Кіріспе

Қытай қақбалығы (Psephurus gladius; сөзбе-сөз аудармасы: "ақ асқазан"), сондай-ақ қытай семсер балығы деп те аталады, Қытайдағы Янцзы және Сары өзендер алабында бұрын кездесетін, қазір жойылып кеткен балық түрі. 3 метрден астам, мүмкін тіпті 3,5 метрге дейін жететін өлшемдері тіркелген, ол тұщы су балықтарының ең ірі түрлерінің бірі еді. Бұл Psephurus туысының жалғыз өкілі және қазіргі замандағы екі қайың балықтың (Polyodontidae) бірі (екіншісі – американдық қайың балығы, Polyodon spathula). Бұл анадромалық түр, яғни өмірінің бір бөлігін теңізде өткізіп, көбейе үшін өзенге қайта миграциялайтын. Қытай қақбалығы 2022 жылы ресми түрде жойылып кеткен деп жарияланды, жойылу мерзімі 2005 жылға дейін, бірақ 2010 жылдан кешіктірмей болжанып, ал 1993 жылға қарай ол функционалды түрде жойылып қалған еді. Оның жойылуының басты себебі – Гечжоуба және Үш шатқалы бөгеттерінің салынуы, бұл популяцияның фрагментациясына және анадромалық шағылысу миграциясына кедергі келтірді. Шамадан тыс балық аулау да оның құрып кетуіне ықпал етті. Қытай қақбалығын аулау ғасырлар бойы жүргізіліп келген, ал 1970 жылдары жылдық улов 25 тоннаға жеткен. 1990 жылдан бері Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бұл түрді аса қауіпті деп тізімдеген, ал соңғы рет тірі күйінде 2003 жылы байқалған. 2019 жылғы зерттеу жұмысында, Янцзы өзені Балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары бұл түрдің жойылып кеткенін анықтады, ал IUCN Қызыл тізімі 2022 жылдың шілдесінде оның қорғау статусын ресми түрде жаңартты.

Сипаттама

Қытайлық қоңыр балықтың құрсағы ақ, ал арқасы мен басы сұр түсті. Оның көздері кішкентай және дөңгелек. Құйрық жүзі гетероцеркалды (орталық жағы жоғарғы бөлігіне дейін созылған), ал төменгі бөлігі жақсы дамыған. Тістері кішкентай, өткір, иттің тісіндей және ішке қарай иілген, өсу кезінде жаққа қатысты пропорционалды түрде кішірейеді, ал ересектерде сүйекке толық бірігіп кетеді. Полиодонмен салыстырғанда, жақ сүйектері қысқа, ал аузы салыстырмалы түрде тар, ал американдық қоңыр балықтан айырмашылығы, бірақ қазба қоңыр балықтарға ұқсас, жоғарғы жақ сүйектері ми сауытына берік бекітілмеген. Балықтың денесі қабықсыз болған. FishBase және Дүниежүзілік табиғат қоры балықтардың ең көп салмағын көрсетеді. Жыныстық жағынан жетілген кезде әйел балықтары еркек балықтарынан ірірек болған, бірақ оған дейін олар біршама бірдей жылдамдықпен өскен. Өмір сүру ұзақтығы 29-38 жыл деп есептелген, бірақ теориялық ең ұзақ өмір сүру ұзақтығы одан да жоғары болуы мүмкін, себебі бұл бағалау популяцияға адамның тигізген әсерін көрсетеді. Ол 1873 жылы Альберт Гюнтермен жеке, монотиптік туысқа жатқызылды. Бұл түрге 1862 жылы Иоганн Якоб Кауп Spatularia angustifolium деген басқаша ат берген, бірақ ол P. gladius-тің кіші атауын санайды. Америкалық қоңыр балық (Polyodon) туысының ең көне өкілдері шамамен 65 миллион жыл бұрын, палеоценнің басында пайда болған. Америкалық және қытайлық қоңыр балықтардың арасындағы айырмашылықтың жасын анықтау үшін әртүрлі молекулалық сағаттар бойынша бағалаулар жасалған, олар 68 миллион жыл, 72 миллион жыл және 100 миллион жылды көрсеткен, барлығы орта және жоғарғы креда кезеңіне сәйкес келеді. Grande және басқалардың еңбектерінен кейін жаңа және қазба қоңыр балық туыстарының қарым-қатынасы (2002). Ол негізінен ірі өзендерде мекендеген, бірақ кейде үлкен көлдерге де кірген. Әйел балықтары еркек балықтарына қарағанда кешірек жыныстық жағынан жетілген, және басқа аципенсериформдар сияқты, жыл сайын емес, екі жылда бір рет немесе одан да сирек шағылысқан. Әйел балықтарының жұмыртқалары 100 000-нан астам жұмыртқадан тұрған, олардың әрқайсысы шамамен ... мөлшерінде болған. Дамып келе жатқан зиготалар мен шабақтар Сычуаньның оңтүстік-шығысындағы Лучжоудан жоғары Янцзы алабының аймағында шоғырланған, ал бір жасарлар мен ересек балықтар Янцзы өзенінің төменгі және жоғарғы ағысында кеңінен таралған. Қоңыр балықтар, басқа аципенсериформдар мен бірнеше омыртқалы жануарлар тобы сияқты, сезім мүшелерінің бүйірлік сызық жүйесінің кеңейтілуін құрайтын ампулалар деп аталатын құрылымдарды пайдалана отырып, пассивті электрорецепциямен (сыртқы электр өрістерін сезу) айналысады. Пассивті электрорецепция (электр өрістер сезіледі, бірақ электрлі балықтарда сияқты пайда болмайды) негізінен олжа тудыратын әлсіз электр өрістерін анықтау үшін қолданылады. Қытайлық қоңыр балықтың басы мен тұмсығы, басқа қоңыр балықтар сияқты, ампулалармен тығыз толған, бұл электрорецепцияны күшейту тұмсықтың негізгі функцияларының бірі екенін көрсетеді. Янгцзы бассейнінде оның негізгі ареалында айтарлықтай төмендеу байқалды, бірақ жылдық аулау 25 тоннаға дейін 1970 жылдарға дейін жалғасты. Біріншісі құтқаруға қарамастан қайтыс болды, ал екіншісі радио белгісімен таңбаланып босатылды, бірақ белгі 12 сағаттан кейін жұмыс істемей қалды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін Янцзы бассейнінде жүргізілген іздеу кезінде Цзинчжоудағы Қытай балық шаруашылығы ғылым академиясының зерттеу тобы ешбір қоңыр балықты ұстай алмады. 2019 жылы жарияланған жан-жақты зерттеуде Янцзы өзенінің балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары да болды. Бұл зерттеуде түрдің 2005-2010 жылдар аралығында жойылғаны, бірақ 1993 жылдан бастап функционалды түрде жойылғаны анықталды. Оның жойылуының басты себебі - балық аулаудың шамадан тыс көптігі және Янцзы өзені бойындағы бөгеттердің салынуы. Балықтардың өсу кезеңінде, шабақтан (әдеттегі балық аулау әдістерімен оңай ұсталатын) ересекке дейін, тым көп ауланды, бұл оның баяу жетілуіне байланысты ұзақ буындық уақытпен бірге өмір сүруді қамтамасыз ететін популяциялардың тұрақтылығын төмендетті. Бөгеттердің салынуы, атап айтқанда 1981 жылы пайдалануға берілген Гечжоба бөгеті және Үш бұлақ бөгеті, халықты бөліп, шағылысу миграциясына кедері келтірді. Осылайша, бұл зерттеуде IUCN түрлерін жойылған деп қайта жіктеу ұсынылды. 2019 жылдың қыркүйек айында IUCN-тің Species Survival Commission Sturgeon Specialist Group тобы да осыған ұқсас ұсыныс жасады. Түрдің ресми IUCN мәртебесі 2022 жылдың шілдесінде ресми түрде "жойылған" деп жаңартылды.