Кіріспе

1940 жылы америкалық жазушы Роберт А. Хайнлайнның ғылыми фантастикалық әңгімесі "Blowups Happen" – 1940 жылы америкалық жазушы Роберт А. Хайнлайнның ғылыми фантастикалық әңгімесі. Бұл Хайнлайнның ядролық бөліну туралы бұрыннан белгілі мәліметтерді пайдаланып, кейінірек ядролық технологияның дамуын бірнеше жылға дейін болжаған екі әңгімесінің бірі. Екінші әңгіме – "Қанағаттандырмас шешім", ол ядролық қаруға қатысты, бірақ ол тек радиологиялық "ластанған бомба", ядролық жарылғыш құрылғы емес. Әңгіме алғаш рет 1940 жылы "Astounding Science Fiction" журналында жарияланды, кез келген ядролық реакторлар салынбас бұрын. 1946 жылы "The Best of Science Fiction" антологиясында жарық көргенде Хайнлайн реактордың жұмыс ілу принципін көрсететіндей өзгерістер енгізді. "Өткеннен болашаққа" жинағында "Blowups Happen" 1940 жылғы әңгіме деп көрсетілген, бірақ ол Хиросима мен Нагасаки қалаларын атайды, бұл 1946 жылы жасалған түзетулерді көрсетеді. Кейін әңгіме 1966 жылы жарық көрген "Роберт А. Хайнлайнның әлемі" атты әңгімелер жинағында да пайда болды. Ол 1980 жылы "Expanded Universe" кітабында да бар, бірақ онда ол 1940 жылғы "Astounding" журналындағы нұсқасымен келген, ал Хайнлайн әңгіменің кіріспесінде былай деп жазады: "33 жылдың ішінде өнердің үлкен дамуының нәтижесінде, 46-шы нұсқада 46-шы жылы тексерген 40-шы нұсқадағыдан гөрі көп қателерді байқадым". Бұл әңгіме ХХ ғасырдың соңында өтетін, Хайнлайнның болашақ тарихы хронологиясындағы ең ерте әңгімелердің бірі.

Сюжет

Бұл оқиғада уранмен жұмыс істейтін реактордың қызметкерлері арасындағы шиеленістер суреттеледі. Хайнлайнның ядролық реактор жөніндегі түсінігі кейінірек дамыған тұрақты жылу электр станциялары емес, күшті жарылысқа жақын жағдай болды. Осының салдарынан жұмыс қауіпті, ал кез келген қателік апатқа алып келуі мүмкін. Оқиға басталған кезде барлық техникалық қызметкерлер психологтардың бақылауында болады, олардың қысымға шыдамай, апатқа себеп болмас үшін кез келген уақытта жұмыстан шеттетуге құқығы бар. Бақылаудың өзі стресс проблемасын күшейтеді. Басқарушы доктор Ленцті, Альфред Корзибскидің шартты шәкірті, жағдайды талдау үшін шақырады. Ленц реакторды тоқтату қажет деген шешімге келеді. Ленц үйге қайтуға дайындалып жатқанда, АҚШ Әскери-теңіз обсерваториясының капитаны Харрингтон келіп жетеді. Харрингтон реактордағы есептеулер реактордың бақылаудан шығуы жағдайында болатын қираудың ауқымын елеусіз қалдырғанын анықтайды және Айдың кратерлерінің пайда болуын осындай жолмен жойылған ежелгі өркениетке байланысты деп болжайды. Жағдай үмітсіз көрінеді, себебі реактордан өндірілетін энергия Жерде өте қажет, ал мұнай тым сирек және отын ретінде қолдануға тым қымбатқа түседі. Параллель желіде бірнеше зерттеушілер екі изотопты қосып, қауіпсіздік мәселелерін шешетін және ядролық қуатпен жұмыс істейтін ракеталар жасауға болатын әдіс тапты. "Мәлімдемелер есебі" деп аталатын әдіс қолданылып, команда реактордың желіде қалуына қысым жасайтын әлеуметтік, психологиялық, физикалық және экономикалық факторларды ескере отырып, бұл жаңалықты пайдаланады және реакторды жаңа отын өндіру үшін ғарышқа ұшыру керек деген қорытындыға келеді, ол кейін Жерге қайтарылып, басқа реакторларда қауіпсіз күйдіріледі. Реакторды ғарышқа ұшыру планеталық апаттың қаупін жояды, бірақ жаңа отынды өндіру арқылы қажетті энергияны қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Басты кейіпкерлер реактор директорлар кеңесін осы жоспарға көндіруде қиындыққа тап болады. Алайда, Ленц жергілікті басшының атынан сөйлеп, ойын түсіндіреді. Ленц қазіргі жағдайдың қауіптілігін фактілермен көрсетеді, бірақ олардың қарсылығына байланысты, мәселені жария ету арқылы оларды жазалайтынын және реакторды тоқтатса, оларды марапаттайтынын мәлімдейді. Соңғы рет ойланып, ракета тез дайындалады. Олар жұмысты аяқтағанда бір адам ақылдан безіп, бірақ тоқтатылады. Реактор көшіруге дайындық барысында тоқтатылады. Хайнлайнның "Болашақ тарихы" кітабындағы келесі оқиға – "Айды сатқан адам", онда реактор ғарышта жарылады. Нақты себебі – ғарыштық сәулеленудің әсерінен, тұрақты деп есептелген ядролық материалдың жарылуынан қызметтік ракета отынының жарылуы.

Қабылдау

2016 жылы бұл әңгіме 1941 жылғы ең үздік повесть үшін «Ретро Хьюго» сыйлығына ие болды.