Кіріспе

Хан әулетінің соңғы тұсындағы генерал және соғыс әміршісі (155-191)

Сун Цзянь (155–191? ), әдепті аты Вэнтай, Қытайдың Шығыс Хан әулеті кезінде өмір сүрген қытай әскери генералы, саясаткері және соғыс әміршісі. 190 жылы, Шығыс Қытайдың әскер иелері қуыршақ император Сианьды билікке ұстаған зұлым әскер иесі Донг Чжуодан күресу үшін коалиция құрғанда, ол Юань Шумен одақтасты. Сун Цзянь көп әскерді де, көп жерді де басқармаса да, оның жеке батылдығы мен тапқырлығы Донг Чжуоны қорқытты, ол оны Юань Шао, Юань Шу және Лю Бяомен бірге сол кездегі ең ықпалды адамдардың қатарына қойды. Келесі жылы коалиция тарағаннан кейін Қытай азаматтық соғысқа ұшырады. 191 жылы Сун Цзянь Лю Бяоға қарсы жорық кезінде шайқаста қаза тапты. Сун Цзянь – Үш патшалық дәуірінің маңызды тұлғаларының бірі Сунь Кванның әкесі, ол ақырында Шығыс Ву мемлекетін құрып, 229 жылы өзін оның алғашқы императоры деп жариялады. Осыдан кейін Сун Цзяньге өлімнен кейін император Ули (武烈皇帝) атағы берілді.

Ерте өмір және мансап

Сун Цзянь қазіргі Фуян, Чжэцзян провинциясының маңындағы У Комендариясының Фучун округінде (富春縣) дүниеге келген. Ол "Соғыс өнері" кітабының авторы Сун Цзының ұрпағы болған деген аңыз бар. Оның отбасының Хан әулеті кезінде қандай рөл атқарғанын көрсететін тікелей жазбалар сақталмаған, демек олардың ықпалы шамалы болған болуы мүмкін. Тіпті оның әкесінің аты да белгісіз, бірақ халық арасында Сун Чжун (孫鍾) деген есім жиі айтылады. Сун Цзянь жастық шағында өз округінде мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеген. 16 жасында Сун Цзянь әкесімен бірге Циантангқа сапар шекті, сол жерде қарақшылар тобы тонау олжасын бөлісіп жатқанда оларға кез болыпты. Сун Цзянь қолына қылыш алып, жағаға секіріп, әлдеқандай әскер бөліміне басшылық етудегідей қимылдар жасап, қарақшыларға әртүрлі бағыттарды көрсеткен. Осыдан қарақшылар жаңылып, қашқан. Сун Цзянь оларды қуа жетеді және барлық қарақшының басын кесіп әкелген соң ғана қайтып келді (кейбір деректерде тек басшыларының басы ғана әкелгендігі айтылады). Осы оқиғадан кейін оның аты елге таралды. 172 жылы ол Куайджи Комендариясында Сюй Чанның бүлігіне қарсы күрескен үкімет тарапынан құрылған жасақтың уақытша командирі болды. Ол шамамен 1000 сарбаздан тұратын жасақ жинап, өзінің батылдығымен көзге түсті, содан кейін Ян провинциясының инспекторы Чжан Мин оны сарайға ұсынды. Сун Цзянь осылайша Гуанлинг Комендариясында көмекші судья болып тағайындалды, кейін Сяпидегі екі округте де осындай қызмет атқарды. Бұл оған көптеген ізбасар жинауға мүмкіндік берді. 184 жылы Чжан Цзяо бастаған "Сары бас киімділер" көтерілісі елдің барлық аймақтарында басталды. Сун Цзянь генерал Чжу Цзюньге қосылып, Ю провинциясындағы (қазіргі Оңтүстік Хэнань және Солтүстік Анхуй аймақтарын қамтитын) көтерілісті басуға қатысты. Әскерлер қаһармандықпен шайқасып, көтерілісшілерді Ванға (宛; қазіргі Ванченг ауданы, Наньян, Хэнань) шегінуге мәжбүр етті. Сун Цзянь жеке басымен қала қабырғасына шабуылдап, алға шықты. Содан кейін қалғандары да шабуылға көтеріліп, көтерілісшілерді жеңді. Осы шақта Бян Чжан мен Хан Суй Цян тайпаларымен бірігіп, Лян провинциясында (涼州; қазіргі Батыс Ганьсу) көтеріліс ұйымдастырды. Донг Чжуо көтерілісті басуға сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, орталық үкімет оның орнына Жұмыс министрі Чжан Вэньді жіберді, ол Сун Цзяньді кеңесші ретінде шақырды. Чжан Вэнь Донг Чжуоны Чанъаньдағы лагерьге шақырғанда, Донг Чжуо кешігіп келді және Чжан Вэньге сыйластық танытпады. Сун Цзянь Чжан Вэньге Донг Чжуоны өлімге кесуді ұсынды, бірақ Чжан Вэнь батыста Донг Чжуоның жоғары беделіне орай одан бас тартты. Мейян шайқасында көтерілісшілерге қарсы үлкен жеңіске қол жеткізгеніне қарамастан, Чжан Вэнь олардың үстемдігін пайдалана алмады және көтеріліс толығымен басылмады. Чжан Вэнь және оның серіктері абыройсыз Luoyang қаласына оралды, сондықтан оларға ешқандай құрмет көрсетілмеді. Осы уақытта Чанша Комендариясының маңында тағы бір көтеріліс болды, көтерілісшілер қаланы қоршап алды. Сун Цзянь Чанша Комендатурасының әкімшісі болып тағайындалды. Қызметке келгеннен кейін бір ай ішінде Сун Цзянь көтерілісті басып тастады. Сонымен қатар, Линлинг (零陵; қазіргі Хунань провинциясы, Йонгчжоу маңында) және Гуйян (桂陽; қазіргі Хунань провинциясы, Гуйян округінің маңында) Комендатураларында да көтерілістер басталды. Сун Цзянь көтерілісшілердің басшылары У Синг (區星), Чжоу Чао (周朝) және Гуо Шиді (郭石) жеңіп, екі көтерілісті де басып тастады. Хан императорлық сарайы оның еңбегін мойындап, оған Вученг маркизі (烏程侯) атағын берді.

Донг Чжуоға қарсы коалиция

189 жылы император Лин қайтыс болды және жас ұлын императрица жесір Хе мен генерал Хе Цзиньнің қамқорлығына қалдырды. Хе Цзинь кейін Донг Чжуоны шақырып, қуатты евнухтардың жолын кесу үшін әскерді астанаға бастап әкелуді жоспарлады. Бірақ Донг Чжуо келгенге дейін Хе Цзинь евнухтардың қолынан қаза тапты, ал Луоян екі тараптың жақтастары арасындағы қақтығыстан кейін хаостың ортасына түсті. Содан кейін Донг Чжуо астананың әскери бақылауын өз қолына алып, жас императорды тақтан түсіріп, құыршақ император Сяньді орнатты. Бірақ оның зұлымдықтары көптеген адамның ашуын тудырды, келесі жылы шығыс Қытайдың әскери сардарлары оған қарсы одақ құрды. Сунь Цзянь да әскер жинап, Юань Шуға қосылды, ол одақтың басшыларының бірі болды (Луян, қазіргі Лушань округі, Хэнань). Жолда ол Цзин провинциясының инспекторы Ван Жуйді және Наньянның әкімшісі Чжан Цзиді өлтірді. Юань Шу Сунь Цзяньды "Варварларды жойған генерал" (破虜將軍, кейде "Катифтерді жойған генерал" деп аударылады) және Ю провинциясының инспекторы (豫州刺史) етіп тағайындады. Сунь Цзянь Луянда әскерін даярлауға кірісті. Донг Чжуо жіберген әскерлер Сунь Цзянь әскерлерінің қатаң тәртібіне таңсылып, Луянға шабуыл жасау жоспарынан бас тартты. Сунь Цзянь Ляндунға (梁東, қазіргі Линру округінің шығысы, Хэнань) келгенде, Донг Чжуоның күштері одан кем болды. Оған қарсы бірнеше ондаған атты әскерімен Сунь Цзянь қоршаудан шығып кетті. Ол әрқашан киген қызыл шапанды шешіп, сенімді жауынгері Зу Маоға (祖茂) берді, ал Донг Чжуоның сарбаздары оның артынан қуды, ал Сунь Цзянь қашып үлкерді. Қуғыннан қашып құтыла алмаған Зу Мао аттан түсіп, шапанды жартылай өртенген бағанаға іліп, жақын маңдағы биік шөптерге тығылды. Жаулар бағананы қоршап алып, абайлап жақындады, ал кейін алданып қалғанын түсініп, кері шегінді. Әскерін қайта жинағаннан кейін Сунь Цзянь Луоянға қарай жылжып, Янренде (陽人, қазіргі Веньцюань, Ручжоу, Хэнань маңындағы деп саналады) Донг Чжуоның күштерімен шайқасты. Ол керемет жеңіске жетіп, жаудың қолбасшысы Хуа Сюньді (191) өлтірді. Осы кезде Юань Шу Сунь Цзяньға: "Егер Сунь Цзянь Донг Чжуоны жеңіп, Луоянды басып алса, енді ешкімге бағынбайды" деген хабар жетті. Юань Шу күмәнданып, Сунь Цзянь әскеріне азық-түлік беруді тоқтатты. Сунь Цзянь бір түндік жолмен Янреннен Луянға Юань Шуды көруге келді, содан кейін оған: "Мен шайқаста өмірімді қауіпке тігіп, біріншіден, Хан империясы үшін зұлымдықты (Донг Чжуо) жою үшін, екіншіден, сіздің отбасы мүшелеріңіздің өлімі үшін кек алу үшін күрестім. Мен Донг Чжуоға жеке реніш сақтамаймын. Бірақ сіз жалған сөздерге сеніп, мені күдікпен қарап отырсыз!" деді. Бұл сөздер Юань Шуды ұятқа қалдырды, ол дереу Сунь Цзянь әскеріне азық-түлік жеткізуді қайта бастады. Сунь Цзяньнен қорқып, Донг Чжуо өзінің генералы Ли Цзюені елші ретінде бейбітшілік орнату үшін жіберіп, одақты нығайту үшін некелесуді ұсынды. Бірақ Сунь Цзянь бұл ұсынысты қатысты сөздермен қабылдамады және әскерін Луоянға қарай бастады. 190 жылдың соңында оның әскері астанадан 90 ли қашықтықта болды, ал Донг Чжуо Луоянды өртеп, батысқа Чанъанға шегінді. Луянның қираған жерлеріне кірген Сунь Цзянь өз әскеріне Донг Чжуо қазған хан императорларының қабірлерін қайтадан бекітуді бұйырды, содан кейін ол Луянға оралды. Вэй Чжаоның "Ву кітабында" (吳書) Сунь Цзянь Луянның оңтүстігіндегі құдықтан императордың нефритті мөрін тауып, сақтап қалғаны айтылады. Кейін Юань Шу өзін император деп жариялағанда, Сунь Цзяньның әйелі У-ды тұтқынға алып, мөрді қайтаруды талап етті.

Кейінгі өмірі

191 жылы Юань Шу Сун Цзяньды Цзинь провинциясының губернаторы Лю Бяоға (荆州; қазіргі Хубэй мен Хунаньды қамтиды) шабуылға жіберді. Ол Хуан Цзы бастаған Лю Бяо әскерін жеңіп, Хан өзенінен Сианянға дейін жауды қуды. Ол Сианьшань (峴山) тауы арқылы жалғыз келе жатқанда Хуан Цзының әскерлері оған шабуыл жасап, жебелермен атып өлтірді. Бірақ Ван Канның "Батырлар жазбасында" (英雄記) Сун Цзянь 193 жылы қайтыс болғаны және ол жау қолбасшысы Лю Гонгты (呂公) қуғанда тастармен басылып өлгені айтылады. Сун Цзяньның інісі Сун Бен, ағасының әскерін жинап, Юань Шуға қайтып келді, ол оны ағасының орнына Ю провинциясының инспекторы етіп тағайындады. Сун Цзянь Куэдегі Гао мазарында (曲阿; қазіргі Даньян, Цзянсу) жерленді. Оның кем дегенде бес ұлы мен үш қызы болған. Оның үлкен ұлы Сунь Цэ Цзяндун аймағындағы бірнеше жерді жаулап алды. Әкесі сияқты Сунь Цэ де жас кезінде қайтыс болды, ал оның орнын інісі Сунь Куан иеленді. Сунь Куан ағасының мұрасын дамытып, 229 жылы Үш патшалық дәуірінде Шығыс Ву мемлекетін құрды және өзінің негізін қалаушы императоры атанды. Кейін Сунь ханым Шу Хан мемлекетінің негізін қалаушы Лю Бейге үйленді, Қызыл жар шайқасынан кейін Цао Цаоны жеңу үшін одақ құруға тырысты. Таққа отырғаннан кейін Сунь Куан әкесіне "Ули императоры" (武烈皇帝) деген құрметті лақап берді.

Өлім күніне қатысты тарихи айырмашылықтар

Сун Цзяньнің қайтыс болған күні туралы әртүрлі мәліметтер бар.

191 жылы қайтыс болды

Сангуоцзидегі Сун Цэнің өмірбаянындағы Ву Лу жазбасында Сун Цэ әкесі қайтыс болғанда 17 жаста болғанын (Шығыс Азия есебі бойынша) императорлық сарайға жолдаған есепте айтқан. Егер Сун Цзе 200 жылы 26 жасында (Шығыс Азия есебі бойынша) қайтыс болса, онда Сун Цзянь 191 жылы қайтыс болған болуы керек.

192 жылы қайтыс болды

Сун Цзяньнің "Сангуоцзидегі" өмірбаянында Лю Сяның Чжупин дәуірінің 3-ші жылы Юань Шу оны Цзинь провинциясына шабуыл жасау үшін жібергені айтылады. Бұл мәлімет "Соңғы Хан кітабының" (9-том) және Юань Хун құрастырған "Соңғы Хан жылнамаларының" (27-том) ішінде де кездеседі. Пэй Сончжи Сун Цэнің "Сангуоцзидегі" өмірбаянына жазған түсіндірмесінде Сун Цзяньның 192 жылы қайтыс болғаны туралы жазбаның қате болуы мүмкін екенін көрсетті, себебі Чжан Фанның "Хан жылнамалары" мен "У Ли" еңбектерінде Сун Цзяньнің 191 жылы қайтыс болғаны жазылған. Сима Гуан өз еңбегі "Зицзи Тонгцзянь Као И"-де Сун Цзяньнің 191 жылы қайтыс болғанымен келіседі.

193 жылы қайтыс болды

Ван Канның "Батырлар туралы жазбалары" Сун Цзянь Чжупин дәуірінің 4-ші жылының 1-ші айының 7-сінде қайтыс болғанын жазды. Бұл Юлиан күнтізбесі бойынша 193 жылдың 25 ақпанына сәйкес келеді.

Сун Цзянь

Сун Цзяньның төрт ұлы – Сун Цэ, Сун Кван, Сун И және Сун Куан, сондай-ақ оның бір қызы (аты белгісіз) оның әйелі У ханымнан, У Цзиннің үлкен қарындасынан туған. Су ханым Лю Бэйге үйленді.

Әке

Сунь Чжун – Сунь Цзяньнің әкесі, Сунь Кванның әкесінің әкесі. Анасымен бірге тұрып, ол ұлға сыйлы болуға сеніп, қарбыз өсірумен айналысты.

Немерелері

Сун Шао, Сун Цэнің қайтыс болғаннан кейінгі ұлы. Сунь Денг – Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Шығыс Ву мемлекетінің императорлық ханзадасы. Ол Сунь Куанның тұңғыш ұлы еді. Сунь Лю, Қытайдың Үш патшалық дәуіріндегі Шығыс Ву мемлекетінің асылзаты және әскери генералы. Ол Шығыс Ву империясын құрған император Сунь Куанның екінші ұлы. Сунь Хэ, Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Шығыс Ву мемлекетінің императорлық ханзадасы. Ол Ву империясын құрған император Сунь Куанның үшінші ұлы. Сунь Ба – Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Шығыс Ву мемлекетінің императорлық ханзадасы. Ол Шығыс Ву империясын құрған император Сунь Куанның төртінші ұлы. Сунь Фэнь – Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Шығыс Ву мемлекетінің императорлық ханзадасы. Ол Шығыс Ву империясын құрған император Сунь Куанның бесінші ұлы. Сунь Лянг – Қытайдың Үш патшалық дәуіріндегі Шығыс Ву мемлекетінің екінші императоры. Ол Сунь Куанның кенже ұлы және мұрагері болды. Сунь Лубань – Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Шығыс Ву мемлекетінің императорлық ханшайымы. Ол Сунь Куанның үлкен қызы. Сунь Лую – Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Шығыс Ву мемлекетінің императорлық ханшайымы. Ол Сунь Куанның кіші қызы.

Үш патшалықтың романсында

14 ғасырдағы «Үш патшалықтың романсы» тарихи романында Луо Гуанчжун Сунь Цзяньнің кейбір оқиғаларын көркемдеп суреттеген. Сунь Цзянь романның 2-тарауында алғаш рет Сары басқандар көтерілісін басуға қатысқан, Сунь Цзының ұрпағы, ұлы батыр ретінде пайда болады. Кейіннен ол Дун Чжуоға қарсы коалицияға қосылады. Хуа Сюнмен болған шайқаста, жау әскерінің қолбасшысы, Сунь Цзянь өзінің қызыл жаулығын шешіп, Сунь Цзянь әскеріне шабуыл жасағанда Зу Маоға (祖茂) тапсырды. Хуа Сюнның назарын аударып, Сунь Цзяньнің қашуына мүмкіндік жасаған Зу Мао Хуа Сюнмен қуылды, ол жаулығын жартылай өртенген тіреуге іліп, орманға тығылды. Хуа Сюн өзін алдап баққандарын сезіп, Зу Маоны өлтірді, ол тығылған жерінен шығып, оған қарсы тұруға тырысты. Хуа Сюн содан кейін Сунь әскеріне бүкіл түн бойы шабуыл жасады. Сунь Цзянь Хуа Сюнға қарсы тұра алмады, сондықтан коалициядан көмек сұрады. Хуа Сюн атақты Гуан Юге кездеспегенше ешкім оған тең келмеді. Дун Чжуо Чанъаньға қайтқаннан кейін Сунь Цзянь Луоянға бірінші болып кірді және Дун Чжуоның қойған өртін сөндіруге бұйрық берді. Империя астанасы мен Хань әулетінің қирағанын көрген Сунь Цзянь қайғырып, жас шығарды. Бірақ, оның әскері императорлық мөр екені дәлелденген жаде мөрді тапқанда, Сунь Цзянь амбицияға толып, өз базасына қайтуды сұрады. Ақпараттың таралуы Сунь Цзяннің қателігіне байланысты болды. Коалиция жетекшісі Юань Шао Сунь Цзяньді сұраққа тартып алғанда, ол: «Егер мен қазынаны жасырсам, жебелер астында қорлықпен өлемін!» деп ант берді. Сунь Цзянь күзетшілерінің қорғауымен Луояннан дереу кетіп қалды. Базасына жол жүзінде Сунь Цзянь Цзинь провинциясынан өтті, онда провинция губернаторы Лю Бяо Юань Шаодан Сунь Цзяньге шабуыл жасауды сұрады. Сунь Цзянь шайқаста жеңіліп, қашып құтылды. Кейіннен, ағасы Юань Шудың бұйрығымен Цзинь провинциясына кек қайтару үшін шабуыл жасағанда, ол жартасқа қарай сүйреліп, жоғарыдан оқтармен атып өлтірілді. Сунь әскері Сунь Цзяннің денесін Лю Бяоның күйеу інісі Хуан Цзының көмегімен қайтарып алды. Дун Чжуо Суньнің Чанъаньда қаза тапқанын естігенде: «Менің ең үлкен жауымның бірі жойылды!» деді және нәтижесінде император сарайындағы билікті күшейтті.

Танымал мәдениетте

Сунь Цзянь Koei компаниясының "Dynasty Warriors" және "Warriors Orochi" бейне ойындары сериясында ойналатын кейіпкер ретінде бейнеленеді. Ол сонымен қатар Koei компаниясының "Үш патшалықтың романсы" сериясында да пайда болады. Creative Assembly компаниясының 2019 жылғы "Total War: Three Kingdoms" ойынында ойнауға болатын әскери қолбасшы ретінде танылады. "Романс үш патшалыққа" негізделген SD Gundam сериясының "BB Senshi Sangokuden" бөлімінде Сунь Цзянь "Гундам Сонкен Зефиранты" кейіпінде бейнеленеді. Оның дизайны ақ жолбарыс мотивін еске түсіреді. Koei компаниясының 2023 жылғы "Wo Long: Fallen Dynasty" бейне ойынында Сунь Цзянь кейіпкер және ойынның басшыларының бірі ретінде көрінеді.