Луис де Гонгора: Испан барокко поэзиясының шебері

Кіріспе

Испан барокколық лирикалық ақыны (1561–1627)

Луис де Гонгора и Арготе (туған Люис де Арготе и Гонгора; lwis ðe ˈɣoŋɡoɾa; 11 шілде 1561 – 24 мамыр 1627) – испан барокколық лирикалық ақын және Кордова шіркеуінің католик пребендары. Гонгора мен оның өмір бойы соңғы қарсыласы Франсиско де Кеведо барлық уақыттардағы ең көрнекті испан ақындары саналады. Оның стилі культеранизм деп аталатын, сондай-ақ гонгоризм деп белгілі стильмен сипатталады. Бұл стиль Кеведоның концептизмінен күрт өзгеше болған, бірақ Кеведо ескі қарсыласынан күшті ықпал алды, ол концептизм элементтерін бөліп шығарған болуы мүмкін.

Өмірбаян

Гонгора Кордовадағы ақсүйек отбасында дүниеге келген. Испания дәуірінде білім алу немесе ресми тағайындаулар алу үшін христиандық тектің тазалығы (limpieza de sangre) қажет болған кезде, ол анасы Леонор де Гонгораның тегін қабылдады. Оның ағасы, Дон Франсиско, Кордова соборының пребендары, 1586 жылы шіркеу қызметкерінің дәрежесін алған немере інісінің пайдасына лауазымынан бас тартты. Осы собормен байланысты канон ретінде Луис де Гонгора Наварра, Андалусия және Кастилияға түрлі тапсырмалармен саяхаттады. Ол Мадрид, Саламанка, Гранада, Хаэн және Толедо қалаларына барды. 1605 жылы дін қызметкері болып тағайындалды, кейін Вальядолидте және Мадридте тұрды. Мадридте жүргенде, ол 1616-1626 жылдары президенті Себастьян Франсиско де Медрано құрған Медрано академиясына (Мадридтің поэзия академиясы) қабылданды. Оның жақтастары көбейсе де, демеушілер оған деген құрметін абайсызда көрсетті. Соңында, 1617 жылы герцог Лерманың ықпалымен ол Испания королі Филипп III-нің құрметті капелланы болып тағайындалды, бірақ ол бұл құрметке ұзақ уақытқа ие болмады. Ол өзінің таланты мен өткірлігімен оның ықпалына тең келгісі келген Франсиско де Квеведомен ұзақ араздыққа түсті. Екі ақын да бір-бірін сынап, көптеген қатал сатиралық шығармалар жазды, Квеведо Гонгораның жағымпаздыққа бейімділігін, үлкен мұрынын және құмар ойындарға құштарлығын сынады. Квеведо тіпті оның жауын содомияда айыптады, бұл 17 ғасырдағы Испанияда өлім жазасына кесілетін қылмыс еді. "Contra el mismo (Góngora)" еңбегінде Квеведо Гонгора туралы былай деп жазады: Алтауы жоқ, garito бар; христиан емес, / карта ойнаушы көп, дін қызметкері емес, әрине арпия. Гонгораның мұрыны, Квеведоның "A una nariz" шығармасы: "Бір адам мұрынына жабысқан, / мұрыны керемет, / түтіктерден құралған тірі желі, / сақалды семсер балығы". Бұл ашулы араздық Гонгора үшін жаман аяқталды, өйткені Квеведо Гонгора тұрған үйді оны шығарып тастау үшін сатып алды. 1626 жылы ауыр сырқаттан кейін ақынның жады нашарлап, Кордоваға қайта оралуға мәжбүр болды, ол келесі жылы қайтыс болды. Ол барлық туыстарының істерін қорғап, сотқа жүгінгеннен мүлігі таусылып қалды. Ол Кордова соборының Мезкита бөліміндегі қосалқы шіркеулердің бірінде жерленді, онда оның жерлеу ескерткіші сақталған. Оның өлеңдерінің жинағы оның өлімінен кейін бірден Хуан Лопес де Викунья баспаға шығарды, ал Хозестің жиі қайта басылатын басылымы 1633 жылға дейін жарық көрмеді. Жинаққа көптеген сонеттер, одалар, балладалар, гитараға арналған әндер және "Соледадтар" мен "Полифем және Галатея туралы аңыз" (1612) сияқты үлкен өлеңдер кірді, бұл "культеранизм" немесе "Гонгоризм" деп аталатын өте тазартылған стильдің екі маңызды туындысы. Мигель де Сервантес өзінің "Парнас саяхаты" еңбегінде өз заманының жақсы және жаман ақындарын тізімдеді. Ол Гонгораны жақсылардың бірі деп санады. Веласкес оның портретін салған. Оның қарсыласы Квеведоның көптеген құжаттары, сот процестері мен сатиралары карта ойнауды және бұқа күресін жақсы көретін, көңілді, әлеуметтік және сөйлеуге құштар адамның бейнесін көрсетеді. Епископы оны хорға сирек барады және барғанда шын ниетпен дұға етпейді деп айыптады. Гонгораның поэзиясында карта ойнауға байланысты жиі айтылатын сөздер мен метафоралар карта оның күнделікті өмірінің бір бөлігі болғанын көрсетеді. Гонгора латын және грек тіліндегі жаңа сөздерді жақсы көретін, бірақ қарсыластары оны осы үшін мазақтап отырды. Квеведо өзінің бәсекелесін сынап, "Aguja de navegar cultos" атты сонет жазды, онда Гонгораның сөздігінен сөздер тізімделген: "Ол бір күні культолық ақын болғысы келеді, / келесі жаргонды үйрену керек: / Fulgores, arrogar, joven, presiente / candor, construye, métrica, armonía". Квеведо Гонгораның стилін бірнеше сонеттерде мазақ етті, соның ішінде "Sulquivagante, pretensor de Estolo". Бұл анти-гонгорист сонеті культеранизмнің түсініксіздігін және оның гүлді неологизмдерді кеңінен қолдануын сынады, соның ішінде сульквиваганте (теңіздерді шарлаушы; нақты бағытсыз саяхаттау), спелункалар ("үңгірлер"), суркулостар (көкпектер, ұрықтар). Гонгора синтаксистік ағыстағы үзілістерге де бейімді болды, өйткені ол синтаксистің шектеулерін бұзып, гипербатонды поэзиясының ең басты ерекшелігіне айналдырды. Ол "күмәнді емес гений және шексіз мәдениет иесі, тілін зор күшпен, сұлулықпен және кеңдікпен байытқан бастамашыл" деп аталды. Перудегідей алыс жерде де, оны Хуан де Эспиноса Медрано (шамамен 1629-1688) мақтады, ол Гонгораның поэзиясын сыннан қорғайтын "Apologético en favor de Don Luis de Góngora, Príncipe de los poetas lyricos de España: contra Manuel de Faria y Sousa, Cavallero portugués" (1662) атты мақала жазды. Дамасо Алонсо көрсеткендей, Гонгораның испан тіліне жасаған үлесін бағалауға болмайды, өйткені ол өз заманында сирек қолданылатын сөздерді жиі пайдаланып, оларды қайта жандандырды немесе танымал етті. Көптеген сөздер бүгінде кеңінен қолданылады, мысалы, adolescente, asunto, brillante, construir, eclipse, emular, erigir, fragmento, frustrar, joven, meta және porción.

Góngora was born to a noble family in Córdoba, where his father, Francisco de Argote, was corregidor, or judge. In a Spanish era when purity of Christian lineage (limpieza de sangre) was needed to gain access to education or official appointments, he adopted the surname of his mother, Leonor de Góngora. His uncle, Don Francisco, a prebendary of Córdoba Cathedral, renounced his post in favour of his nephew, who took deacon's orders in 1586. As a canon associated with this cathedral, Luis de Góngora traveled on diverse commissions to Navarre, Andalusia and Castile. The cities that he visited included Madrid, Salamanca, Granada, Jaén, and Toledo. Around 1605, he was ordained priest, and afterwards lived at Valladolid and Madrid. While in Madrid, he attended the Medrano Academy (Poetic Academy of Madrid) founded by its president Sebastian Francisco de Medrano between 1616 1626. While his circle of admirers grew, patrons were grudging in their admiration. Ultimately, in 1617 through the influence of the Duke of Lerma, he was appointed honorary chaplain to King Philip III of Spain, but did not enjoy the honour long. He maintained a long feud with Francisco de Quevedo, who wanted to match his influence in talent and wit. Both poets composed many bitter, satirical pieces attacking one another, with Quevedo criticizing Góngora's penchant for flattery, his large nose, and his passion for gambling. Quevedo even accused his enemy of sodomy, which was a capital crime in 17th century Spain. In his "Contra el mismo (Góngora)", Quevedo writes of Góngora: No altar, garito sí; poco cristiano, / mucho tahúr, no clérigo, sí arpía. (English: There's no altar, but there's a gambling den; not much of a Christian, / but he's very much a cardsharp, not a cleric, definitely a harpy). Góngora's nose, the subject of Quevedo's "A una nariz", begins with the lines: Érase un hombre a una nariz pegado, / érase una nariz superlativa, / érase una alquitara medio viva, / érase un peje espada muy barbado (English: Once there was a man stuck to a nose, / it was a nose more marvellous than weird, / it was a nearly living web of tubes, / it was a swordfish with an awful beard). This angry feud came to a nasty end for Góngora when Quevedo bought the house Góngora lived in for the sole purpose of ejecting him from it. In 1626 a severe illness, which seriously impaired the poet's memory, forced him to return to Córdoba, where he died the following year. By then he was broke from trying to obtain positions and win lawsuits for all his relatives. He was buried in one of the side chapels in the Mezquita section of the Córdoba cathedral where his funeral monument can be seen. An edition of his poems was published almost immediately after his death by Juan López de Vicuña; the frequently reprinted edition by Hozes did not appear until 1633. The collection consists of numerous sonnets, odes, ballads, songs for guitar, and of some larger poems, such as the Soledades and the Fábula de Polifemo y Galatea (Fable of Polyphemus and Galatea) (1612), the two landmark works of the highly refined style called "culteranismo" or "Gongorismo". Miguel de Cervantes, in his Viaje del Parnaso, catalogued the good and bad poets of his time. He considered Góngora to be one of the good ones. Velázquez painted his portrait. Numerous documents, lawsuits and satires by his rival Quevedo paint a picture of a man jovial, sociable, and talkative, who loved card playing and bullfights. His bishop accused him of rarely attending choir, and of praying less than fervently when he did go. Frequent allusions and metaphors associated with card playing in Góngora's poetry reveal that cards formed part of his daily life. Góngora had a penchant for highly Latinate and Greek neologisms, which his opponents mocked. Quevedo lampooned his rival by writing a sonnet, "Aguja de navegar cultos," which listed words from Góngora's lexicon: "He would like to be a culto poet in just one day, / must the following jargon learn: / Fulgores, arrogar, joven, presiente / candor, construye, métrica, armonía " Quevedo actually mocked Góngora's style in several sonnets, including "Sulquivagante, pretensor de Estolo." This anti Gongorist sonnet mocks the supposed unintelligibility of culteranismo and its widespread use of flowery neologisms, including sulquivagante (he who plies the seas; to travel without a clear destination); speluncas ("caves"); surculos (sprouts, scions). Góngora also had a penchant for apparent breaks in syntactical flow, as he overturned the limitations of syntax, making the hyperbaton the most prominent feature of his poetry. He has been called a man of "unquestioned genius and almost limitless culture, an initiator who enriched his language with the vast power, beauty, and scope of a mighty pen." As far away as Peru, he received the praise of Juan de Espinosa Medrano (ca. 1629–1688), who wrote a piece defending Góngora's poetry from criticism called Apologético en favor de Don Luis de Góngora, Príncipe de los poetas lyricos de España: contra Manuel de Faria y Sousa, Cavallero portugués (1662). As Dámaso Alonso has pointed out, Góngora's contribution to the Spanish language should not be underestimated, as he picked up what were in his time obscure or little used words and used them in his poetry again and again, thereby reviving or popularizing them. Many of these words are quite common today, such as adolescente, asunto, brillante, construir, eclipse, emular, erigir, fragmento, frustrar, joven, meta, and porción.

Шығармалары

Гонгораның өлеңдері әдетте екі топқа бөлінеді, бұл екі бір-біріне тікелей ілеспе ақындық кезеңдерге сәйкес келеді. Оның "Полифемо мен Галатея туралы аңыз" ("Fábula de Polifemo y Galatea") және "Жалғыздықтар" ("Soledades", 1613) ең танымал және зерттелген шығармалары болып табылады. "Аңыз" корольдік октаваларда (octavas reales) жазылған, ал "Жалғыздықтар" әртүрлі өлшемдер мен строфаларда, бірақ негізінен хорлармен келісіп жазылған строфалар мен сильваларда ұсынылған. Гонгораның "Полифемо мен Галатея туралы аңыз" (1612) Овидийдің "Метаморфозаларында" сипатталған мифологиялық эпизодты баяндайды: Циклоп Полифемостың нимфа Галатеяға деген махаббаты, оны ол қабылдамайды. Өлеңнің соңында Галатеяға ғашық болған Акис өзенге айналады. Гонгораның "Пирам мен Тисбе туралы аңыз" ("Fábula de Píramo y Tisbe", 1618) – әуескерлік пен ашкөз әйелдерді сатиралайтын күрделі өлең. Гонгора сонымен қатар махаббат, сатира, мораль, философия, дін, даулы мәселелер, мақтау және жоқтау тақырыптарына арналған сонеттер жазды. Әдеттегі тақырыптармен (carpe diem және т.б.) қатар, сонеттерде автордың қартаюы мен қарттығын сипаттайтын автобиографиялық элементтер де бар. Бұған қоса, Гонгора өзінің ең амбициялық шығармаларының бірі – "Лерма герцогіне мақтау" ("El Panegírico al Duque de Lerma", 1617) поэмасын, 79 корольдік октавадан тұратын шығарманы жазды. Сервантес "Мақтауды" оқығаннан кейін: «Оның шығармаларынан оқығандарының ішіндегі ең жоғары бағалайтыным осы», – деді. Ол сондай-ақ "Трояның қирауы", "Изабелланың беріктігі" және аяқталмаған "Доктор Карлино" сияқты пьесалар жазды. Гонгора өзінің шығармаларын жарияламаса да (ол 1623 жылы оны жариялауға тырысқан), қолжазба көшірмелері таратылды және жыр кітаптарына (cancioneros) жинақталды, ал антологиялар оның рұқсатымен немесе рұқсатынсыз жарияланды. 1627 жылы Хуан Лопес Викунья "Испан Гомерінің өлеңдері" атты кітабын жариялады, ол Гонгораның шығармаларын анықтауда өте сенімді және маңызды деп есептеледі. Викуньяның еңбегі испан инквизициясымен тартылып алынды, ал кейін 1633 жылы Гонсало де Хозестің басылымымен басып өтті.

Góngora's poems are usually grouped into two blocks, corresponding more or less to two successive poetic stages. His Fábula de Polifemo y Galatea (Fable of Polyphemus and Galatea) and his Soledades (1613) are his best known compositions and the most studied. The Fábula is written in royal octaves (octavas reales) and his Soledades is written in a variety of metres and strophes, but principally in stanzas and silvas interspersed with choruses. Góngora's Fábula de Polifemo y Galatea (1612) narrates a mythological episode described in Ovid's Metamorphoses: the love of Polyphemus, one of the Cyclopes, for the nymph Galatea, who rejects him. In the poem's end, Acis, enamored with Galatea, is turned into a river. Góngora's Fábula de Píramo y Tisbe (Fable of Pyramus and Thisbe) (1618) is a complex poem that mocks gossiping and avaricious women. Góngora also wrote sonnets concerning various subjects of an amatory, satirical, moral, philosophical, religious, controversial, laudatory, and funereal nature. As well as the usual topics (carpe diem etc.) the sonnets include autobiographical elements, describing, for example, the increasing decrepitude and advancing age of the author. In addition, Góngora composed one of his most ambitions works, El Panegírico al Duque de Lerma (1617), a poem in 79 royal octaves. Cervantes, after reading "El Panegírico", said: "the [work] I most esteem from those I've read of his." He also wrote plays, which include La destrucción de Troya, Las firmezas de Isabela, and the unfinished Doctor Carlino. Although Góngora did not publish his works (he had attempted to do so in 1623), manuscript copies were circulated and compiled in cancioneros (songbooks), and anthologies published with or without his permission. In 1627, Juan Lopez Vicuña published Verse Works of the Spanish Homer, which is also considered very trustworthy and important in establishing the Góngora's corpus of work. Vicuña's work was appropriated by the Spanish Inquisition and was later surpassed by an edition by Gonzalo de Hozes in 1633.

Гонгора мен 27 - ші ұрпақ

"27 ұрпағы" 1927 жылы Гонгораның қайтыс болуының үш жүз жылдығын, ресми академиялық ортада ескерілмеген, концерттермен, авангардтық шаралармен және оның шығармаларының жаңа сындық басылымын, сондай-ақ оның шығармашылығының толық зерттелмеген аспектілері туралы кітаптар мен мақалаларды жариялаудың амбициялық жоспарымен атап өтті. "27-ші ұрпақ" барокко әдебиетін әдейі қайта жаңғыртуға тырысқан алғашқы ұрпақ болды. Алонсо Гонгораның екі бөлек стильде – "қарапайым" және "қиын" өлеңдерде жазды деген пікірді жойды, бұл стильдер оның өмірінің ерте және кейінгі кезеңдеріне бөлінетін еді. Ол Гонгораның күрделі өлеңдері Гонгораның ақындық жолының басында жасалған стильдік тәсілдерге негізделгенін айтты. Сондай-ақ, Гонгораның кейбір ерте өлеңдерінің сырттай қарапайымдығы көбінесе жаңылыстыратын болады деп дәлелдеді. Рафаэль Альберти өзінің "Soledad tercera (Толық емес парафраз)" деген туындысын қосты. 1961 жылы Альберти: "Мен – Гонгорадан Гарсия Лоркаға дейінгі Андлусия ақындары сияқты визуалды ақынмын" деп мәлімдеді. Гарсия Лорка 1927 жылы Севильядағы Атенода "Дон Луис де Гонгорадағы поэтикалық образ" атты лекция оқыды. Осы лекциясында Гарсия Лорка Жан Эпштейнге кинорежиссерді Гонгорамен салыстырып, бейнелер саласындағы сарапшы ретінде құрмет көрсетті.

Фикция мен философиядағы сілтемелер

Философ Барух Спиноза өзінің "Этика" (1677) еңбегінде адамның денесі қозғалысын тоқтатпай тұрып, рухани өлімге ұшырауы мүмкін екенін айтты. Мысал ретінде ол "емделген испан ақыны" туралы әңгімеледі. Ақын өзінің бұрынғы өмірін мүлдем ұмытып, өзі жазған ертегілер мен трагедиялардың өзіне тиесілі екеніне сенбеді. Тарихшы Карл Гебхардт: "Бұл, әдетте, Гонгора болған, өйткені Спиноза оның шығармаларына ие болған және ол өлімінен бір жыл бұрын жадты жоғалтқан" деп жазды. Капитан Алатрист сериясының баяндаушысы, әңгіме ішінде Франсиско де Квеведоның досы ретінде, Гонгора мен Квеведоның араздасуын, екеуінің де өлеңдерін келтіре отырып, сондай-ақ Квеведоның Гонгораға деген көзқарасын көрсетеді. Бір-біріне қарсы өлеңдердің үзінділері әңгіменің өзінде, ал кейбір кітаптардың соңында екеуінің де өлеңдері берілген. Джаннина Браскидің "Йо-йо-боинг!" атты екі тілді романында (1998) заманауи латын американдық ақындар Гонгора мен Квеведоның өнімдері арқылы испан империясын қалыптастырудағы рөлі туралы ыстық пікірталас жүргізеді. Dead Can Dance музыкалық тобы 1990 жылғы "Aion" альбомындағы "Fortune Presents Gifts Not According to the Book" әнінің мәтіні ретінде Гонгораның "Da bienes Fortuna" өлеңінің ағылшын тіліне аудармасын пайдаланды. Роберто Боланоның "2666" романының бес бөлігінің екіншісі ("Амалфитано туралы", 2004 жылы жарық көрген, автордың өлімінен кейін) кейіпкерлердің бірі (аты аталмайтын ақын) Гонгорадан бір шумақ келтіреді: "Ande yo caliente y ríase la gente". Джон Кроулидің "Жалғыздықтар" романы (сонымен қатар "Египет" деп те аталады, 1987) Гонгораның "Соледада" поэмасына көп рет сілтеме жасайды және одан үзінділер келтіреді.