Кіріспе
Дельфиндер суперотбасы Өзен дельфиндері – тек тұщы су немесе ащы суда тіршілік ететін, толық су ортасында өмір сүретін сүтқоректілердің полифилетикалық тобы. Олар дельфиндердің ресми емес тобы, ал дельфин өзі Cetacea инфраотрядындағы парафилетикалық топ болып табылады. Қазіргі кездегі өзен дельфиндері екі суперотбасыға жатады: Platanistoidea және Inioidea. Оларға Platanistidae (Оңтүстік Азия дельфиндері), жақында жойылған Lipotidae (Янцзы өзені дельфині), Iniidae (Амазония дельфиндері) және Pontoporiidae отбасылары кіреді. Өзен дельфиндерінің қазіргі кезде бес түрі бар. Өзен дельфиндері, басқа киттер сияқты, Artiodactyla кладына жатады, оның ішінде жұп тақайрықты жануарлар бар. Олардың ең жақын туыстары – бегемоттар, олардан шамамен 40 миллион жыл бұрын бөлініп шыққан. Дельфиндердің кейбір түрлері қызғылт түсті болуы мүмкін. Өзен дельфиндері басқа дельфиндерге қарағанда салыстырмалы түрде кішкентай, олар жылы, беткей суларда және күшті өзен ағыстарында тіршілік етуге бейімделген. Олардың ұзындығы 2 метрлік Оңтүстік Азия өзен дельфинінен бастап 2 метрлік Амазония өзен дельфиніне дейін жетеді. Кейбір түрлерде жыныстық диморфизм байқалады, аталықтары аналықтарынан ірілеу болады. Олардың денелері гидродинамикалық пішіндес, ал екі аяғы қанаттарға айналған. Өзен дельфиндері конустық тістері мен ұзын тұмсықтарын судың лайлы бөлігінде жылдам қозғалатын жемтікті ұстау үшін пайдаланады. Олардың есту қабілеті жақсы дамыған, ол ауада да, суда да дыбысты қабылдауға бейімделген; олар көру қабілетіне көп сүйенбейді, себебі олар жүзетін су көбінесе лайлы болады. Оның орнына, олар аң аулау және бағытталу кезінде эхолокацияны пайдаланады. Бұл түрлер жылы, беткей суларда өмір сүруге жақсы бейімделген және басқа киттерден айырмашылығы, оларда май қабаты аз немесе мүлдем жоқ. Өзен дельфиндері кеңінен таралмаған, олар белгілі бір өзендер мен дельталарда ғана кездеседі. Бұл оларды мекендеу ортасының жойылуына өте осал етеді. Өзен дельфиндері негізінен балықтармен қоректенеді. Еркек дельфиндер әдетте жыл сайын бірнеше аналық дельфиндермен жұптасады, ал аналықтары тек екі-үш жылда бір рет жұптасады. Бұзаулар көбінесе көктем мен жаз айларында туылады және оларды өсіруге аналықтары жауапты болады. Өзен дельфиндері әртүрлі дыбыстар шығарады, көбінесе сықырлау және үскірік түрінде. Өзен дельфиндерін тұтқынға сирек ұстайды, өйткені көбейтуге қабілеті төмен және жануарлар көбінесе тұтқынға алынғаннан кейін бірнеше ай ішінде өледі. 2020 жылдың мәліметі бойынша, тұтқынға алынған тек бір ғана өзен дельфині болды.
River dolphins are a polyphyletic group of fully aquatic mammals that reside exclusively in freshwater or brackish water. They are an informal grouping of dolphins, which itself is a paraphyletic group within the infraorder Cetacea. Extant river dolphins are placed in two superfamilies, Platanistoidea and Inioidea. They comprise the families Platanistidae (the South Asian dolphins), the recently extinct Lipotidae (Yangtze river dolphin), Iniidae (the Amazonian dolphins) and Pontoporiidae. There are five extant species of river dolphins. River dolphins, alongside other cetaceans, belong to the clade Artiodactyla, with even toed ungulates, and their closest living relatives the hippopotamuses, from which they diverged about 40 million years ago. Specific types of dolphins can be pink. River dolphins are relatively small compared to other dolphins, having evolved to survive in warm, shallow water and strong river currents. They range in size from the 5 feet (2 m) long South Asian river dolphin to the 8 feet (2 m) and Amazon river dolphin. Several species exhibit sexual dimorphism, in that the males are larger than the females. They have streamlined bodies and two limbs that are modified into flippers. River dolphins use their conical shaped teeth and long beaks to capture fast moving prey in murky water. They have well developed hearing that is adapted for both air and water; they do not really rely on vision since the water they swim in is usually very muddy. Instead, they tend to rely on echolocation when hunting and navigating. These species are well adapted to living in warm, shallow waters, and, unlike other cetaceans, have little to no blubber. River dolphins are not very widely distributed; they are all restricted to certain rivers or deltas. This makes them extremely vulnerable to habitat destruction. River dolphins feed primarily on fish. Male river dolphins typically mate with multiple females every year, but females only mate every two to three years. Calves are typically born in the spring and summer months and females bear all the responsibility for raising them. River dolphins produce a variety of vocalizations, usually in the form of clicks and whistles. River dolphins are rarely kept in captivity; breeding success has been poor and the animals often die within a few months of capture. as of 2020, there was only one river dolphin in captivity.
Эволюция
Өзен дельфиндері – киттер (Cetacea) инфраотрядының мүшелері, олар Artiodactyla (жұп табанды тұяқтылар) отрядына жататын құрлықта өмір сүрген сүтқоректілердің ұрпақтары. Олар шамамен 48 миллион жыл бұрын бөлінген, құйрықты еліктерге ұқсас, жойылған Indohyus есімді сүтқоректімен туыс. Алғашқы киттер немесе археоцеттер шамамен 49 миллион жыл бұрын теңізге енген, ал 5–10 миллион жылдан кейін толық су ортасына бейімделген. Өзен дельфиндерінің тұщы суға қайтып оралған уақыты белгісіз. Өзен дельфиндерінің таралған аймақтары реликтилік деп есептеледі, яғни олардың ата-бабалары бастапқыда теңізді мекендеген, бірақ кейін қазіргі дельфиндердің таралуынан ығысып қалған. Тұщы суға бейімделудің көптеген морфологиялық ұқсастықтары және қасиеттері конвергентті эволюцияның нәтижесінде пайда болды, сондықтан барлық өзен дельфиндерін біріктіру полифилеттік болып табылады. Амазонка өзенінің дельфиндері Оңтүстік Азияның өзен дельфиндеріне қарағанда мұхит дельфиндеріне жақын. Isthminia panamensis – 5,8–6,1 миллион жыл бұрын өмір сүрген, қазір жойылған өзен дельфинінің туысы және түрі. Оның қазба қалдықтары Панаманың Пина қаласының жанынан табылған. Өзен дельфині бұл топтың эволюциялық байланысын көрсететін таксономиялық сипаттама болып саналған, бірақ қазір олар екі бөлек клада құрайтыны белгілі. «Нағыз» өзен дельфиндері – тұщы су ортасында дамыған ежелгі эволюциялық желінің ұрпақтары. Кейбір мұхит киттерінің популяциялары өзендер мен сағаларда жартылай тұрақты түрде өмір сүреді, мысалы, Батыс Австралияның Суан өзенінде қоныстанған Үнді-Тынық мұхитының бөтелке мүңкіл дельфиндері Бельмонтқа дейін ішкі аймаққа дейін жүзеді. Амазонка өзеніндегі тукукси (Sotalia fluviatilis) – мұхит дельфиндерінің ұрпағы, бірақ ол «факультативті» сипаттамасына толық сәйкес келмейді, өйткені ол тек тұщы суда ғана кездеседі. Бұрын тукукси дельфині теңіз суларында тіршілік ететін Гвиана дельфинімен (Sotalia guianensis) бір түр деп есептелген. Иравади дельфині мен қанатсыз дельфин үшін де осы жағдай орынды болуы мүмкін, себебі олар тұщы және теңіз ортасында кездессе де, өзендерде табылған жеке жануарлар мұхитта тіршілік ете алмайды, және керісінше. Tucuxi қазіргі уақытта мұхит дельфині (Delphinidae) деп жіктеледі. Францискана (Pontoporia blainvillei) кері эволюциялық үлгіні көрсетіп, тұщы суда көне эволюциялық тамырға ие, бірақ суағасы мен жағалау суларында мекендейді.
Анатомия
Өзен дельфиндерінің денесі торпеда тәрізді, мойны икемді, аяқтары қанатшаларға айналған, сыртқы құлақ қақпақтары жоқ, құйрық қанаты және кішкентай дөңгелек басы бар. Өзен дельфиндерінің бас сүйектері кішкентай көз ұяларымен, ұзын мұрынмен және басының бүйірінде орналасқан көздермен сипатталады. Өзен дельфиндерінің мөлшері шағын болады, Оңтүстік Азия дельфині 2 метрлік болса, Амазонка дельфині 2 метрге жетеді. Амазонка дельфинінен басқа, барлық түрлерде аналықтары еркектерден ірілеу болады. Өзен дельфиндері полигинозды, яғни еркек дельфиндер әдетте жыл сайын бірнеше аналықпен жұптасады, ал аналықтары екі-үш жылда бір рет жұптасады. Бұзаулар көбінесе көктем және жаз айларында туылады, оларды өсіруге аналықтары жауапты. Тыныс алу кезінде дельфиндер ауа тесігінен ескі ауаны шығарып, содан кейін өкпелеріне таза ауа тартады. Тропиктік мекендемелерінде суық ауамен жылы ауа қосылмағандықтан, олардың танымал ауа шоғыры болмайды. Өзен дельфиндерінің тері астындағы май қабаты жұқа болады. Май қабаты суда жүзуге, жыртқыштардан қорғануға (қалың май қабатынан өту қиын), азық таппайтын кезде күш жинауға және суық климаттан қорғануға көмектеседі. Бірақ өзен дельфиндерінің мекендейтін жерлерінде мұндай қажеттіліктер жоқ. Басқа киттерден айырмашылығы, олардың мойын омыртқалары бірікпеген, сондықтан олар жылдамдықтың есебінен басқа су сүтқоректілеріне қарағанда икемдірек. Бұл оларға бүкіл денесін қозғалтпай-ақ басын бұруға мүмкіндік береді. Суда жүзгенде өзен дельфиндері өздерін жылжыту үшін құйрық қанаттарын пайдаланады. Қанатшалардың қозғалысы үздіксіз. Өзен дельфиндері құйрық қанаттары мен денелерінің төменгі бөлігін жоғары-төмен қозғалтып жүзеді, ал қанатшалары негізінен бағытталған бағытты өзгерту үшін қолданылады. Барлық түрлердің арқасында қанаттары бар. Дельфиндер "қарындаш" деп аталатын мүшеден жоғары жиілікті дыбыстарды шығарады. Бұл қарындаш майдан тұрады, сондықтан мұндай мүшесі бар жануардың бас сүйегінде үлкен ойыс болады. Бұл өзен дельфиндеріне бағыт табу үшін биосонар жасауға мүмкіндік береді. Олар эхолокацияға соншалықты тәуелді, тіпті соқыр болған жағдайда да тірі қалуы мүмкін. Эхолокация заттың орнын ғана анықтамайды, сонымен қатар оның пішіні мен мөлшері туралы да ақпарат береді, бірақ бұл қалай жұмыс істейтіні әлі толыққанды түсініксіз. Амазонка дельфинінің мұртындағы кішкентай түкшелер нашар көру қабілетін толықтыратын сезімталдық мүшесі ретінде жұмыс істейді деп саналады. Өзен дельфиндерінің көздері денесіне қарағанда кішкентай, және олардың көру қабілеті жақсы емес. Көптеген өзен дельфиндерінің көздері сәл жалпақ, көздің қарашығы үлкен (бетке шыққанда зақымданудан сақтану үшін қысқарады), көк мүйіз қабықтары сәл жалпақталған және тапетум люцидумы бар. Бұл бейімделулер көзден көп мөлшерде жарық өтуіне және айналадағы ортаның айқын көрінуіне мүмкіндік береді. Сонымен қатар, олардың қақпақтарында қабықшаны қорғайтын бездер мен сыртқы қабықшасы бар. Оңтүстік Азиядағы өзен дельфиндерінің екі түрі де адамның өзен жүйелерін пайдалануынан қатты зардап шекті. Суармалау екі түрдің де таралу аймағында су деңгейін төмендетті. Өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы химиялық заттарымен судың улануы да халық санының азаюына себеп болуы мүмкін. Ең маңызды мәселе - көптеген өзендер бойында 50-ден астам бөгет салу, бұл популяциялардың бөлінуіне және дельфиндер көбейе алатын гендік қордың тарылуына әкелді. Қазіргі уақытта Инд өзенінің дельфиндерінің үш субпопуляциясы қорғалған жағдайда ұзақ мерзімді өмір сүруге қабілетті деп саналады. Қытайдың экономикалық дамуы байжи дельфиніне тигізетін қысымды едәуір арттырды. 1950 жылдары популяция 6000-қа жуық болды, бірақ кейінгі бес онжылдықта тез азайды. 1970 жылға қарай олардың бірнеше жүздеуі ғана қалды. Содан кейін 1980 жылдары олардың саны 400-ге дейін төмендеді, ал 1997 жылы толыққанды іздеу жүргізілгенде 13-ке дейін азайды. 2006 жылдың 13 желтоқсанында, осы саланың жетекші мамандары 45 күн бойы іздестіріп, бірде-бір дананы таба алмағаннан кейін, байжи (Lipotes vexillifer) "функционалдық жағынан жойылған" деп жарияланды. Соңғы рет 2004 жылдың қыркүйегінде байқалды. Бұл экожүйелердің бірі - су басқан жазықтар немесе várzea орман, онда адам тұтыну үшін маңызды ресурс болып табылатын көптеген балық түрлері мекендейді. Варцеа сонымен қатар, жергілікті халықтың балық аулауынан түсетін табысқа да үлкен үлес қосады. Варцеа суы лайлы, көптеген қоректік заттарға толы. Балықтың көптеген түрлерінің болуы Амазонка дельфинін су тасқан кезде várzea аймақтарына тартады. Су тасқан кездегі осы жағдайлар жергілікті балықшыларды да қызықтырады. Жергілікті балықшылар балықты тым көп аулап алады, ал Амазонка дельфиндері балық аулау құралдарынан балықты алып жатса, ол құралдардың зақымдануына және балықшылардың наразылығына себеп болады. Амазонка дельфинінің денесін пиракатинга балығын аулау үшін әлі 2000 жылдан бері қолданып келеді.
Қорғау
2023 жылдың 24 қазанында тоғыз ел өзен дельфиндеріне арналған жаһандық декларацияға қол қойды. Бұл күн Халықаралық өзен дельфиндері күні ретінде белгіленген. Осы келісім өзен дельфиндері популяциясы бар елдер арасындағы зерттеулер мен ынтымақтастықты ынталандыру мақсатында жасалған. Тағы бес елдің қосылуы күтілуде.
Тұтқында
1992 жылы Ухань қаласындағы Гидробиология институтында (IHB) байжи дельфинариумы құрылды. Бұл, басқа қорғау шараларына көмек ретінде жоспарланған, барлық қауіптен толық қорғалған аймақты жасауға және байжиді оңай бақылауға мүмкіндік беруге арналған еді. Мұнда жабық және ашық бассейн, су сүзгілеу жүйесі, тамақ сақтау және дайындау құралдары, зерттеу зертханалары және шағын мұражай бар. Сондай-ақ, туризмнен түсетін табыс байжиді сақтауға жұмсалуы тиіс. Бассейндер тым үлкен емес, тек бүйрек пішіндес резервуарлар: 82 фут (25 м) доғасы, 23 фут (7 м) ені және 11 фут (3 м) тереңдігі, 33 фут (10 м) диаметрі, 6,6 фут (2 м) тереңдігі, 39 фут (12 м) диаметрі, 11 фут (3 м) тереңдігі. Олар бір уақытта көптеген байжиді ұстауға қабілетсіз. Дуглас Адамс пен Марк Карвардин BBC бағдарламасы үшін жасаған сақтау саяхаттарында жоғалып бара жатқан жануарлармен кездескендерін жазды. 1990 жылы жарық көрген осы аттас кітапта Ухань гидробиология институтының дельфинариумында 1980 жылдан 2002 жылдың 14 шілдесіне дейін өмір сүрген Цы Цы (淇淇) есімді еркек байжидің тұтқынға алынған суреті бар. Ол Донгтинг көлінде балықшылар тапқан, ал Шығыс көлінің жанындағы Байжи дельфинариумының (白鱀豚水族馆) жалғыз тұрғыны болды. Жыныстық жағынан жетілген аналық 1995 жылдың соңында ұсталды, бірақ 1996 жылы жарты жылдан кейін қайтыс болды. Себебі, 1990 жылдан бері тек қанаты жоқ дельфиндер ғана болған Шишу Тянь-э Чжоу Байжи жартылай табиғи қорығы (石首半自然白鱀豚保护区) суға батты. Амазонка дельфині тарихта дельфинарийларда ұсталып келген. Бүгінде тұтқында тек үш дельфин бар: біреуі Венесуэладағы Акуарио де Валенсияда, біреуі Перудегі Зоологико де Гистохокада, ал үшіншісі Германиядағы Дуйсбург зообағында. 1950-1970 жылдар арасында жүздеген дельфиндер ұсталды және АҚШ, Еуропа және Жапониядағы дельфинарийларға таратылды. 100-ге жуығы АҚШ дельфинарийлеріне жіберілді, олардың тек 20-сы ғана тірі қалды; соңғысы (Chuckles деп аталды) 2002 жылы Питтсбург зообағында қайтыс болды. Қытай мифологиясында байжидің көптеген шығу тарихтары бар. Мысалы, Янцзы өзенінің аузына жақын жерде байжи – ата-анасынан айырылып, өгей әкесімен бірге тұрған, одан қашуды аңсаған ханшайым болған. Өгей әкесі оны көп ақшаға сатуға тырысқан, бірақ олар өзеннен өтіп бара жатқанда дауыл болды. Ашуланған өгей әкесі оны алуға тырысты, бірақ ол өзенге секіріп, суға батып кетпес бұрын дельфинге айналды және зәбірленуші өгей әкесінен қашып кетті. Өгей әкесі де суға түсіп, дельфинге айналды.
Оңтүстік Америка
Амазонка өзенінің дельфиндері, жергілікті тұрғындар бото, encantados немесе toninhas деп атайды, Оңтүстік Америка халықтарының мифологиясында кеңінен таралған. Олар мифологияда көбінесе жоғары музыкалық қабілеттерімен, сүйкімділіктерімен және жыныстық құштарлықтарымен сипатталады, бұл көбінесе заңды емес балалардың дүниеге келуіне және той-кештерге құштар болуына әкеледі. Encante – байлыққа толы, қайғы-қасірет пен өлім жоқ утопиядан келгені айтылса да, encantados адам қоғамының ләззаттары мен қиындықтарын жақсы көреді. Адам кейпіне айналу сирек кездеседі және көбінесе түнде болады. Encantado көбінесе festa-дан қашып келе жатқанын көруге болады, басқалардың тоқтауға шақыруына қарамастан, оны қуалаушылар өзенге асығып бара жатқанда және дельфинге айналғанда көре алады. Адам кейпінде ол тыныс тесігін жасыру үшін бас киім киеді, ол кейіп алмағанда да жоғалмайды. Адам кейпіне айналу қабілетінен басқа, encantados көбінесе басқа да сиқырлы қабілеттерді қолданады, мысалы, дауылдарды бақылау, адамдарды гипнозға түсіріп, өз еркіне салу, адамдарды encantados-қа айналдыру, ауру, ақыл-ессіздік және тіпті өлім жазасын беру. Шамандар көбінесе мұндай жағдайларға араласады. Фольклорда жиі кездесетін тақырып – адамдарды ұрлау. Encantados өзіне ғашық болған адамдарды, олардың заңсыз махаббаттарынан туған балаларды немесе өзенге жақын тұратын, олармен бірге болуға болатын кез келген адамды ұрлап, Encante-ге алып кетуге бейім. Амазонка өзенінің жанында тұратын адамдар арасында осыған байланысты қорқыныш соншалықты зор, балалар да, ересектер де күн батқаннан кейін және таң атқанға дейін суға жақындаудан немесе жалғыз суға түсуден қорқады. Кейбіреулер каноэде жүргенде encantados-пен кездескендері туралы айтады, олар ақылдан адасқан, бірақ жаратылыстар олардың қайықтарын қадағалап, кейде итеріп отырған.