Кіріспе

1955 жылы Джон Уиндхамның "Хризалидалар" (АҚШ атауы: "Қайта тууы") романы – британ жазушысы Джон Уиндхамның 1955 жылы Майкл Джозеф баспасынан алғаш жарық көрген ғылыми-фантастикалық туындысы. Бұл Уиндхамның маңызды романдарының арасында ең ерекшесі саналады, алайда кейбір оқырмандар оны жазушының ең жақсы туындысы деп есептейді. Романның алғашқы қолжазбасы "Өзгеріс уақыты" деп аталған. 1982 жылы Барбара Клег бұл романды BBC радиосы үшін бейімдесе, 2012 жылы Джейн Роджерс оны қайта өңдеген. Сонымен қатар, 1999 жылы драматург Дэвид Харроуэр осы романды театр сахнасы үшін бейімдеген.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Апокалиптикалық Лабрадор тұрғындары "Ескі адамдар" туралы шамалы ғана біледі, олардың технологиялық жағынан дамыған өркениеті Құдай ата-бабаларының күнәларын жазалау үшін әлемге "Қиыншылықты" жібергенде жойылды деп санайды. Тұрғындар фундаменталистік христианның бір түрін ұстанады; олар Құдайдың сөзіне бойын үйретіп, тағы бір Қиыншылықты болдырмау үшін, тірі қалған адамдардың, өсімдіктердің және жануарлардың арасында толыққанды қалыптылықты сақтау керек деп санайды, сондықтан олар евгениканы қолданады. Тіпті ең кішкентай мутациясы бар адамдар да құдайға қарсы келушілік деп есептеледі және өлтіріледі немесе стерильдендіріліп, жануарлар мен өсімдіктердің мутацияларына толы, заңсыз және бақытсыз аймаққа, шетке қуылады, сондай-ақ ол радиациямен ластанған деп есептеледі. Құйрығы жоқ мысықты ұстау немесе үлкен аттарға ие болу туралы даулар туындайды. Үкімет оларды заңды тұқымдар деп санайды, бұл тұқымдар бұрыннан бар немесе дәстүрлі селекция арқылы алынған. Көптеген православиелік шекаралық қауымдастықтар үкіметтің позициясын цинизм мен еретикалық деп санайды және олар осы жануарларды олардың тиімділігін арттыру мақсатында ғана қолдайды деп күдіктенеді. Вакнук ауылы – шекаралық шаруалар қауымдастығы, онда қайсар және ізгі ниетті адамдар тұрады, және оқиғаның көп бөлігі осы жерде өтеді. Вакнук ең діншіл адамы Джозеф Стромның ұлы Дэвид Стром, үлкен қалалар мен "атсыз арбалар" туралы арман көреді, бірақ бұл армандардың неге пайда болатынын немесе олардың мағынасын түсінбейді, сондықтан әкесіне айтудан қорқады, себебі ол өзін мутант деп күдіктенеді деп ойлайды. Ол Софимен дос болады, оның бір аяғында алты саусағы бар. Кейін Софидің отбасы оның ылғалды іздерін көргенде және жергілікті бала хабарлағанда, жазадан (стерильдендіру рәсімдері) қашуға тырысады. Дэвид және Вакнуктегі басқа балалар өздерінің телепатиялық мутацияларын жасырады. Дэвидтің ағасы Аксель, Дэвидке телепатия туралы айтқаннан кейін, оның жас кезінде топ туралы білген, Дэвидке кеңес береді және оларды қуғын-сүргіннен қорғайды. Ол Дэвидті және басқаларды осы қабілеттерін жасырудың даналығы үшін мақтайды, кейіннен телепаттарды шантаж жасауды жоспарлаған топ мүшесінің күйеуін өлтіреді. Дэвидтің кіші қарындасы Петра, өзінің атын жабайы мысық шабуылдағанда ерекше күшті телепатиялық қабілетін көрсетеді. Ол барлық телепаттарды көмекке шақырады. Бұл жергілікті тұрғындардың күдігін тудырады, ал Аксель аға Дэвид арқылы топты инспекторлардың оларды тергеп-тексеруді бастағаны туралы ескертеді. Кейін екі телепат, Кэтрин мен Салли, тұтқындалып, ақпарат алу үшін азапталады, ал Дэвид, оның туысы Розалинда және Петра шетке қашады. Әртүрлі аудандардан келген ер адамдар тобы телепаттарды іздеп, ұстауға бірігіп келеді. Нормдарға беймәлім, бұл топқа Майкл есімді телепат кіреді, ол қашып бара жатқан топты іздеушілердің ілгерілеуі туралы хабардар етеді. Кейін, Петраның күшті телепатиялық қабілеттерімен олар басқа елдегі телепаттармен байланыс жасайды, олар қателікпен "Силенд" (Жаңа Зеландия) деп атайды. Қазір Фринджде тұратын Софидің көмегімен олар аңшылардан құтылып, Силенд экспедициясы құтқарады. Өкінішке орай, олардың Рейчелді, жалғыз қалған Вакнук телепатын, алу үшін кемеге қайта оралуға жеткілікті отыны жоқ, сондықтан олар Силендке жалғасады. Майкл Рейчелді құтқару үшін Вакнукқа оралуға және Сейландқа қалай болса солай қосылуға уәде береді.

Қиындық

"Трибуляцияның" мәні нақты айтылмаса да, мутациялар мен теңізшілердің баяндамалары оның ядролық апат болғанын көрсетеді. Теңізшілер оңтүстік-батыста қараңғы, шыныдай қалдықтарды және әлсіз жарқыраған қалалардың қираған орындарын көреді (дегенмен, бұл АҚШ-тың шығыс жағалауы болуы мүмкін). Осы жерлерге тым жақын келген теңізшілерде радиациялық ауруға ұқсас белгілер пайда болады. Силандтан келген әйел, Ескі халықтың технологиясын жақсы білетін тұлға, "балалардың қолында құдайлардың күші" деп айтады, бұл өрескел саяси көшбасшылар басқаратын әлемдік державалардың ядролық қаруларына сілтеме жасайды.

Негізгі кейіпкерлер

Дэвид Стром – оқиғаның баяндаушысы. Дэвид телепатия арқылы бір-бірімен байланыса алатын жасөсперімдердің шағын тобының мүшесі. Бірақ, олардың қоғамының қалыпты емес адамдарға деген діни көзқарасы оның және басқаларының қабілеттерін құпия ұстауды талап етеді. Дэвид пен Розалиндтің бір-біріне деген махаббаты отбасылары арасындағы ащы араздықтан жасырылады. Софи Вендер – бір аяғында алты саусағы бар жас қыз. Софи ата-анасымен бірге Уакнук қаласының солтүстік-батысындағы шалғайдағы коттеджде тұрады. Оның «нормадан» ауытқуы оны басқа балалармен қарым-қатынас жасаудан алдыртады. Ол Дэвидтің құпиясын білгеннен кейін достыққа келеді, бірақ оны жарияламауға уәде береді. Джозеф Стром – Дэвид пен Петраның әкесі. Ол өте ықпалды, дінге берілген, мутациялар мен құдайға қарсы сөздерге қатысты кешірімсіз, тіпті Дэвидті «жайға сыю үшін қосымша қол керек» деген ойсыз сөзі үшін қатты жазалайды. Ақсақал Аксель – көп саяхаттап көрген, ашық ойлы, дәстүрлі діни нанымдарға күмәнмен қараған бұрынғы теңізші. Дэвидтің телепатиясын білгеннен кейін ол сақ болуға кеңес береді және Дэвидтің қабілетін ешкімге жарияламауға уәде алуға тырысады. Петра Стром – Стром отбасының ең кіші баласы. Телепаттар тобы оның қабілетінің өте күшті және қарсы тұру қиын екенін анықтайды, бұл оларды ашылу қаупіне ұшыратады. Розалинд Мортон – Дэвидтің телепаттар тобындағы ең жақын досы. Кітапта олардың қарым-қатынасы романтикалық сипатқа ие болады. Ол көрші шаруа қожалығында тұрады және Дэвидтің жартылай туысы. Силанд әйелі және оның халқы – телепатиялық қабілеті кең таралған, қабылданып, дамытылған және зерттелген технологиялық жағынан дамыған қоғамнан шыққан. Әйел өз елін «Зеланд» деп атайды, бірақ телепаттар (Петра арқылы екінші қолдан ғана байланысқандықтан) бастапқыда оның «Силанд» екенін ойлайды. Майкл – телепаттардың ең объективті, көреген және шешімді, ең білімді мүшесі және оқиғаларда физикалық қатыспаса да, топта жетекші рөл атқарады. Оның телепатиялық қабілеттері құпия сақталады, ал Шеткердегі қуғын кезінде ол Дэвид, Розалинд және Петраға қашып бара жатқанда жаңалықтар мен ескертулер беру үшін жетекші топқа қосылады. Рейчел – Дэвид, Розалинд және Петра Зеландқа кеткеннен кейін Уакнукта қалған соңғы телепат. Кітапта оның үлкен әпкесі, ол да телепат болған, өзін-өзі өлтіргендіктен, оның жалғыз қалған жағдайы одан да қайғылы. Батырлық, адалдық және махаббаттың белгісі ретінде Майкл Рейчелмен бірге қалады, өйткені төрт телепатты Зеландқа жеткізуге арналған ұшақта Рейчелді Уакнуктан алып, үйге қайтуға жеткілікті отын жоқ екенін біледі. Ол Рейчелмен бірге Зеландқа басқа жолмен келуді жоспарлап отырғанын мәлімдейді.

Нақты географияға сілтеме жасау

Уакнук ауылы Лабрадордың оңтүстік-батысында орналасқан. Лабрадор ойдан шығарылған болашақта кең аумақты егістік жерлерге ие, әлдеқайда жылы аймаққа айналды. Риго (Rigolet) Лабрадордың астанасы және кітаптағы ойдан шығарылған үкіметтің орны, ол шығыс жағалауға жақын, үлкен өзен арнасындағы қала. Ларк (Lark Harbour) порты Ньюф (Newfoundland) аралының батыс жағалауындағы кемелер тоқтайтын нүкте ретінде айтылады, онда теңізшілер жабдықталуы мүмкін. Солтүстік-шығыстағы үлкен аралда (Гренландияда) ерекше мінез-құлқы бар амазонкалықтар тұрады деген әңгіме бар. Солтүстік аралдар суық, көбінесе құстар мен теңіз жануарларының мекені (Нунавут аралдары). Аксель аға, бұрынғы теңізші, Лабрадордың оңтүстігіне шалқап, алыстан "Қара жағалауларды" көріпті, онда ежелгі өркениеттің қираған қалдықтары бар. Ол сондай-ақ Оңтүстік Американың орманды аймақтарында өмір сүрген приматтар туралы естігенін айтады. Кейіннен ядролық соғыс пен радиоактивті жауыннан аз зардап шеккен географиялық аймақтардың бар екені анықталды, әсіресе Силенд (Жаңа Зеландия), онда телепатия ғана қалыпты емес, сонымен қатар тіршілік үшін маңызды артықшылық ретінде қастерленіп, дамытылады.

Әдеби маңызы

Стильдік тұрғыдан алғанда, "Хризалидалар" романы Уайндхемнің басқа романдарынан ерекшеленбейді, бірақ мазмұны айқай салады. Көптеген шығармалары ХХ ғасырдың ортасындағы ағылшын орта таптық ортасына негізделген болса, "Хризалидалар" болашақ қоғамда өрбітеді, ол жан-жақты сипатталған. Оның көптеген романдарынан өзгеше, бұл роман жасөспірімнің өмірге келу тарихы болып табылады. Ол "Кракен оянады" романынан кейін, ал "Мидвич құмырсқалары" романынан бұрын жазылған.

Сыни жауап

Дж. Фрэнсис Маккомас The New York Times газетінің американдық нұсқасын қарап, романның "ерекше табысы" Уиндхамның "адамдарға түсінікті кейіпкерлерді жасауында" екенін мәлімдеді, олар "барлық нәрседен артық және кем" және роман "жақсы жазылып, ұзақ уақыт есте қалады" деді. Сыншы және ғылыми-фантастикалық автор Деймон Найт Виндхамның "өзінің қаншалықты жақсы нәрсеге ие екенін түсінбегенін" жазды. Алтыншы саусақ өте сенімді және жеткілікті болды, бірақ Уиндхам оның үстіне телепатиялық мутацияны қосты; Дэвидті тоғыз баланың телепатының бірі етіп, бүкіл сюжетті оның мұқият құрылған негізінен алып тастады, оны бір ғана қуғынға айналдырып, соңында клишелі аяқтама берді – "осы қателік өлімге әкеледі". SFreviews.net аралас пікір берді, "Хризалидалар Джон Уиндхэмнің ең күшті және терең туындысына жақын" екенін айтты, бірақ "Уиндхам кульминацияда катастрофалық түрде қателесті, бұл оқиғаның тақырыптық негізін құлатты". Роман оң пікірлерге де ие болды. The Ottawa Citizen романы "тамаша" және "келер ұрпақтарға ұнайтын ғылыми фантастиканың ең жақсы үлгісі" деп бағалады. The Guardian оны "ядролық соғыстан кейінгі балалық шақтың ерекше нәзік хикаясы" және "оқырманның үш буыны үшін классика" деп сипаттады. Galaxy журналының рецензенты Грофф Конклин романды "өте шебер жасалғаны үшін, жаңа идея болмаса да, бұл мүлдем маңызды емес" деп мақтады. Энтони Бухер де романның таныс тақырыптан "толыққанды жаңа нәрсе" жасағанын айтты, Уиндхамның "керемет егжей-тегжейлі сипаттауын" және "бұрынғы романдарына қарағанда тереңдігі мен жетілгенін" жоғары бағалады. Astounding журналында жазған П. Schuyler Miller Уиндхамның "мутанттар тақырыбын Odd John, Slan және Baldies оқиғаларындағыдай сенімді етіп көрсеткенін" атап өтті. Романның соңында Селанд мәдениетінің араласуын deus ex machina деп қарастыруға қатысты пікірлер қарама-қайшы. Мәтіннен сөзбе-сөз алынған мысал жаңа зеландиялық әйелдің философиялық түсіндірмесін көрсетеді: "Бірақ өмір – өзгеріс, ол осылайша тастардан ерекшеленеді, өзгеріс – оның мәні". Бұл сөздер әннің мәтінінде "Өмір – өзгеріс – Тастардан қалай өзгеше" деп берілген. Әннің "Олар өздерінің түріне адалдықпен / біздің санамызды көтере алмайды. / Біздің түрімізге адалдығымыз / олардың кедергілерін көтере алмаймыз" деген бөлігі жаңа зеландиялық әйелдің озық түрлер мен олардың кем дамыған ата-бабалары арасындағы қақтығыстың сөзсіз екенін айтқан түсіндірмесінен алынған. (Кітаптағы түпнұсқа сөз тіркесі "олар біздің өрлеуімізге төзбейді".)