Кіріспе

Қоғамнан уақтап оқшауланған адам. Ғафу, сондай-ақ жалғыз өмір сүруші (сөйлемдік түрі: ғафулық немесе жалғыздық) – қоғамнан уақтап оқшауланған адам. Жалғыздық түрлі діндерде маңызды рөл атқарады.

Сипаттама

Христиандық ілімінде бұл термин бастапқыда діни сенімінен туындап, шөлдік өмір салтын ұстанатын христианға қолданылған, атап айтқанда, Ескі Ұстаздың Шөлдік теологиясынан (яғни, жүрек өзгерісіне әкелу үшін мақұлданған 40 жылдық шөлде саяхат) бастау алған. Христиандық дәстүрде шөлдік өмір – бұл кенабиумдағы монастырь өмірінен бұрын пайда болған, монастырь өмірінің ерте түрі. Әйгілі Әулие Бенедикттің Ережесінің 1-тарауында отшельниктер монахтардың төрт түрінің бірі ретінде тізілген. Рим-католик шіркеуінде діни институттардың мүшелері болып табылатын отшельниктерге қоса, Канондық құқық (603-канон) өз епископтарының жетекшілігімен епархиялық отшельниктерді де құлшылыққа берілген өмірдің мүшелері ретінде мойындайды. Бұл көптеген Англикандық қауымдастарда, соның ішінде АҚШ-тағы Епископтық шіркеуде де осылай, бірақ Епископтық шіркеудің канондық құқығында олар "жекешелер" емес, "отшельниктер" деп аталады. Көптеген діни және ғылыми әдебиеттерде "отшельник" термині оқшауланған, дұғаға толы өмір сүретін кез келген христианды білдіреді және кейде анкорит/анхоресса, оқшауланған және "жекеше" сөздерімен шатастырылады. Буддизм, индуизм, ислам (суфизм) және даосизм сияқты басқа діндер де аскетикалық өмір салтын ұстанатын жандардың мысалдарын ұсынады. Қазіргі тілде "отшельник" дегені – қоғамнан бөлек өмір сүретін немесе кез келген себеппен қоғамнан толық немесе ішінара шеттетілген адамды білдіреді.

Этимология

Ермит сөзі латын тіліндегі ĕrēmīta сөзінен келген, бұл грек тіліндегі ἐρημίτης (erēmitēs) сөзінің латыншасы, "шөлдің" деген мағынаны білдіреді, ал ол өз кезегінде "шөл", "қоныстанбаған", демек "шөлде тұратын" дегенді білдіретін ἔρημος (erēmos) сөзінен шыққан; сын есім: "eremitic".

Дәстүр

Жалпы христиан дәстүрінде Мысырдағы алғашқы христиан ермегі Теб қаласының Паулы (ғ. 3 ғ.), сондықтан ол «Бірінші Пауыл ермегі» деп те аталады. Мысырлық Антоний (ғ. 4 ғ.), көбінесе «Ұлы Антоний» деп еске алынады, Александриялық Афанасийдың өмірбаянының арқасында ертедегі христиан ермектерінің ең танымалдарының бірі болып саналады. Мысырлық эремитизмнің алғы күйі – сириялық жалғыз өмір сүруші немесе «келісімнің ұлы» (арамейше bar qəyāmā) болуы мүмкін, ол христиан ретінде ерекше тәртіптерді қабылдаған. Бұрынғы христиан ермектері көбінесе оқшауланған ұяларда немесе шөлде немесе орман ішінде орналасқан табиғи үңгірде немесе салынған тұрғында өмір сүрген. Адамдар кейде рухани кеңес алу үшін оларға келіп, көмек сұраған. Кейбіреулерінің шәкірттері сонша көп болғандықтан, олар физикалық жалғыздықтан айырылып қалған. Алғашқы христиан шөл әкелері нанға айырбастау үшін себеттер тоқыған. Орта ғасырларда қалалардың ішінде немесе жанында да ермектер кездесетін, олар қақпа күзетшісі немесе паромшы болып жұмыс істеп, күнкөріс табатын. 10 ғасырда Гримлайк монастырь қауымында өмір сүретін ермектер үшін ереже жазды. 11 ғасырда оқшау өмір сүру құтқарылуға жетекші заңды және тәуелсіз жол ретінде мойындалды. Осы ғасырдағы және келесі ғасырдағы көптеген ермектер қасиеттілер деп есептелді. Орта ғасырлардан бері қазіргі уақытқа дейін эремиттік монахизм христиандық Батыстағы діни институттар аясында да қолданылып келеді. Католик шіркеуінде картузиандар мен камалдолалықтар монастырларын ермектердің көптеген ұяларынан тұратын кластерлер ретінде құрылған, онда монахтар күнінің көп бөлігін және өмірінің басым бөлігін жалғыздықпен дұға ету мен жұмыс істеуге арнайды, тек қауымдық дұғаға қысқа ғана уақытқа жиналады және кейде қауымдық тамақ пен демалысқа жиналады. Цистерциан, траппист және кармелиттік ордендер, негізінен қауымдық сипатта болса да, мүшелеріне, монастырь қауымында немесе кенобиумында жылдар бойы өмір сүргеннен кейін, ермитаж ретінде жарамды ұяға көшуге рұқсат береді. Сондай-ақ, көптеген ермектер осы жолды монахтық өмірдің басқа түрлеріне балама ретінде таңдады.

Анхориттер

"Анхорит" термині (грекше ἀναχωρέω anachōreō, "шетке шығу", "қоршалған қаладан тыс жерге кету" мағынасын береді) көбінесе ерте жазба дереккөздерде ғана емес, ғасырлар бойына шөлдегенмен синоним ретінде қолданылады. Дегенмен, анхориттік өмір эремиттік өмірге ұқсас болғанымен, одан ерекшеленуі мүмкін. Анхориттер діни өмірді "анхориттік орынның" (немесе "бекініс") уақытында, әдетте кішкентай лашық немесе "келеше" ішінде, көбінесе шіркеуге жақын салынған жерде өткізетін. Анхорит осы жерге қоныстанғаннан кейін, жергілікті епископ жүргізетін арнайы рәсімде бекіністің есігі кірпішпен қаланатын. Қазірге дейін сақталған ортағасырлық шіркеулердің кейбіреулерінде қасиетті орынға жақын ортақ қабырғаға кішкентай терезе ("сквинт") орнатылған, бұл анхоритке қызметті тыңдап, қасиетті тағамды қабылдауға мүмкіндік берген. Тағы бір терезе көшеге немесе зиратқа қарап тұрған, соның арқасында мейірімді көршілер тағам және басқа да қажетті заттарды жеткізе алатын. Анхориттің кеңесін іздеген адамдар да осы терезе арқылы олармен кеңесе алатын.

Діни институттардың ерметиктер мүшелері

Католик шіркеуінде, құлшылыққа бағышталған өмір институтының мүшелерінің бірі Құдай шақыруымен қауымдық өмірден шөлге кетіп, діни жоғарғысының рұқсатымен осылай өмір сүрген жағдайда, институттың өз ережелері қолданылады. Канондық құқық кодексінде оларға арналған ерекше ережелер жоқ. Олар құлшылыққа бағышталған институтының мүшесі ретінде қалады және осылайша діни жоғарғысына бағынышты болады. Картуздық және Камалдолездік монахтар мен қарындастар бастапқы өмір салтын сақтайды, ол негізінен шөлдік болып табылады, бірақ қауымдық контексте, яғни осы ордендердің монастырьлары іс жүзінде монахтар мен қарындастардың күнін жеке оңашада өткізетін, бірақ салыстырмалы түрде қысқа ортақ дұғамен толықтырылатын ошақтар жиынтығынан тұрады. Басқа, негізінен қауымдық ордендер, әсіресе траппистер, қауымда белгілі бір деңгейде жетілген монахтар мен қарындастар монастырь аумағында аббат немесе әйел аббаттың қадағалауымен шөлге кетіп өмір сүру дәстүрін сақтайды. Томас Мертон осылай өмір сүрген траппистердің бірі болды.

Англикандық

Англикан қауымының көптеген мойындалған діни қауымдары мен ордендері кейбір мүшелері үшін уақытша немесе тұрақты түрде оқшауланып өмір сүруге мүмкіндік жасайды, олар көбінесе жалғыз өмір сүрушілер деп аталады. Англия шіркеуінің бір қауымы, Иоанн Евангелист қоғамы, қазіргі таңда британдық қауымында тек жалғыз өмір сүрушілерден ғана тұрады. Англикандықтар сондай-ақ жергілікті епископтарының алдында ант бергеннен кейін, жалғыз, қасиетті өмір сүруге ұмтылатын ерлер мен әйелдер үшін де мүмкіндік жасайды; мұндай өмірді таңдағандардың көпшілігі жалғыз өмір сүреді. Епископтар мен діни қауымдар арасындағы қатынастар жөніндегі консультативтік кеңес жариялаған «Діни өмір туралы нұсқаулықта» мойындалған діни қауымдардан тыс жерде өмір сүретін жалғыз өмір сүрушілерді іріктеу, қасиеттілікке бекіту және басқару қағидаларына арналған қосымша бар. Эпископалдық шіркеудің (АҚШ) канондық заңына сәйкес, өз епархиялық епископына өтініш білдірген және епископ қажет деп тапқан дайындық бағдарламасын аяқтаған адамдар өмір бойы бойдақ болуға ант береді. Олар оқшау адамдар емес, жалғыз өмір сүрушілер деп аталады. Әрқайсысы өз епархиясынан басқа епископты қосымша рухани көмекші және қажет болған жағдайда делдал ретінде таңдайды. ХХІ ғасырдың басында Англия шіркеуі ағылшын ермектері немесе жалғыз өмір сүрушілер ретінде жалғыз, қасиетті өмір сүруге ниет білдірген адамдардан түскен өтініштердің санының айтарлықтай артқанын хабарлады. Өздерін асырау үшін ағылшын дұға мұнараларын және Pater Noster арқандарын жасап сататын Дековеннің жалғыз өмір сүрушілері деп белгілі бір діни қауым, ағылшын ермектігінің мысалы болып табылады.

Шығыс православие

Православ шіркеуінде және Шығыс обрядты Католик шіркеулерінде, усаздар дәстүрлі Шығыс христиандық поустиник жолымен дұға етумен қатар, өз қауымдарына қызмет етеді. Поустиник – мұқтаж болғандардың барлығына кез келген уақытта қолжетімді усаздар. Шығыс христиан шіркеулерінде христиандық усаулық өмірдің дәстүрлі бір түрі – лаврада немесе скиттегі жартылай усаулық өмір, мысалы, Египет шөліндегі Скеттес және бүгінгі күні әртүрлі скиттерде, Афон тауындағы бірнеше аймақтарда жалғасуда.

Басқа діндер

Діни тұрғыдан алғанда, жалғыз өмір – аскетизмнің бір түрі болып табылады, онда усақ-түйекке көңіл бөлмейтін адам дүниелік қабалдастар мен ләззаттардан бас тартады. Мұны түрлі себептермен істеуге болады, мысалы: оларға табынған немесе құрметтейтін құдайға жақындау, сансарадан өзін-өзі босатуға күш-жігерін жұмсау сияқты. Бұл тәжірибе ежелгі Шрамаṇa дәстүрлерінде, буддизмде, джайнизмде, индуизмде, Кежавенде және суфизмде де кездеседі. Таоизмнің де аскеттік және усақ-түйекке көңіл бөлмейтін тұлғаларының ұзақ тарихы бар. Аскеттік усақ-түйекке көңіл бөлмейтін өмірде, усақ-түйекке көңіл бөлмейтін адам медитация, ой-толғаныс, дұға, өзін-өзі тану және физикалық және рухани деңгейде жеке даму үшін адам қоғамымен байланыс, жыныстық қатынас немесе тазалық, киім-кешек немесе қарым-қатынасқа қатысты қоғамдық талаптарды сақтау қажеттілігі болмайтын жалғыздықты іздейді. Аскеттік тәртіпке қарапайым диета және/немесе қолмен атқарылатын жұмыс та кіруі мүмкін, бұл өмірді қамтамасыз етудің бір жолы болып табылады.

Әдебиетте

Орта ғасырлық романдарда саяхатшы рыцарь өзінің ізденісінде жиі шөлгеушілерге кездеседі. Мұндай тұлға, әдетте, дана қарт кісі, оған кеңес береді. Әсіресе, қасиетті Граль іздеген рыцарьлар шөлгеушіден жасаған қателіктері үшін өкіну керектігін, сондай-ақ кездесулерінің, армандары мен көріністерінің мәнін біледі. Зұлым колдовниктер кейде жабайы даладағы адамдар болып көрінеді, батырларды жалған қауіпсіздікке көндіру үшін және өздерінің болуын түсіндіру үшін. Эдмунд Спенсердің «Фейри Квин» романында екеуі де орын алды: ізденуші рыцарь жақсы шөлгеушіге кездесті, ал колдовник Архимаго осындай рөлді сомдады. Бұл шөлгеушілер кейде аскетизм үшін вегетариандық болады, мысалы, сэр Томас Малоридің «Артурдың өлімі» кітабынан алынған мына үзіндіде айтылған: «Содан кейін Гавейн мен Эктор өздерінің бақытсыздығынан (мүңкілігінен) мүмкіндігінше ауыр (қапалы) күйде кетіп, олар осылайша осы қирақты тауға келгенше сапарлады, онда олар аттарын байлап, шөлгеушілікке жаяу барып жетті. Олар (барғанда) кедей үйді көрді, ал шіркеудің жанында кішкентай аула (қоршау), онда Насьен ұзақ уақыт бойы басқа тамақ (азық-түлік) жемегендіктен, шөптер (көкөністер) жинады». Вегетариандық әдет әдебиеттен тыс орта ғасырлық шөлгеушілердің арасында да болған болуы мүмкін. Шөлгеушілер Джованни Боккаччоның «Декамерон» шығармасының бірнеше әңгімелерінде кездеседі. Ең танымал әңгімелердің бірі, үшінші күннің оныншы әңгімесі, Гафсаның жанындағы шөлде шөлгеушінің жас қызды азғыруы туралы; ол тым ұятты деп танылғандықтан, 20 ғасырда ғана ағылшын тіліне аударылды. «Үш шөлгеуші» – орыс жазушысы Лев Толстойдың 1885 жылы жазылған және 1886 жылы алғаш рет жарық көрген, үш шөлгеушіні басты кейіпкерлер ретінде бейнелейтін әйгілі әңгімесі. Толстойдың «Ата Сергий» әңгімесінің басты кейіпкері – орыс дворяны, ол өзінің болашақ әйелі патшаның тастап кеткен сүйіктісі екенін білгеннен кейін жалғыз өмір сүруге бет бұрып, шөлгеуші болады. Фридрих Ницше өзінің ықпалды «Заратустра осылай сөйледі» еңбегінде, өзінің философиясын бүкіл адамзатқа жеткізу үшін оқшауланғаннан шыққан, Заратустра (Зороастриялық пайғамбар Заратуштраның атымен аталған) атты кейіпкерді жасады.