Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қос мағыналы мәлімдеме жұмбақ ретінде пайдаланылады.
Statement with a double meaning used as a puzzle
Жұмбақ – бұл екі немесе жасырын мағынасы бар мәлімдеме, сұрақ немесе тіркес, оны шешуге арналған жаңылғыш ретінде ұсынылады. Жұмбақтар екі түрге бөлінеді: метафоралық немесе аллегориялық тілмен көбінесе айтылатын, оларды шешу үшін тапқырлық пен салмақты ойлау қажет болатын жұмбақтар, және сұрақ немесе жауаптағы ойынға қатысты әсерге сүйенетін сұрақтар. Арчер Тейлор "біз жұмбақ құрастыру – әмбебап өнер деп айтуға болады" дейді және фин, венгр, американдық үнді, қытай, орыс, голланд және филиппин көздерінен бастап жүздеген түрлі мәдениеттердің жұмбақтарын келтіреді. Ол сондай-ақ, "біз оны қиып-ұрып, нәрселердің көрінетіндей тұрақты емес екенін көрсету үшін ақыл-ой қуанышымен қиып өтеміз" дейді, бірақ мұның мақсаты әлі де "шекаралармен ойнау, бірақ оларды бекіту" болуы мүмкін.
A riddle is a statement, question or phrase having a double or veiled meaning, put forth as a puzzle to be solved. Riddles are of two types: enigmas, which are problems generally expressed in metaphorical or allegorical language that require ingenuity and careful thinking for their solution, and conundra, which are questions relying for their effects on punning in either the question or the answer. Archer Taylor says that "we can probably say that riddling is a universal art" and cites riddles from hundreds of different cultures including Finnish, Hungarian, American Indian, Chinese, Russian, Dutch and Filipino sources amongst many others. and crossing them for the intellectual pleasure of showing that things are not quite as stable as they seem" — though the point of doing so may still ultimately be to "play with boundaries, but ultimately to affirm them".
Этимология
Қазіргі ағылшын тіліндегі "riddle" сөзі "read" сөзімен ортақ түбірге ие, екеуі де "жору, болжау" мағынасын білдірген ортақ герман тіліндегі *rēdaną етістігінен шыққан. Осы етістіктен батыс герман тіліндегі *rādislī атауы пайда болды, ол сөзбе-сөз "болжауға арналған нәрсе, жоруға арналған нәрсе" дегенді білдіреді. Осыдан голланд тіліндегі raadsel, неміс тіліндегі Rätsel және ескі ағылшын тіліндегі *rǣdels сөздері туды, соңғысы қазіргі ағылшын тіліндегі "riddle" сөзіне айналды.
The modern English word riddle shares its origin with the word read, both stemming from the Common Germanic verb *rēdaną, which meant 'to interpret, guess'. From this verb came the West Germanic noun *rādislī, literally meaning 'thing to be guessed, thing to be interpreted'. From this comes Dutch raadsel, German Rätsel, and Old English *rǣdels, the latter of which became modern English riddle.
Анықтамалар
Табысқырларды нақты анықтау қиын, және бұл көптеген ғалымдардың пікірталасына себеп болды. Заманауи батыс ғылымында табысқырды анықтауға жасалған алғашқы маңызды қазіргі заманғы тыраныс 1899 жылы Роберт Петш жасады, ал 1963 жылы Роберт А. Жорж және Алан Дундес структурализм негізінде тағы бір маңызды үлес қосты. Жорж пен Дундес: "Табысқыр – бір немесе бірнеше сипаттамалық элементтерді қамтитын дәстүрлі сөздік өрнек, олардың жұбы қарама-қарсы болуы мүмкін; элементтердің нәрсесін табу керек" деп ұсынды. Мысалы, орыс тіліндегі "Ешнәрсе ауыртпайды, бірақ ол үнемі зар жылайды" деген тіркес мақал ретінде (егер оның нәрсесі гипохондрик болса) немесе табысқыр ретінде (егер оның нәрсесі шошқа болса) қолданылуы мүмкін.
Defining riddles precisely is hard and has attracted a fair amount of scholarly debate. The first major modern attempt to define the riddle in modern Western scholarship was by Robert Petsch in 1899, with another seminal contribution, inspired by structuralism, by Robert A. Georges and Alan Dundes in 1963. Georges and Dundes suggested that "a riddle is a traditional verbal expression which contains one or more descriptive elements, a pair of which may be in opposition; the referent of the elements is to be guessed". For example, the Russian phrase "Nothing hurts it, but it groans all the time" can be deployed as a proverb (when its referent is a hypochondriac) or as a riddle (when its referent is a pig).
Зерттеу
Жұмбақтарды зерттеудегі көптеген ғылыми еңбектер оларды жинауға, тізімдеуге, анықтауға және жіктеуге бағытталған. Жұмбақтарды тізімдеу және жіктеу жөніндегі маңызды еңбектерді 1918–1920 жылдары Антти Арне, ал Арчер Тейлор жариялаған. Шешімі жоқ ежелгі жұмбақтарды зерттеушілер шешімдерді ұсынуға және оларды талқылауға көп күш жұмсайды. Бұрынғы зерттеушілер жұмбақтарды олардың әлеуметтік орындалу контекстінен шығарып алуға бейім болса, соғыстан кейінгі антропологияның дамуы көптеген зерттеушілерді жұмбақтар мен жұмбақтаудың әлеуметтік рөлін зерттеуге итермеледі, олардың қорқыныш пен үлкен қысымға қарсы шындықты жаңа бағытта бейімдеудегі рөлін көрсетті. Дегенмен, жұмбақтарды кең ауқымды зерттеу көбінесе Батыс елдерімен шектеліп, Азия мен Африка жұмбақтарына салыстырмалы түрде аз назар берілді. Жұмбақтар лингвистерді де қызықтырды, олар көбінесе оларды семиотикалық тұрғыдан зерттейді. Сонымен қатар, жиырма бірінші ғасырда ортағасырлық еуропалық жұмбақтарды экологиялық сын тұрғысынан зерттеу кеңінен жүргізілуде, бұл жұмбақтар адамдардың қоршаған ортаны қабылдауы мен зерттеуі туралы қандай ақпарат бере алатынын анықтауда көмектеседі.
Much academic research on riddles has focused on collecting, cataloguing, defining, and typologising riddles. Key work on cataloguing and typologising riddles was published by Antti Aarne in 1918–20, and by Archer Taylor. In the case of ancient riddles recorded without solutions, considerable scholarly energy also goes into proposing and debating solutions. Whereas previously researchers had tended to take riddles out of their social performance contexts, the rise of anthropology in the post War period encouraged more researchers to study the social role of riddles and riddling, highlighting their role of re orienting reality in the face of fear and anxiety. However, wide ranging studies of riddles have tended to be limited to Western countries, with Asian and African riddles being relatively neglected. Riddles have also attracted linguists, often studying riddles from the point of view of semiotics; meanwhile, the twenty first century has seen the rise of extensive work on medieval European riddles from the point of view of eco criticism, exploring how riddles can inform us about people's conceptualisation and exploration of their environment.
Халықаралық жұмбақтар
Көптеген жұмбақтар көптеген елдерде және көбінесе континенттерде ұқсас нысанда кездеседі. Жұмбақтардың қарызы жергілікті деңгейде де, қашықтықтар арқылы да жүзеге асады. Кофи Дорвло көршілес Логба тілінде сөйлейтін адамдардың Еве тілінен алған жұмбақтың мысалын келтіреді: "Бұл әйел су алу үшін өзенге бармаған, бірақ оның ыдысында су бар". Жауабы: "кокос". Әлдеқайда кең ауқымда Сфинкстің жұмбағы Маршалл аралдарында да тіркелген, бұл, мүмкін, соңғы екі ғасырдағы батыстық байланыстар арқылы жеткен болуы мүмкін. Анти Арнның классикалық (Еуропаға бағытталған) зерттеуіне сүйенген халықаралық деңгейде кең таралған жұмбақтардың негізгі мысалдары төменде келтірілген. Мысал ретінде VIII-IX ғасырлардағы Верона жұмбағын қарастырайық:
Many riddles appear in similar form across many countries, and often continents. Borrowing of riddles happens both on a local scale, and across great distances. Kofi Dorvlo gives an example of a riddle that has been borrowed from the Ewe language by speakers of the neighboring Logba language: "This woman has not been to the riverside for water, but there is water in her tank". The answer is "a coconut". On a much wider scale, the Riddle of the Sphinx has also been documented in the Marshall Islands, possibly carried there by Western contacts in the last two centuries. Key examples of internationally widespread riddles follow, based on the classic (European focused) study by Antti Aarne. An example is the eighth or ninth century Veronese Riddle:
Мұнда өгіздер – жазушының саусақтары мен бас бармағы, ал тырма – қалам. Әдеби жұмбақтардың ішінде қалам және басқа да жазу құралдарына арналған жұмбақтар ерекше кең таралған.
Here, the oxen are the scribe's finger(s) and thumb, and the plough is the pen. Among literary riddles, riddles on the pen and other writing equipment are particularly widespread.
Жыл туралы жұмбақ
Жыл жұмбағы Еуразияда кездеседі. Мысалы, шамамен 1500–1000 жж. б.з. дейінгі санскрит тіліндегі Риг Ведадағы жұмбақ "бір туған 720 ұлы бар он екі спицалы дөңгелек" деп сипатталған (яғни жылдың он екі айы, барлығында 360 күн және 360 түн болады делінеді).
The year riddle is found across Eurasia. For example, a riddle in the Sanskrit Rig Veda, from around 1500–1000 BCE, describes a 'twelve spoked wheel, upon which stand 720 sons of one birth' (i. e. the twelve months of the year, which together supposedly have 360 days and 360 nights).
Адам-тақырыбы
Бұл түрдің ең танымал мысалы – Сфинкс жұмбағы. Бұл эстондық мысал осы үлгіні көрсетеді:
The most famous example of this type is the riddle of the Sphinx. This Estonian example shows the pattern:
Жұмбақта тіңкіреп жүрген нәресте, тұрған адам және таяқпен жүрген қарт сипатталады.
The riddle describes a crawling baby, a standing person, and an old person with a walking stick.
Аймақтар бойынша жұмбақ дәстүрлері
Табысқақ ежелгі және орта ғасырларда кең таралған әдеби жанр болғандықтан, осы кезеңдерге жататын жазба деректерімізде олар жиі, бірақ толық емес кездеседі. Соңғы уақыттарда ғалымдар әлемнің көптеген аймандарында ауызша хабарлардан табысқақтарды жинап келді.
The riddle was at times a prominent literary form in the ancient and medieval world, and so riddles are extensively, if patchily, attested in our written records from these periods. More recently, riddles have been collected from oral tradition by scholars in many parts of the world.
Бабыл
Арчер Тейлордың сөзінше, "ең ежелгі жазылған жұмбақтар – бұл бабылдық мектептік мәтіндер, олар әдеби өңдеуден өтпеген". Жұмбақтарға жауаптар сақталмаған; жұмбақтардың арасында "тізелерім асығады, аяқтарым дем алмайды, аяусыз шопан мені жайылымға жетелейді" (өзен бе? Қайық па?); "сен барып, жаудың мүлкін алдың, жау келіп, сенің мүлкіңді алды" (тоқыма станок ма?) ; "кім бала көтермей жүкті болады, кім тамақтанбай семіреді?" (жаңбырлы бұлт па?). Бұл ауыз әдебиетінен мектеп оқулығына жазылған жұмбақтар болуы мүмкін.
According to Archer Taylor, "the oldest recorded riddles are Babylonian school texts which show no literary polish". The answers to the riddles are not preserved; the riddles include "my knees hasten, my feet do not rest, a shepherd without pity drives me to pasture" (a river? A rowboat? ); "you went and took the enemy's property; the enemy came and took your property" (a weaving shuttle? ); "who becomes pregnant without conceiving, who becomes fat without eating?" (a raincloud?). These may be riddles from oral tradition that a teacher has put into a schoolbook.
Оңтүстік Азия
Әлемдегі ең ерте сақталған поэтикалық жұмбақтар санскрит тіліндегі Ригведада кездеседі деп есептеледі. Ригведаның бірінші кітабындағы 164-ші ән қазір түсініксіз болғанмен, праваргья рәсімін түсіндіретін жұмбақтар немесе шифрлар сериясынан тұруы мүмкін. Бұл жұмбақтардың маңызды бөлігі Атхарваведадағы қырық жеті жинақта да кездеседі; сонымен қатар, жұмбақтар Ведалық мәтіндердің басқа жерлерінде де ұшырасады. Тейлор мына мысалды келтірді: «Ауада кім қозғалады? Қарақшыны көргенде кім дауыс шығарады? Лотостың жауы кім? Ашудың шегі қайсы?» Алғашқы үш сұраққа берілген жауаптарды шарада сияқты біріктіргенде, төртінші сұраққа жауап табылады. Бірінші жауап – құс (vi), екіншісі – ит (śvā), үшіншісі – күн (mitra), ал бәрі бірге – Вишвамитра, Раманың алғашқы ұстазы және кеңесшісі, ашу-ызаға бейім адам. Сондықтан, жұмбақтар санскрит поэзиясының ерте зерттеулерінде, мысалы, Дандадиннің VII немесе VIII ғасырлардағы «Кавиядарша» еңбегінде қарастырылған. Ертедегі оқиғалық әдебиетте де жұмбақтар кездеседі, әсіресе Махабхаратада, онда Якша Прашна – табиғат рухының (якша) Юдхиштхираға қойған жұмбақтар сериясы бар. Ортағасырлық үнді тіліндегі ең алғашқы жұмбақтар жинағы Әмір Хусровқа (1253–1325) тиесілі деп саналады, олар хинди тілінде, өлең түрінде, матрика ұйқасымен жазылған. 1970 жылдарға дейін фольклоршылар Үндістанда жұмбақтарды кеңінен жинауға кіріспеген, бірақ жұмбақтардың халық әдебиетінің бір түрі ретінде, кейде өлең түрінде гүлденгені белгілі болды. Тамил тілінде де жұмбақтар жинақталған.
It is thought that the world's earliest surviving poetic riddles survive in the Sanskrit Rigveda. Hymn 164 of the first book of the Rigveda can be understood to comprise a series of riddles or enigmas which are now obscure but may have been an enigmatic exposition of the pravargya ritual. These riddles overlap in significant part with a collection of forty seven in the Atharvaveda; riddles also appear elsewhere in Vedic texts. Taylor cited the following example: '"Who moves in the air? Who makes a noise on seeing a thief? Who is the enemy of lotuses? Who is the climax of fury?" The answers to the first three questions, when combined in the manner of a charade, yield the answer to the fourth question. The first answer is bird (vi), the second dog (śvā), the third sun (mitra), and the whole is Vishvamitra, Rama's first teacher and counselor and a man noted for his outbursts of rage'. Accordingly, riddles are treated in early studies of Sanskrit poetry such as Daṇḍin's seventh or eighth century Kāvyādarśa. Early narrative literature also sometimes includes riddles, prominently the Mahabharata, which for example contains the Yaksha Prashna, a series of riddles posed by a nature spirit (yaksha) to Yudhishthira. The first riddle collection in a medieval Indic language is traditionally thought to be the riddles of Amir Khusrow (1253–1325), which are written in Hindawi, in verse, in the mātrika metre. As of the 1970s, folklorists had not undertaken extensive collecting of riddles in India, but riddling was known to be thriving as a form of folk literature, sometimes in verse. Riddles have also been collected in Tamil.
Еврей, араб және парсы тілдері
Киелі кітапта жұмбақтар көп болмаса да, олар кездеседі, ең танымал мысалы – Билер кітабының xiv.14 тарауындағы Шамсонның жұмбағы, сондай-ақ 1 Патшалар кітабының 10:1–13 тарауында (Шеба патшайымы Сүлейменнің даналығын сынаған жерде) және Талмудта. Сирах кітабында жұмбақтар кешкі ас кезіндегі танымал ойын ретінде айтылады, ал Ахикардың арамейлік хикаясында кейбір нұсқаларында жұмбақтарды да қамтитын мақал-мәтелдердің ұзақ бөлімі бар. Көне семит жазбаларында жұмбақтар көбінесе сирек кездеседі. Бірақ орта ғасырларда араб тілінде сөйлейтін елдерде, исламдық парсы мәдениетінде және еврей тілінде – әсіресе Аль-Андалуста, жұмбақтар басқа да түрлі жазбалармен бірге маңызды әдеби жанрға айналды. Ерте араб және парсы поэзиясында бай, метафоралық сипаттамалар мен экфразис жиі қолданылғандықтан, поэзия мен жұмбақтардың стильдері мен тәсілдері арасында табиғи байланыс бар; сондықтан әдеби жұмбақтар екі дәстүрде де «уасыф» деп аталатын сипаттамалық поэзияның бір түрі болып табылады. Жұмбақтар поэзия антологияларында, араб мақаматтарындағы жұмбақ жарыстарының және парсы эпостарының, мысалы, Шахнамедегі прозиметриялық бейнелеулерінде кездеседі. Еврей тілінде болса, араб өлшемдерін еврей тіліне аударған Дунаш бен Лабрат (920–990) көптеген жұмбақтар жазды, олардың көпшілігі халық жұмбақтарынан шабыттанған. Еврей жазуының басқа да көрнекті өкілдері – Мұса ибн Езра, Йехуда Альхаризи, Йехуда Халеви, Римдік Иммануил және Израиль Онценейра.
While riddles are not numerous in the Bible, they are present, most famously in Samson's riddle in Judges xiv.14, but also in I Kings 10:1–13 (where the Queen of Sheba tests Solomon's wisdom), and in the Talmud. Sirach also mentions riddles as a popular dinner pastime, while the Aramaic Story of Ahikar contains a long section of proverbial wisdom that in some versions also contains riddles. Otherwise, riddles are sparse in ancient Semitic writing. In the medieval period, however, verse riddles, alongside other puzzles and conundra, became a significant literary form in the Arabic speaking world, and accordingly in Islamic Persian culture and in Hebrew — particularly in Al Andalus. Since early Arabic and Persian poetry often features rich, metaphorical description, and ekphrasis, there is a natural overlap in style and approach between poetry generally and riddles specifically; literary riddles are therefore often a subset of the descriptive poetic form known in both traditions as wasf. Riddles are attested in anthologies of poetry and in prosimetrical portrayals of riddle contests in Arabic maqāmāt and in Persian epics such as the Shahnameh. Meanwhile, in Hebrew, Dunash ben Labrat (920–990), credited with transposing Arabic metres into Hebrew, composed a number of riddles, mostly apparently inspired by folk riddles. Other Hebrew writing exponents included Moses ibn Ezra, Yehuda Alharizi, Judah Halevi, Immanuel the Roman and Israel Onceneyra.
Грек тілінде
Жұмбақтар ежелгі Грецияда эллиндік дәуірде және одан бұрын да танымал болған; олар симпозиумдарда ұсынылған ойын-сауық пен сынақтардың ішінде маңызды орын алды. Пайғамбарлар да көбінесе жұмбақ тілінде сөйлеген. Дегенмен, грек жұмбақтарының тұңғыш маңызды жинағы грек антологиясы деп аталатын ертерек материалдар жинағында сақталған, онда шамамен 50 өлең жұмбағы бар. Бұл жинақты біздің эрамыздың X ғасырында жұмыс істеген Константин Цефалас қазіргі түріне келтірген болуы мүмкін. Ежелгі грек жұмбақтарының көп бөлігі өлең түрінде жазылған. Аристотельдің "Риторикасының" үшінші кітабының екінші тарауында философ: «Жақсы жұмбақтар көбінесе бізге қанағаттанарлық метафоралар ұсынады: себебі метафоралар жұмбақтарды білдіреді, сондықтан жақсы жұмбақ жақсы метафораны тудыра алады» деді. Әдеби жұмбақтар Византияда да жасалды, бәлкім X ғасырдан бастап Джон Геометрес еңбегімен, XV ғасырға дейін, ал XVIII ғасырдың басында нео-Византиялық қайта жанданумен бірге. Бұл ұзақ XII ғасырдың ортасында ерекше өркендеді.
Riddles are known to have been popular in Greece in Hellenistic times, and possibly before; they were prominent among the entertainments and challenges presented at symposia. Oracles were also represented as speaking in often riddlic language. However, the first significant corpus of Greek riddles survives in an anthology of earlier material known as the Greek Anthology, which contains about 50 verse riddles, probably put into its present form by Constantine Cephalas, working in the tenth century CE. Most surviving ancient Greek riddles are in verse. In the second chapter of Book III of Aristotle's Rhetoric, the philosopher stated that "good riddles do, in general, provide us with satisfactory metaphors: for metaphors imply riddles, and therefore a good riddle can furnish a good metaphor." Literary riddles were also composed in Byzantium, from perhaps the tenth century with the work of John Geometres, into the fifteenth century, along with a neo Byzantine revival in around the early eighteenth century. There was a particular peak around the long twelfth century.
Латын және романтика
Екі латын жұмбағы Помпеидегі базилика қабырғаларында граффити түрінде сақталған. Ежелгі латын жұмбақтарының ең көрнекті жинағы – Симфозийдің 100 гексаметрлік жұмбақтардан тұратын жинағы, ол кейінгі ортағасырлық латын авторларына зор әсер еткен. Берн жұмбақтары – Симфозий үлгісімен жазылған латын жұмбақтарының жинағы, оны VII ғасырдың басында белгісіз автор, шамасы Солтүстік Италияда жазған. Симфозийдің жинағы латын тілінде жұмбақтар жазған англосаксон ақындарына да ықпал етті. Олар ортағасырлық Кастилия дәстүрінде маңызды рөл атқарды, XIII ғасырдағы "Либро де Аполонио" еңбегіндегі жұмбақтардың екінші жинағының негізі болды, оларды Аполлонийдің қызы Тарсиана әкесіне қойды. Шамасы VIII немесе IX ғасырға жататын Верона жұмбағы латын тілінен роман тілдеріне тілдік ауысу процесінің маңызды куәсі болып табылады, бірақ ортағасырлық роман тілдерінде жұмбақтар сирек кездеседі. Дегенмен, жаңа заманда француз тілінде басылған жұмбақтар жинақтары жарық көрді, соның ішінде 1479 жылы Брюггеде Колар Мансион баспасында шыққан "Adevineaux amoureux" және 1511 жылғы Уинкин де Вордтың "Demaundes Joyous" еңбегінің негізі болған "Demandes joyeuses en maniere de quolibets".
Two Latin riddles are preserved as graffiti in the Basilica at Pompeii. The pre eminent collection of ancient Latin riddles is a collection of 100 hexametrical riddles by Symphosius which were influential on later medieval Latin writers. The Bern Riddles, a collection of Latin riddles clearly modelled on Symphosius, were composed in the early seventh century by an unknown author, perhaps in northern Italy. Symphosius's collection also inspired a number of Anglo Saxon riddlers who wrote in Latin. They remained influential in medieval Castilian tradition, being the basis for the second set of riddles in the thirteenth century Libro de Apolonio, posed by Apolonio's daughter Tarsiana to her father. The perhaps eighth or ninth century Veronese Riddle is a key witness to the linguistic transition from Latin to Romance, but riddles are otherwise rare in medieval romance languages. However, in the early modern period, printed riddle collections were published in French, including the Adevineaux amoureux (printed in Bruges by Colard Mansion around 1479); and Demandes joyeuses en maniere de quolibets, the basis for Wynkyn de Worde's 1511 Demaundes Joyous.
Кельт тілдес елдер
Ортағасырлық кельт тілдерінде жұмбақтардың саны аз екені куәландырылған, бірақ бұл жұмбақтың анықтамасының қаншалықты тар екендігіне байланысты; ерте ортағасырлық Уэльс және Ирландия заңдық мәтіндерінің кейбіреулері жұмбақтар ретінде қарастырылған. Бір даусыз жұмбақ ортағасырлық Уэльсте кездеседі, ол – XIV ғасырдағы Талиес кітабындағы "Canu y Gwynt" ("Жел әні") атты күрделі мәтін, бұл, әлдебір дәрежеде, сол тақырыптағы латын жұмбақтарының ықпалында жазылған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл дерек Латын материалдарымен толықтырылған, бұл материал Солтүстік Британиядағы бритондық мәдени ортадан шыққан Лайлокен туралы айтады: XII ғасыр мәтінінде Лайлокен өзінің тұтқыны, король Мелдредке үш жұмбақ қояды. Ирланд тіліндегі ең ерте жұмбақтардың көпшілігі XV ғасырдағы Фермой кітабындағы қысқа жинақта кездеседі деп есептеледі. Алайда, ирланд әдебиетінде ақыл-парасат сынағының басқа да түрлері бар, мысалы, "Екі дананың әңгімесі", алғаш рет XII ғасыр қолжазбаларында тіркелген, және осындай сынақтардың бірінде, "Имтехт на Тромдайм" (алғаш рет XV ғасырда тіркелген), кем дегенде бір жұмбақ қойылады. Тіпті ортағасырлық кельт тілінде сөйлейтін әлемді зерттеу де "салыстырмалы түрде шағын деректер жиынтығын" берді.
Few riddles are attested in medieval Celtic languages, though this depends on how narrowly a riddle is defined; some early medieval Welsh and Irish juridical texts have been read as being riddles. One undisputed riddle is attested in medieval Welsh, an elaborate text entitled 'Canu y Gwynt' ('song of the wind') in the fourteenth century Book of Taliesin probably inspired by Latin riddles on the same theme. However, this record is supplemented by Latin material, apparently from a Brittonic cultural background in North Britain, about Lailoken: in a twelfth century text, Lailoken poses three riddles to his captor King Meldred. The earliest riddles attested in Irish are generally held to be found in a short collection from the fifteenth century Book of Fermoy. However, other forms of wisdom contest do occur in Irish literature, such as The Colloquy of the Two Sages, first attested in twelfth century manuscripts, and in one such contest, in Imthecht na Tromdaime, first attested in the fifteenth century, at least one riddle is arguably posed. Even research on the post medieval Celtic speaking world has yielded a "comparatively meagre corpus".
Фин тілінде сөйлейтіндер
Фин тілінде сөйлейтін әлемдегі (оның ішінде қазіргі Финляндия, Эстония және Батыс Ресейдің кейбір бөліктері) дәстүрлі жұмбақтар жиынтығы біркелкі, бірақ шығыс фин тілінде сөйлейтін аймақтарда орыс православиелік христиан діні мен славян жұмбақ мәдениетінің айқын ықпалы байқалады. Фин тілінде "жұмбақ" сөзі arvoitus (көпше түрі – arvoitukset) деп аталады, ол arvata ("шешу") етістігімен байланысты. Фин жұмбақтары әлемдік ауызша жұмбақтар қатарында өзінің ерекше суреттілігімен, жыныстық мазмұндағы жұмбақтардың көптігімен және шығыс пен батыс мәдениеттерінің қызықты қақтығысымен ерекшеленеді; сонымен қатар, кейбір аймақтарда күрделі жұмбақ ойындарының болғанына куәліктер бар. Жұмбақтар фин тіліндегі әдебиеттің ең алғашқы сақталған үлгілерін ұсынады.
The corpus of traditional riddles from the Finnic speaking world (including the modern Finland, Estonia, and parts of Western Russia) is fairly unitary, though eastern Finnish speaking regions show particular influence of Russian Orthodox Christianity and Slavonic riddle culture. The Finnish for "riddle" is arvoitus (pl. arvoitukset), related to the verb arvata ("guess"). Finnic riddles are noteworthy in relation to the rest of the world's oral riddle canon for its original imagery, their abundance of sexual riddles, and the interesting collision of influences from east and west; along with the attestation in some regions of an elaborate riddle game. Riddles provide some of the first surviving evidence for Finnish language literature.
Африка
Африкадағы антропологиялық зерттеулер соңғы бір ғасыр ішінде жұмбақтардың мол жинақтарын жасады. Жұмбақтар "Африкадағы ауызша өнердің ең маңызды түрлерінің бірі" деп сипатталған; Хамнетт африкалық жұмбақтарды антропологиялық көзқараспен талдайды; йоруба жұмбақтарына арналған жақындағы монографиялық зерттеме жарық көрді. Уамби Корнелиус Гулере Макерере университетінде "Жұмбақтарды орындау және қоғамдық дискурстар: Бусогадан алынған сабақтар" тақырыбында докторлық диссертациясын жазды. Ол жұмбақтардың тізімін жинап, зерттеумен ғана шектеліп қоймай, жұмбақ айту ісінің маңыздылығын мойындау қажеттігін көрсетеді. Гривас Мучинерипи Каянге африкалық жұмбақтарды африкалық философияға апаратын терезе деп санайды.
Anthropological research in Africa has produced extensive collections of riddles over the last century or so. Riddles have been characterised as "one of the most important forms of oral art in Africa"; Hamnett analyzes African riddling from an anthropological viewpoint; Yoruba riddles have enjoyed a recent monograph study. Wambi Cornelius Gulere wrote his doctoral project at Makerere University, titled Riddle Performance and Societal Discourses: Lessons from Busoga. He argues for recognition of the importance of the riddling act, not merely gathering and studying lists of riddles. Grivas Muchineripi Kayange has seen African riddles as a window into African philosophy.
Американың түпкiлiктi дәстүрлерi
Америкадағы жұмбақтар ғалымдар үшін ерекше қызығушылық тудырады, себебі бұрын американдық мәдениеттерде өздеріне тән жұмбақ дәстүрлері болмаған деп есептелген (еуропалық мәдениеттен шабыттанған жұмбақтардан өзгеше, мысалы, XVI ғасырда Бернардино де Сахагун жинаған жиырма екі ацтек жұмбағы, олар әйгілі Флоренция кодексінде сақталған). Егер осылай болса, жұмбақтардың жалпыға ортақ өнер түрі еместігін көрсетер еді. Алайда, Иероним Лалемант 1639 жыл шамасында гурондар арасында өткен жұмбақ сайысы туралы, оның емдеу ритуалының бір бөлігі ретінде, едәуір толыққанды мәлімет берді. Біреу айтады: «Мен іздеген және қалаған нәрсе – ішінде көл бар нәрсе», бұл сөзбен қабақ немесе лақ мағынасындағы ыдыс айтылады. Екінші біреу: «Мен сұраған нәрсені көзімде көресің, ол түрлі-түрлі түстермен белгіленеді», – дейді. Ал «көз» деген сөздің өзі «шыны мұныш» дегенді де білдіреді, сондықтан ол нені қалайтынын білуге көмектеседі, атап айтқанда, осы материалдан жасалған, түрлі түстердегі мұныштарды. Осыған байланысты, XX ғасырда американдық жергілікті халықтардың жұмбақтарының үлкен жинақтары жасалды, соның ішінде Британдық Колумбиядағы Аляскалық атабаскан (Тен’а) халқы, Орталық Америкадағы амузо халқы және Оңтүстік Америкадағы кечуа халқы арасынан. Осылайша, деректер әлі де жеткіліксіз болғанымен, Америкада еуропалық мәдениетке тәуелсіз жұмбақтар болғаны анық көрінеді.
Riddles in the Americas are of particular interest to scholarship because it was long thought that native American cultures had no autochthonous riddle traditions (as opposed to riddles inspired by European culture, as with the twenty two Aztec riddles collected by Bernardino de Sahagún in the sixteenth century, in the famous Florentine codex). If so, this would have suggested that riddles are not a universal art form. However, Hieronymus Lalemant gave a fairly detailed account of a riddle contest among the Huron around 1639 as part of a healing ritual. Someone will say, "What I desire and what I am seeking is that which bears a lake within itself;" and by this is intended a pumpkin or calabash. Another will say, "What I ask for is seen in my eyes—it will be marked with various colors"; and because the same Huron word that signifies "eye" also signifies "glass bead", this is a clue to divine what he desires—namely, some kind of beads of this material, and of different colors. Accordingly, during the twentieth century, progressively more substantial collections of Native American riddles were made, including from the Alaskan Athabaskans (Ten'a) people in British Columbia; Amuzgo people in Central America; and Quechua people in South America. Thus, while data remains rather thin, it seems clear that riddling did exist in the Americas independently of European culture.
Колониялық дәстүрлер
Американың отаршылдық-колониалдық мәдениеттерінде жұмбақтар кеңінен кездеседі. Олардың бір түрі – риоплатенс музыка жанрына жататын payada de contrapunto ("контрапункттық паяда"), онда гитарашылар символдық бәсекеде күш сынастырады. Екі гитарашы ән арқылы бір-біріне жұмбақ сияқты сұрақтар қойып, немесе қарсыласының сұрақтарына жауап береді. Бұл бірнеше кезеңнен тұратын тапқыр әңгіме алмасу арқылы жүзеге асырылады, онда әзіл-қалжың, тіпті ұятсыз сөздер де болуы мүмкін – көбінесе оның мақсаты күлдіру. Контрапункттық паяданың ең белгілі әдеби мысалы Мартин Фиерродан, 2-бөлім, 30-шы жыр, 6233–6838-ші тармақтарында кездеседі.
Riddles are found extensively in the settler colonial cultures of the Americas. One form of riddle features in payada de contrapunto ("counterpoint payada"), a Rioplatense musical genre in which guitar players compete in a symbolic duel. Two guitar players challenge each other in song by asking a riddle like question and/or answering the opponent's questions. This is performed through several successive rounds of witty exchanges which may include banter and even insults—typically with a humorous intent. The most famous literary example of counterpoint payada comes from Martín Fierro, Part 2, Song 30, verses 6233–6838.
Табыс сынақтары
Аңылмақ ойыны – формалдасқан болжау ойыны, ойыншылар жұмбақтарды кезекпен қойып, білім мен шеберлік сынасатын жарыс. Жауабын таба алмаған ойыншы ұтылады. Аңылмақтар мифология мен халық мұрасында, сондай-ақ танымал әдебиетте жиі кездеседі. Көптеген мәдениеттерде немесе жағдайларда адамдардан жұмбақтың жауабын табуды күтпейтінін түсіну маңызды: оларға жұмбақ шешуші жауабын айтуы мүмкін, немесе жұмбақтар мен олардың жауабын өскен сайын бірге үйренуі мүмкін. Сондықтан, аңылмақ жарыстары жұмбақтарды жеткізудің жалғыз немесе тіпті басты жолы емес. Әдеби кейіпкерлер көбінесе аңылмақ жарысында жеңіп алатын, шешілмейтін жұмбақ кейде "мойын жұмбағы" деп аталады.
The Riddle Game is a formalized guessing game, a contest of wit and skill in which players take turns asking riddles. The player that cannot answer loses. Riddle games occur frequently in mythology and folklore as well as in popular literature. It is important to understand that in many cultures or contexts, people are not actually expected to guess the answers to riddles: they may be told by the riddler, or learn riddles and their answers together as they grow up. Thus riddle contests are not the only or even necessarily the main forum for the expression of riddles. The unsolvable riddle with which literary characters often win a riddle contest is sometimes referred to as neck riddle.
Нағыз өмірде
Ежелгі Грекияда жұмбақтарды шешу жарыстары симпозиумдарда зиялылық ойын-сауық ретінде танымал болған сияқты. Он сегізінші және он тоғызыншы ғасырлардағы фин тіліндегі жұмбақ мәдениетінде күрделі әрі ерекше жұмбақ ойындары өткізілген. Мұндай жарыстар – даналықты сынау жарыстарының бір саласы. Олар көбінесе екі топқа бөлінеді: патшаның немесе басқа да аристократтың даналығын сынау; және күйеу болуға талапкердің лайықтылығын бағалау. Сәйкесінше, Аарне–Томпсон жіктеу жүйелері жұмбақ жарыстарын қамтитын екі негізгі халық аңызын тізімдейді: AT 927, «Соттан асып түсу» және AT 851, «Жұмбақты шеше алмайтын ханшайым».
It seems that in ancient Greece, riddle competitions were popular as an intellectual entertainment at symposia. Elaborate and unusual riddle games took place in the culture of eighteenth and nineteenth century Finnish language riddles. Such contests are a subset of wisdom contests more generally. They tend to fall into two groups: testing the wisdom of a king or other aristocrat; and testing the suitability of a suitor. Correspondingly, the Aarne–Thompson classification systems catalogue two main folktale types including riddle contests: AT 927, Outriddling the Judge, and AT 851, The Princess Who Can Not Solve the Riddle.
Қазіргі әдебиетте
Дж.Р.Р.Толкиннің "Хоббит" романында Голум Билбо Бэггинске өзінің өмірі үшін жұмбақ жарысына шығады. Бильбо ойынның "көне ережелерін" бұзады, бірақ Голумның сиқырлы сақинасымен қашып құтыла алады. Ежелгі скандинавтық Хайдрекс сағасындағыдай, Билбо жұмбақ емес, қарапайым сұрақ қойғанымен, оған жауап беруге тырысу арқылы оны сынға алудың орнына, Голлум оны жұмбақ ретінде қабылдады; оны қабылдап, оның жоғалуы міндетті болды. Сьюзан Купердің "Қараңғылық көтерілуде" атты фантастикалық сериясының үшінші кітабындағы "Сұр патшада" Уилл мен Бран Бранның Пендрагон ретінде мұрасын алуы үшін жұмбақ ойынында жеңіске жетуі керек. Патриция А. Маккиллиптің "Аңыз шебері" трилогиясында Кейтнард колледжінде аңыз өнерін үйретеді. Бұл зерттеу Сиқыршылар мектебінің қираған жерінен табылған кітаптарға негізделген. Сериядағы жұмбақтар үш бөлімнен тұрады сұрақ, жауап және шектеу және тарихты жазудың тәсілі және өмір сүрудің нұсқаулығы. Аңылмаштар серияда маңызды рөл атқарады, басты кейіпкер Моргон Гед Аум патшаларының тәжін Аумның ежелгі жынды Певенмен жұмбақ ойынында жеңіп, саяхатқа кіріседі; Певенде ешкім онымен жұмбақ ойынында жеңе алмайтынына тұрақты ставка бар еді, ал оған қарсы жеңілгендер өз өмірлерін жоғалтты. "Жоспарыңнан сақтан". Стивен Кингтің "Қара мұнара III: Шөл жерлер" және "Қара мұнара IV: Сиқыршы мен шыны" романдарында катет өз өмірлерін құтқару үшін Блейн Моноға қарсы жұмбақ айтуы керек. Басында Блейн катет қойған барлық жұмбақтарға оңай жауап бере алады, бірақ кейін катеттің бірі Эдди Дин әзіл-оспақтарды сұрай бастағанда басымдыққа ие болады, бұл Блейннің өте логикалық ақыл-ойының сәтсіздікке ұшырауына әкеледі. Бэтмен комикстерінде батырдың ең танымал жауларының бірі - жұмбақ және жұмбақ түрінде жауларына өзінің алдағы қылмыстары туралы айғақ беруге мәжбүр болған жұмбақшы. Стереотип бойынша, олар қарапайым балалар жұмбақтары, бірақ қазіргі заманғы емдер кейіпкердің күрделі жұмбақтарды қолдануын артық көреді.
In J. R. R. Tolkien's novel The Hobbit, Gollum challenges Bilbo Baggins to a riddle competition for his life. Bilbo breaks "the ancient rules" of the game but is able to escape with Gollum's magic ring. Rather like in the Old Norse Heiðreks saga, although Bilbo asked more of a simple question than a riddle, by attempting to answer it rather than challenging it Gollum accepted it as a riddle; by accepting it, his loss was binding. In The Grey King, the third book of Susan Cooper's fantasy sequence The Dark is Rising, Will and Bran must win a riddle game in order for Bran to claim his heritage as the Pendragon. In Patricia A. McKillip's The Riddle Master trilogy, the ancient art of riddlery is taught at the College of Caithnard – the study based on books recovered from the ruins of the School of Wizards. The riddles in the series are composed of three parts – the question, the answer, and the stricture – and are both a way of recording history and a guide to living life. Riddles play a crucial role in the series, the main protagonist, Morgon of Hed, beginning his journey by winning the crown of the kings of Aum in a Riddle Game with the ancient ghost of Peven of Aum; Peven had a standing wager going that no one could win a riddle game with him, and those who lost against him forfeited their lives. "Beware the unanswered riddle." In Stephen King's The Dark Tower III: The Waste Lands and The Dark Tower IV: Wizard and Glass, the ka tet must riddle against Blaine the Mono in order to save their lives. At first Blaine can answer all riddles posed to him by the ka tet easily, but then Eddie Dean, one of the ka tet, gains the upper hand when he starts to ask joke riddles, effectively frustrating Blaine's highly logical mind. In the Batman comic books, one of the hero's best known enemies is The Riddler who is personally compelled to supply clues about his upcoming crimes to his enemies in the form of riddles and puzzles. Stereotypically, they are these kinds of simple children's riddles, but modern treatments generally prefer to have the character use more sophisticated puzzles.