergesellschaft, Hanover, December 16, 1966 – January 16, 1967; Stedelijk Museum, January 26–March 12, 1967; Moderna Museet, Stockholm, April 8–May 7, 1967; Palais des Beaux Arts, Brussels, May 18–June 18, 1967. "Wifredo Lam." Ordrupgaard, Charlottenlund (Denmark), September 14–October 15, 1978; Sonja Henie, Niels Onstad Foundation, Høvikkoden (Norway),
"Homenaje a Wifredo Lam 1902–1982." Museo Nacional de Arte Contemporaneo, Madrid, October 20–December 12, 1982; Musée d'Ixelles, Brussels, January 7–March 6, 1983; Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris, Paris, March 23–May 22, 1983. "Wifredo Lam, Prints." Central Institute of Fine Arts, Beijing; Palace of Fine Arts, Shanghaï; Institute of Fine Arts, Hangzhou, Institute of Fine Arts; Guangzhou; Art Center, Hong Kong, September 1991–March, 1992. "Wifredo Lam: A Retrospective of Works on Paper." Americas Society, New York, September 19–December 20, 1992; Fundacio La Caixa, Barcelona, January 21–March 21, 1993. "Wifredo Lam." Museo Nacional Centreo de Arte Reina Sofia, Madrid, September 29–December 14, 1992; Fundacio Miró, Barcelona, January, 21–March 21, 1993. "Lam métis." Fondation Dapper, Paris, September 26, 2001 – January 20, 2002. "Wifredo Lam: The Changing Image, Centennial Exhibition." Yokohama Museum of Art, Yokohama, October 2002–January 2003. "Wifredo Lam et les poètes." Musée Campredon, Maison René Char, L'Isle sur la Sorgue, France, July 7–October 2, 2005. "Wifredo Lam in North America," Haggerty Museum of Art, Marquette University, Milwaukee October 11, 2007 – January 21, 2008. Miami Art Museum, Miami, February 8 – May 18, 2008; Museum of Latin American Art, Long Beach, June 12–August 31, 2008; Dalí Museum, St Petersburg (FL), October 2, 2008 – January 10, 2009. "Wifredo Lam, gravuras," Caixa Cultural de Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, October 22–January 3, 2010; Pinacoteca de Estado, São Paulo, February 27–May 2, 2010. "Wifredo Lam 1902–1982: Voyages entre caraïbes et avant gardes," Musée des Beaux Arts de Nantes, France, May 6–August 29, 2010. "Césaire, Lam, Picasso, Nous nous sommes trouvés," Galerie nationales du Grand Palais, Paris, France, March 16–June 6, 2011. "Césaire, Lam, Picasso, Nous nous sommes trouvés," Fondation Clément, Le François (Martinique), December 6, 2013 – March 2, 2014. "Wifredo Lam, Imagining New Worlds, McMullen Museum of Art," Boston, August 30–December 14, 2014; High Museum of Art, Atlanta, February 10–May 24, 2015. Wifredo Lam, the Ey Exhibition. London, Tate Modern Gallery (September 14, 2016 – January 8, 2017). "Wifredo Lam," Musée national d'Art Moderne, Centre Georges Pompidou, Paris, September 30, 2015 – February 15, 2016; Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia, Madrid, April 5 August 15, 2016; Tate Modern, London, September 14, 2016 – January 8, 2017. "The Drawings of Wifredo Lam: 1940–1955. From the personal collection of Juan Castillo Vázquez, Havana, Cuba." Lehigh University Art Galleries, Zoellner Arts Center, Bethlehem PA, August 30–December 10, 2017.