Кіріспе

Аспан экваторының жанындағы жұлдыздар шоқшысы

Жұлдыздар

Құс жолы галактикасында орналасқан Акилада көптеген бай жұлдыздық өрістер бар және ол көптеген жаңа жұлдыздардың пайда болған жері болды. Бұл А типіндегі негізгі тізбек жұлдызы, оның массасы Күннің 1,8 есе, ал жарқырауы оның 11 есе. Жұлдыз жылдам айналады, бұл оған полюстерге қарай жалпақталған, дискі тәрізді пішін береді. β Aql (Alshain) – Жерден 45 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шамасы 3,7 болатын сары түсті жұлдыз. Оның атауы араб тіліндегі "шахин и таразу" фразасынан шыққан, яғни "таразы" деген мағынаны білдіреді; бұл атау Алтайр, Альшайн және Таразды білдіреді. Субгиганттың негізгі сәулесі Күннен үш есе үлкен және жарқырауы алты есе жоғары. γ Aql (Tarazed) – Жерден 460 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шамамен 2,7 шамалы қызғылт сары түсті алып жұлдыз. Альшайн сияқты, оның да атауы араб тілінен аударғанда "таразы" дегенді білдіреді. ζ Aql (Okab) – Жерден 83 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шамасы 3,0 екілік жұлдыз, ал екінші жұлдызы Күн массасының жартысына тең. Сондай-ақ, супергиганттың айналысында орналасқан екі серік жұлдыз бар: B типіндегі негізгі тізбек жұлдызы және F типіндегі негізгі тізбек жұлдызы. ρ Aql 1992 жылы көршілес Дельфин шоқжұлдызының шекарасына өтті және ол Күнге қарағанда төмен металдыққа ие А типіндегі жұлдыз. 15 Aql – оптикалық қос жұлдыз. Бастапқы жұлдызы 5,41 шамалы қызғылт сары түсті алып жұлдыз, спектрлік классы К1 III, Жерден 325 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Екінші жұлдызы 7,0 шамалы, Жерден 550 жарық жылы қашықтықта орналасқан қызғылт түсті жұлдыз. Бұл жұпты кішкентай әуесқой телескоптарымен оңай көруге болады. R Aql – Жерден 690 жарық жылы қашықтықта орналасқан қызыл түсті алып жұлдыз. Бұл Mira типіндегі айнымалы жұлдыз, ең төменгі шамасы 12,0, ең жоғары шамасы 6,0 және шамамен 9 айлық периодқа ие. Оның диаметрі 400 D☉ құрайды. Үшінші жұлдыз да жүйеге кіреді, сонымен қатар төртінші жұлдыз да бар, бірақ ол негізгі жүйемен байланысты емес болуы мүмкін.

Новаялар

1918 жылы Аквила шоқжұлдызында жарқын нова байқалды (Nova Aquilae 1918), ол қысқа ғана уақытқа Аквиладағы ең жарқын жұлдыз – Алтайрдан да асып түсті. Оны алғаш рет Зигмунт Ласковский көріп, 1918 жылғы 8 маусым күні түнде расталды. Nova Aquilae-нің ең жоғарғы шамасы −0,5-ке жетті және телескоп ойлап табылғаннан бергі уақытта тіркелген ең жарқын нова болып табылады.

Басқа

1970 жылдары Юпитер және Сатурн планеталарының жанынан ұшқан НАСА-ның "Пионер-11" ғарыш зонды шамамен 4 миллион жылдан кейін Ламбда (λ) Аквила жұлдызына жақындап өтеді деп болжануда.

Суреттер

Акиланың бүркіт түрінде бейнеленген суреттерінде, үш жұлдыздың дерлік түзу сызығы қанаттарының бір бөлігін көрсетеді. Бұл үш жұлдыздың ортаңғысы және ең жарқырағы – Алтайр.

Мифология

Гевин Уайттың айтуынша, Вавилондық бүркіт өзінің тырнақтарында "өлген адам" деп аталатын шоқжұлдызды ұстаған. Автор сонымен қатар Антинус және Ганимед туралы классикалық әңгімелермен салыстырады. Индуизмде Акила шоқжұлдызы жартылай бүркіт, жартылай адам құдайы Гарудамен байланыстырылады. Ежелгі Египетте Акила Хорустың сұңқары ретінде қарастырылған болуы мүмкін. Берионың сөзіне сәйкес, Аквиланың египеттік шоқжұлдыз ретінде танылуы, жай ғана грек-вавилондық емес, Даресси зодиагымен расталады. Ондағы сыртқы шеңбер грек сферасын, таныс грек зодиагын көрсетеді, ал ортаңғы шеңбер египеттік додекаорлардың зодиакальдық белгілерін, сонымен қатар Теукрос Вавилондық жазғандарын бейнелейді. Сагиттариус белгісінің астында Хорустың сұңқары бейнеленген, себебі Акила Сагиттариуспен бірге көтеріледі.

Теңдес

Қытай астрономиясында ζ Aql Аспандық Базардың қоршауында (天市垣, Tiān Shì Yuán) орналасқан, ал шоқжұлдыздың қалған жұлдыздары Солтүстік Қара Торғайдың (北方玄武, Běi Fāng Xuán Wǔ) ішінде жайғасқан. Аквила шоқжұлдызының бірнеше полинезиялық баламалары белгілі. Футуна аралында оны "Кау амонга" деп атаған, яғни "Ілініп тұрған жүк" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау Орионның белбеуі мен қылышының Футуна тіліндегі "Амонга" деген атына сілтеме жасайды. Гавайиде Альтайрды "Хуму" деп атаған, ағылшын тіліне аударғанда "балық аулау ілгегінің бөліктерін тігу, біріктіру" дегенді білдіреді. "Хуму" сонымен қатар ілгектің бөліктерін байланыстыратын тесікті де білдіреді. "Хуму ма" жұлдыз жорамалдаушыларға әсер ететін болған деседі. Маркиза аралдарындағы бүкіл шоқжұлдыздың аты "Пао-тоа" болған, бұл атау "Шаршаған жауынгер" дегенді білдіреді. Полинезиялық шоқжұлдыздар қазіргі Аквила жұлдыздарын да қамтыған. Пукапука шоқжұлдызы "Толоу", яғни "үш" деген мағынаны білдіретін Альфа, Бета және Гамма Аквила жұлдыздарынан тұрған. Альтайр полинезиялық халықтар арасында кеңінен танымал болған. Гавайи тұрғындары оны "Хуму" деп атаса, Туамоту аралдарында "Тукитуки" ("Соққымен ұру") деп атаған, Бета Аквила жұлдызын "Нга Тангата" ("Адамдар") деп атаған, ал Пукапука тұрғындары Альтайрды "Турұ" деп атап, оны бағытталмалы жұлдыз ретінде пайдаланған. Маори халқы Альтайрды "Путу те рангі" ("Аспан тірегі") деп атаған, себебі ол олардың космологиясында маңызды орынға ие болған. Маори күнтізбесінде оның мағынасы әртүрлі болған, бір нұсқада ақпан мен наурыздың жұлдызы, ал екінші нұсқада наурыз бен сәуірдің жұлдызы саналған. Альтайр жылдық тәтті картоп жиналымын басқаратын жұлдыз болған.