Кіріспе

Ұзын сапталған және үшкір басы бар шүберек – қадау немесе лақтыру үшін қолданылады. Найза – әдетте ағаштан жасалған саптан және үшкір бастан тұратын шүберек. Басы отта қатайтылған найзалардағыдай, саптың өзінің ұшы болуы мүмкін, немесе сүйек, кремень, обсидиан, мыс, қола, темір немесе болат сияқты сапқа бекітілген берік материалдан жасалуы мүмкін. Ежелгі заманнан бері аң аулау және/немесе соғыс үшін ең көп тараған конструкцияда үшбұрыш, ромб немесе жапырақ пішіндес металл найза ұшы қолданылады. Балық аулауға арналған найзалардың басында көбінесе тікенектері бар немесе жоқ бірнеше өткір ұштары болады. Найзаларды екі негізгі санатқа бөлуге болады: жақын арадағы қару ретінде қолданылатындары (әдетте найза немесе сүңгі деп аталады) және алыстан лақтырылатындары (әдетте жебе немесе шашақ деп аталады). Найза адамзат тарихы бойы аң аулау және/немесе балық аулау құралы ретінде, сондай-ақ қару ретінде пайдаланылып келген. Ол таяқ, пышақ және балтамен бірге ерте адамдар жасаған ең алғашқы және кең таралған құралдардың бірі. Қару ретінде оны бір немесе екі қолмен ұстауға болады. Ол дерлік барлық соғыстарда қазіргі заманға дейін қолданылып келді, тіпті бүгінгі күні де ұзын қарудың ұшына бекітілген штык түрінде сақталған.

Этимология

"Сықпан" сөзі көне ағылшын тіліндегі "spere" сөзінен, протогерман тіліндегі "speri" сөзінен, прото-үнді-еуропа тіліндегі "*sper" түбірінен ("сұқпан, таяқ") шыққан.

Шығу тегі

Семсер жасау және қолдану адамдарға ғана тән емес. Бұл батыс шимпанзелерінің де қасында бар. Сенегалдың Кедугу маңындағы шимпанзелердің ағаштардан тік бұтақтар сындырып, қабығы мен бүйір бұтақтарын жойып, бір ұшын тістерімен өткірлей найза жасағаны байқалды. Содан кейін олар осы қаруды қуыс ішінде ұйықтаған галаголарды аулау үшін пайдаланды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Англияда табылған Клэктон найзасы және қазіргі Германияда табылған Шёнинген найзалары ағаш найзалардың кем дегенде 400 000 жыл бұрын аң аулау үшін қолданылғанын көрсетеді. 2012 жылы Оңтүстік Африкадағы Кату-Пан жерінде жасалған зерттеу гоминидтердің, мүмкін Homo heidelbergensis, шамамен 500 000 жыл бұрын Африкада тас ұштары бар найза жасау технологиясын дамытқан болуы мүмкін екенін ұсынады. Алайда, ағаш жақсы сақталмайды, сондықтан Крейг Стэнфорд, приматолог және Оңтүстік Калифорния университетінің антропология профессоры, шимпанзелердің найза қолдануы ерте адамдар одан бұрын ағаш найзаларды қолданған болуы мүмкін деген болжам айтады. Б.з.д. шамамен 200 000 жылдан бастап, Орта палеолит дәуіріндегі адамдар найзаның ұшы ретінде пайдаланылатын, қабыршақталған күрделі тас жарақтарын жасауды бастады. Бұл тас ұштар желім немесе шайыр арқылы, сондай-ақ жануарлардың сіңірлерінен, былғары жолақтарынан немесе өсімдік материалдарынан жасалған байлаулармен найза сабына бекітілуі мүмкін еді. Осы кезеңде, лақтыруға арналған және қолма-қол жекпе-жекке арналған найзалар арасында нақты айырмашылық сақталды. Магдален дәуірінде (б.з.д. шамамен 15 000–9500 жылдары) кейінірек пайда болған атлатлға ұқсас найза лақтырғыштар қолданылды.

Ежелгі гректер

Найза Гомердің "Илиада" дастанындағы жауынгерлердің басты қаруы болып табылады. Жалғыз ұшты найзаны да, екі лақтыратын найзаны да қолдану туралы айтылады. Екі түрлі шайқас стилі сипатталған болуы мүмкін: біріншісі, "Илиада" оқиғасы орын алатын микендік дәуірге тән, ұшты найзаға негіделген стиль, екіншісі, Гомердің өзінің архаикалық дәуірінен келген, лақтыратын найзаға негіделген стиль, бірақ бұл уақытқа сай келмейді. Б.з.д. 7 ғасырында гректер жаңа, тығыз қатарлы жаяу әскер құрылымын – фаланксты құрды. Бұл құрылымның негізгі элементі – үлкен, дөңгелек, қола жабынған қалқанмен (аспис) және темір ұшы мен қола түйреуіші бар найзамен (дору) жабдықталған гоплит болды. Гоплиттердің фалангасы грек қала-мемлекеттері арасындағы соғыстарда б.з.д. 7-4 ғасырлар аралығында үстемдік құрды. Б.з.д. 4 ғасырында маңызды өзгерістер болды. Олардың бірі – найза мен сүңгімен қаруланған жеңіл жаяу әскердің – пельтастардың көбірек қолданылуы. Екіншісі – Филипп Македонский мен Александр Македонскийдің басшылығымен македониялықтар жасаған екі қолмен ұсталатын, 5 метрге (18 фут) дейін жететін сариссаның пайда болуы. Пельтастар мен атты әскердің қолдауымен сариссалы фаланга гректер арасында б.з.д. 4 ғасырының соңынан бастап, грек әскери жүйелері рим легиондарымен ауыстырылғанға дейін соғыс жүргізудің басым түріне айналды.

Ежелгі римдіктер

Мариандық римдік әскерлерде бірінші екі майдан шебінде, хастати мен принциптер, көбінесе гладиус деп аталатын қылыш және пила, қарсыластың қалқанын тесіп, оны қолдануын қиындататын ауыр сүмбілермен соғысты. Бұл сүмбілер осы мақсатта арнайы жасалған. Бастапқыда принциптер хеста деп аталатын қысқа сүмбімен қаруланған, бірақ олар бірте-бірте қолданыстан шығып, ақырында гладиуспен алмастырылды. Үшінші саптағы триарийлер хестаны қолдануды жалғастырды. Б.з.б. 2 ғасырдың соңынан бастап барлық легионерлер пилуммен жабдықталды. Пилум 2-ші ғасырдың соңына дейін стандартты легионерлік сүмбі болып қала берді. Алайда, қосымша әскерлер қарапайым хестамен және, мүмкін, сүмбілермен немесе жебелермен жабдықталды. Біздің заманымыздың 3-ші ғасырында пилум қолданыла берсе де, легионерлер көбінесе өткен ғасырдағы қосымша әскерлерге ұқсас, сүмбіні лақтыру және итеруге арналған басқа түрлермен жабдықталды. 4-ші ғасырға қарай пилум қолданыстан мүлдем жойылып кетті. Рим империясының соңғы кезеңінде найза, варварлардың шапқыншылықтары көбінесе жақсы дамыған атты әскер мәдениетіне ие адамдар тарапынан жүзеге асырылғандықтан, атты әскерге қарсы қабілетінің арқасында жиі қолданыла бастады.

Орта ғасырлар

Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, найза мен қалқанды Батыс Еуропаның дерлік барлық мәдениеттері қолдана берді. Орта ғасырлық найзаның тек өткір ұшында ғана аз мөлшерде болат болғандықтан (найзаның көп бөлігі қақ темірден жасалған), ол экономикалық тұрғыдан тиімді қару болды. Оны жасау оңай және семсерге қарағанда азырақ шеберлік қажет болғандықтан, қарапайым сарбаздардың басты қаруы болып қала берді. Мысалы, викингтер көбінесе балта, семсер немесе найза ұстап тұрған күйінде бейнеленгенімен, олардың ағылшын-саксондық, ирландтық және континенттік замандастары сияқты, көбінесе найзамен қаруланған. Найзалар ақырында найзаға айналды, содан найза бейнесі де осыдан пайда болды. Орта ғасырлық қарулардың көп бөлігі найза болғандықтан, олар көптеген соғыс тактикасына енгізілді. Найзалар қорғаныс үшін жиі қолданылатын, өте тиімді қару болды. Атты әскерлер осы қорғаныс қабырғаларын бұзуға тырысқанда, найзалардың қақпақтарды тесіп өтуінен көбінесе қаза тапты. Найзалар арзан, ұзын және жылдам жасалатындықтан, семсерлер мен балталардан гөрі көбірек таралды.

Жаяу әскер

Жалпы алғанда, найзалар жақын арада соғысу үшін немесе лақтыруға арналған болып жасалған. Бұл қарапайым жіктелуде түрлерінің едәуір кең диапазоны болды. Мысалы, М.Дж. Свантон ерте саксон Англиясында отыз түрлі найза ұшы мен оның кіші топтарын анықтады. Көптеген орта ғасырлық найза ұштары әдетте жапырақ тәрізді болған. Ерте орта ғасырлық найзалардың ерекше түрлеріне франктар мен англосакстар қолданған, римдік пилумға ұқсас ұзын басы бар ангон найзасы, сондай-ақ найза ұшының табанында екі айқын қанаты (немесе ілмектері) бар қанатты найза жатады. Бұл қанаттар найзаның жаудың ішіне тым терең енуіне кедерілтесті немесе найзамен күресуге көмектесетін. Бастапқыда франк қаруы болған қанатты найза викингтердің арасында да танымал болды. Ол кейінірек партизан және спетум сияқты орта ғасырлық ұзақ сапты қарулардың атасы болды. Ұрғышты найзаның басқа қару түрлерінен артықшылығы – оның ұзындығы. Найзаның дәл ұзындығын анықтау қиын, өйткені археологиялық тұрғыдан сақталған найза саптарының саны аз, бірақ олардың орташа ұзындықта болғандығы көрінеді. Шотландтар мен фламандтар сияқты ұзын найзаларымен танымал болған халықтар да болды. Найзалар көбінесе тығыз құрылымдарда қолданылатын, мысалы, қалқан қабырғасында немесе шильтронда қолданылатын. Жылқы әскеріне қарсы тұру үшін найза саптарын жерге тігіп қоюға болатын. Уильям Уоллес 1298 жылы Фолкирк шайқасында жылқы әскерінің шабуылын тойтару үшін шильтрондарын шеңберге орналастырды; бұл кейде «тақым» формациясы деп аталатын кең таралған тактика болды. Томас Рэндольф, Морейдің 1-ші графы Баннокберн шайқасының бірінші күні дөңгелек шильтрон қолданды. Дегенмен, тіктөртбұрышты шильтрон әлдеқайда көп қолданылды және король Роберт Брюс оны Баннокберн шайқасының екінші күнінде және ағылшын әскерлерін жеңген Олд Байленд шайқасында қолданды. Лақтыру найзалары орта ғасырлардың соңына қарай сирек кездесе бастады, бірақ Каталониялық Алмогаварлар сияқты мамандардың қолында сақталды. Олар Ирландияда 16 ғасырдың соңына дейін кеңінен қолданылды. 14 ғасырда найзалар жаяу әскер арасында сәннен шығып, олардың орнына найзаның ұру қасиеттерін балтаның кесу қасиеттерімен біріктіретін, мысалы, халберд сияқты қарулармен алмастырылды. Найзалар сақталған жерлерде олардың ұзындығы артты, ақырында зымыранға айналды, ол 16-17 ғасырларда жаяу әскердің басты қаруы болды.

Ат әскері

Кавалерияның найзалары бастапқыда жаяу әскерінің найзаларымен бірдей болған және көбінесе екі қолмен немесе бір қолмен жоғары көтеріліп ұсталған. 12 ғасырда, қосқыншақтар мен жоғары қосқыншақты қысқыштар пайдаланғаннан кейін, найза айтарлықтай күшті қаруға айналды. Атты рыцарь найзаны бір қолымен ұстап, екінші қолтығының астына тығып бекітетін (найзаны иелену әдісі). Найзаның бекітілуімен бірге, бұл ат пен аттының барлық күшін қарудың ұшына шоғырландыруға мүмкіндік берді, сонымен бірге дәлдік пен бақылауды сақтап тұрды. Найзаны осылай қолдану, орта ғасырлардағы айқас спортында жетілдірілген найзаның дамуына түрткіс берді. 14 ғасырда тактикалық өзгерістер рыцарьлар мен қарулы адамдардың көбінесе жаяу шайқасуына әкелді. Бұл найзаның ұзындығын шамамен 1,5 метрге дейін қысқартуға себеп болды, оны басқару оңайырақ болды. Аттан түсу кең таралғаннан кейін, рыцарьлар балта сияқты арнайы сауытты қаруларды қабылдады және бұл практика тоқтатылды.

Батырманы енгізу

Ренессанс дәуіріндегі Еуропадағы екі қолды ұзын сүңгі және оқ-дәрілі қарулардың дамуы біріктірілген жаяу әскер тактикасына көбірек назар аударуға әкелді. Осы қарулармен қаруланбаған жаяу әскерлер сүңгінің түрлі нұсқаларын, оның ішінде хальберда мен айбалтаны қолданды. Ренессанс дәуірінің басында атты әскер көбінесе найзамен қаруланған: жандармдар ауыр рыцарь найзасымен, ал жеңіл атты әскер түрлі жеңіл найзалармен қаруланған. Бірақ 1540 жылдары тапаншамен қаруланған атты әскер, яғни рейтерлер көзге түре бастады. Тапанша және басқа жеңіл атыс қаруларымен, сондай-ақ қылышпен қаруланған атты әскер 17 ғасырдың басына таман Батыс Еуропада найзамен қаруланған атты әскердің орнын толығымен басты. Нәтижесінде, нағыз найза соғыс алаңында пайдасыз болып қалды. Оның соңғы дамуы – жартылай сүңгі немесе спонтун, түрлі шендегі офицерлер ұстаған сүңгінің қысқартылған түрі болды. Бастапқыда қару болған бұл зат, көбінесе лауазымдық белгі немесе әскерге басшылық етуге арналған жетекші таяқ ретінде қарастырылды. Кейде "кемелік сүңгі" деп те аталатын жартылай сүңгі 19 ғасырдың соңына дейін кемелерде қару ретінде қолданылды.

Қазіргі заман

Мұсылман жауынгерлері аз-зағая деп аталатын найза қолданған. Берберлер оны зағая деп айтқан, бірақ ескі француз тілінен бербер тілі арқылы ағылшын тіліне ауысқан термин – "assegai". Бұл лақтыруға немесе ұстап тастауға арналған, әдетте қатты ағаштан жасалған, ұшы соғылған темірмен жабдықталған жеңіл найза немесе жартас. Аз-зағая исламдық жаулап алу кезінде, сондай-ақ кейінгі кезеңдерде, тіпті 20 ғасырға дейін маңызды рөл атқарды. Ұзын таяқшалы аз-зағая ат үстінде аң аулауға қолданылды. Аз-зағая кеңінен таралған. Оның түрлі нұсқалары Оңтүстік Африкадан Үндістанға дейінгі аймақтарда кездесті, бірақ бұл жерлерде найзаның өзіндік түрлері де болған. Бұл жартас Фулани джихады және Судандағы Махдистік соғыс кезінде басты қару болып табылды. Оны кейбір көшпелі суфи аскеттері (дервиштер) әлі де қолданады.

Қытай

Қытай жекпе-жегінде қытай найзасы (Qiang 槍) "қарудың патшасы" деп белгілі. Найза төрт негізгі қару тобына (құбық (бос), дао (сабырға ұқсас бір қырлы қылыш) және джиан (қылыш) сияқты) жатады. Ежелгі қытайларда найза алғашқыда аң аулауға қолданылған. Ол соғысқан мемлекеттер мен Цинь дәуірінде жаяу әскер қаруы ретінде танымал болды, онда найзашылар ұйымдасқан топтық шабуылдарда ерекше тәртіпті сарбаздар ретінде қолданылды. Шайқаста найзашылар үлкен тіктөртбұрышты немесе дөңгелек қалқандарын қалқан қабырғасы сияқты тізеп қоятын. Цинь әскері атты әскерді қорғау үшін швейцариялық пикелерге ұқсас ұзын найзаларды (көрсеткіштерді) қолданды. Хан империясы Цинь империясының бұрынғы тәсілдерін сақтады. Осы кезеңде ласерлер, таяқша қарулар және пышақ балғалар да кең таралған. Найза соғысқан мемлекеттер, Цинь және Хан дәуіріндегі атты әскерлер үшін де жиі қолданылатын қару болды. Осы дәуірлерде найза атты әскер шабуылында қолданылатын ұзын сүңгіге айналды. Қытай тіліндегі көптеген сөздер ағылшын тілінде найза деп жіктеледі. Мао – Цянның алдағысы. Бірінші қола Мао Шан әулеті кезінде пайда болды. Бұл қару ге (пышақ балға) сияқты соғыс алаңында көп көрінбеді. Кейбір археологиялық үлгілерде соқпақтың жанында екі кішкентай тесік немесе құлақтар табылады, бұл тесіктер қазіргі у-шу найзаларындағыдай, шашақтарды бекіту үшін пайдаланылған. Ерте Шан дәуірінде Маоның сабы салыстырмалы түрде қысқа және жіңішке болған, ал кейінгі Шан және Батыс Чжоу дәуіріндегі Мао сабы бұдан кеңірек болған. Бұл дәуірдегі кейбір Маолар Ба Шу аймағындағы соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі Маода көрсетілгендей, әсем безендірілген. Хан әулетінде Мао мен Джи (Джи шапшаң деп шартты түрде анықталады) әскери маңызға ие болды. Қызығы, темір Мао бастарының саны қола бастардан көп. Хан әулетінің (Шығыс Хан) соңына қарай темір Маоды ауыстыру процесі аяқталды және қола Мао толығымен ескірді. Хан әулетінен кейін Суй және Тан әулеттері кезінде атты әскер қолданған Мао ұзын сабымен жабдықталды. Осы кезеңде шюо (矟) жаяу әскерлер арасында кеңінен қолданылды. Шюо найзаға немесе ұзын найзаға ұқсас. Тан әулетінен кейін Маоның танымалдылығы төмендеді және оның орнына Цян (枪) келді. Тан әулеті Цянды төрт санатқа бөлді: "一曰漆枪, 二曰木枪, 三曰白杆枪, 四曰扑头枪”. Шамамен аударғанда төрт санат: Цян (лактан жасалған) найзалар, Ағаш найзалар, Бай Ган (ақ сабы бар) найзалар және Пу Тоу Цян. Сун және Мин әулеттерінде жасалған Цян төрт негізгі бөліктен тұрды: найза ұшы, сабы, ұшы және шашақ. Цянның түрлері көп. Олардың ішінде бір жаңғақ ұзындығындағы атты әскер найзалары (қысқасы), бір адамның бойынан және жоғары созылған қолындағы гүл найзалары (Xiao Hua Qiang 小花枪), қос ілмек найзалар, бір ілмек найзалар, сақиналы найзалар және тағы да басқалары бар. Мао мен Цянды қалай ажырату туралы әртүрлі пікірлер бар, өйткені олар өте ұқсас. Кейбіреулер Мао Цяннан ұзын дейді, ал енді біреулер ең басты айырмашылық – сабының беріктігі, онда Цян икемді, ал Мао берік болады. Ғалымдар соңғы түсіндірмеге көбірек бейім. Мао мен Цянның құрылысындағы айырмашылықтың нәтижесінде олардың қолданылуы да әртүрлі, бірақ Мао мен Цян арасындағы нақты айырмашылықтар туралы нақты жауап жоқ.

Үндістан

Семсерлер үнді тілдерінде бхала деп аталады. Үнді қоғамында найзалар зымыран ретінде де, зымыран емес ретінде де, атты әскерлерде де, жаяу әскерлерде де қолданылған. Найзамен шайқасу кезінде, үш метрлік (10 фут) ұзындығы бар, доп тәрізді ұшы бар және соққыны анықтау үшін боялған ботати деп аталатын ағаш найза қолданылған. Найзалар әртүрлі материалдардан жасалған, мысалы, саң толығымен болаттан, ал баллам – бамбук сабынан жасалған. Синдтегі арабтар мен Делидегі мамелюктер Таяу Шығыс найзасын Үндістанға әкелді. Раджпуттар жаяу әскерге арналған, найзаның ұшына тоқмақ бекітілген және ұшы сүйір болған найзаның бір түрін қолданды. Басқа найзалардың бұрамалы жүздері, бірнеше найза ұштары және көптеген басқа да жаңалықтары болды. Үндістанға тән ерекше найза – вита немесе баулы найза. Ол Маратха әскерімен қолданылған, найзаны қолданушының білегіне арқанмен бекітілген, осы арқылы қаруды лақтырып, кері тартып алуға мүмкіндік берген. Вель – Оңтүстік Үндістаннан шыққан найзаның бір түрі, оны негізінен тамилдер қолданған. Сикх нихангтары кейде бүгінге дейін найза ұстайды. Найзалар ХХ ғасырдың екінші жартысына дейін Хайдарабад мемлекетінің низамдарының разакарлары сияқты қарулы жарымәскери бөлімдерде соғыстар мен оқуларда қолданылған.

Жапония

Хоко найзасы ежелгі Жапонияда Яёи дәуірі мен Хэйан дәуірі аралығында қолданылған, бірақ ертедегі самурайлар көбінесе атты садақшылар болғандықтан, ол көп танымал болмады. Ортағасырлық Жапонияда жаяу әскерлер үшін қайтадан найза қолданылды, алайда самурайлар садақтан гөрі найзаны артық көре бастағанға дейін 11 ғасырға дейін күтті. Жапон театрларында түрлі ұзақ сапты қарулар қолданылды; нагината – самурайлар мен буддалық монах-жауынгерлер арасында кең таралған, ұзын қисық жүзді қылыш тәрізді қару, көбінесе атты әскерге қарсы қолданылды; яри – тік жүзді найза ұшы бар ұзақ сапты қару, ол Соғысқан Штаттар дәуірінде самурайлар мен ашигарудың (жаяу әскерлердің) басты қаруы болды; атты самурайлар жеке шайқаста қысқа яри қолданды; ал ашигару жаяу әскерлері ұзын яриді (еуропалық тік қаруға ұқсас) жаппай шайқас құрамында пайдаланды.

Филиппин

Филиппин найзалары (сибат) Филиппин аймағында қару ретінде де, құрал ретінде де қолданылды. Оны банкау (Банкау көтерілісінен кейін), Сумблинг немесе Палупад деп те атайды, әсіресе Висая және Минданао аралдарында. Сибаттар көбінесе ратаннан жасалады, олардың ұшы өткір немесе металлдан жасалған басы болады. Бұл бастар бір жақты, екі жақты немесе тікенді болуы мүмкін. Стильдері функциясы мен жасалған жеріне қарай өзгеріп отырады. Мысалы, балық аулауға арналған сибат, аң аулауға арналған сибаттан өзгеше болуы мүмкін. Найза көрші аралдық мемлекеттерге қарсы жорықтар мен шайқастарда басты қару ретінде қолданылды. Ол 1521 жылғы Мактан шайқасында кеңінен танылды, онда Себу басшысы Лапу-Лапу Фердинанд Магеллан басқарған испандық әскерлерге қарсы күресіп, оны қаза таптырды.

Оңтүстік Африка

Асегайдың әртүрлі түрлері (ағаштан жасалған жеңіл сүңгі немесе найза, темір немесе отпен қатайтылған ұшымен ұштарланған) бүкіл Африкада қолданылған, ал оқ ату қарулары енгізілгенге дейін ең көп таралған қару болды. Оңтүстік Африканың зулу, кхоса және басқа да нгуни тайпалары асегайды қолдануымен әйгілі болды. Зулу халқының Шакасы 1 фут (0 м) сапталған, үлкен және кең жапырақты ұшы бар, қысқа ұрғыш найзаны ойлап тапты. Бұл қару, құрбанның жарасынан суырғанда естілген дыбысынан кейін "иклява" немесе "иксва" деп аталды. Дәстүрлі сүңгі тасталмады, бірақ иклявамен жақын шайқасқа дейін жаудың қатарларын алшақтату үшін қолданылды. Бұл тактикалық үйлесім Шаканың әскери реформалары кезінде пайда болды. Бұл қару көбінесе бір қолмен ұсталса, екінші қолы қорғану үшін сиыр терісінен жасалған қалқанды ұстады.

Мысыр

Көптеген замандас әскерлер сияқты, ежелгі мысыр әскерлерінің негізгі қаруы найза болды. Шайқаста найзашылар қола ұшы бар найза (джа) және қалқанмен (икем) қаруланатын, олар грек және рим әскерлері сияқты күрделі формацияларда қолданылды. Мысырға гиксостар басып кірмес бұрын, ағаш найзалар қолданылды, олар сынуға бейім болды, бірақ жаңа халықтың келуі қола технологиясындағы жаңалықтарды әкелді. Осы кездегі басқа мәдениеттерден айырмашылығы, мысырлықтар олардың шашанайларын (шамамен 1 метрден 3,3 футқа дейін) тиісті түрде қолданбады.

Батыс Мексика және Оңтүстік Америка (Колумбияға дейінгі)

Колумбтан бұрынғы Америкада Батыс Мексика мен Оңтүстік Американы қоспағанда, дамыған металлургия кеңінен танылмағандықтан, Мезоамерикадағы қарулардың көпшілігі ағаштан немесе обсидианнан жасалған. Бұл олардың аз қауіпті екенін білдірмейді, себебі обсидианды болаттан бірнеше есе өткір етуге болады. Мезоамерикалық найзалардың пішіні мен мөлшері әртүрлі болды. Ацтектер ұрыс үшін макуауитль сияқты қылыш тәрізді дубинкаларды артық көреді, бірақ алысқа тасталатын қарудың артықшылығы мойындалды және әскердің көп бөлігі шайқасқа тепозтопиллимен баратын. Тепозтопилли – бұл сапты қару, әртүрлі ацтек кодекстеріндегі бейнелерге сүйенсек, ол шамамен адам бойына тең, кең ағаш басы бар, оның ұзындығы қолданушының алақанынан екі есе ұзын немесе одан қысқа, жиегі өткір обсидиан пышақтарымен қапталған, олар бастың ішіне ойылған терең ойыстарға орналастырылып, бітумі немесе өсімдік шайырымен жабыстырылған. Тепозтопиллимен тиімді түрде ұруға да, кесуге де болады. Мезоамерикалық соғыста лақтыратын найзалар да кеңінен қолданылды, әдетте атлатлдың көмегімен. Лақтыратын найзалар әдетте тепозтопиллиге қарағанда қысқарақ және ағыстырақ болып келді, ал кейбіреулерінде тереңдеу үшін обсидиан жиектері болды.

Америка тумасы

Көбінесе, американдықтар жасаған найзалардың көпшілігі олардың өмір сүретін аймақтағы материалдардан жасалған. Әдетте, найзаның сабы ағаштан, ал ұшы жебе ұштарынан, мыс сияқты металлдан немесе кеңейтілген сүйектен жасалған. Көптеген адамдар найзаларды қару ретінде бағалаған, себебі оны жасау арзанға түсетін, оны басқаларға оңай үйретуге болады және оны жылдам және көп мөлшерде жасауға мүмкіндік болған. Американың жергілікті тұрғындары бизонды өлтіру үшін бизонды қоршау әдісін қолданған, онда аңшы бизонға ұқсап киініп, басқа аңшылар тығырылған шатқалға оны сүйреп әкелген. Бизон пайда болғаннан кейін, қалған аңшылар оны найзамен өлтірген. Осы әдістің тағы бір түрі – бизон секіру деп аталды, онда жүгіруші жануарларды тік жарға қарай жетелеген. Бизон жарға жақындағанда, тайпаның басқа мүшелері тастар мен ағаштардың арасынан секіріп шығып, бизонды қорқытып жардан құлатып жіберген. Ал қалған аңшылар жартастың төменгі жағында күтіп тұрып, бизонды найзамен өлтірген.

Аң аулау

Адамдар үшін аң аулаудың ең ерте түрінің бірі – найзамен аң аулау және найзамен балық аулау, бүгінге дейін азық-түлік алу құралы ретінде де, мәдени шара ретінде де жалғасуда. Ертедегі адамдардың ең көп ауланатын жануарлары – мамонттар сияқты мегафауна, олар түрлі найзалармен ауланды. Төртінші дәуірдегі жаппай жоғалудың бір теориясы, осы жануарлардың көпшілігі адамдар найза арқылы аулау салдарынан жойылды деген болжам бар. Мұражай садақ және шүмелек сияқты басқа аң аулау қарулары ойлап табылғаннан кейін де найза қолданыла берді, оны лақтырып жіберіп немесе қолмен ұстап, мысалы, аю мен шошқа аулауда пайдаланды.

Қазіргі жаңғыру

18 ғасырда Еуропаның көп бөлігінде найзамен аң аулау танымынан шығып, бірақ Германияда жалғасты және 1930 жылдары қайта жанданды. Найзамен аң ауру АҚШ-та әлі де қолданылады. Көбінесе жабайы шошқа мен бұғы ауланады, бірақ кейде мыс бұқа сияқты ірі жануарлар да найзамен ауланады. Флоридада аллигаторларды гарпунның бір түрімен аңдайды.

Гимнастика

Ежелгі гректер орындаған гимнастикалық жаттығулардың бірі - найзаны лақтыру, ол ἀκυντισμός деп аталған.

Символизм

Көптеген қарулар сияқты, найза да күштің символы болуы мүмкін. Кельттер өлтірілген жауынгердің найзасын жойып, басқа біреудің қолдануына жол бермеу үшін немесе құрбандық ретінде шалуға тырысқан. Ежелгі грек мифологиясында Зевстің нөсер жауыны бейнелі найза ретінде түсіндірілуі мүмкін. Кейбіреулер бұл түсінікті Афинамен жиі байланыстыратын найзаға жеткізеді, оның найзасы Зевстің басқа құдайларды ығыстырғаннан кейін, Эгидадан бөлек күштеріне символдық байланыс ретінде қарастырылады. Дегенмен, Афинаның найзасы мифтердегі осы өзгеріске дейін бейнеленген. Кирон Пелеусқа, грек мифологиясындағы нимфа Тетиске үйленгенде, күл ағашынан жасалған найза сыйлаған, себебі күл ағашының түзу талшықтары оны найза жасауға өте қолайлы материал еткен. Римдіктер және олардың ерте жауыздары тұтқындарды 'найзадан жасалған жаға' астынан өткізіп, оларды қорлаған. Бұл жаға үш найзадан тұрған: екі тік, ал үшіншісі олардың арасына тартылып, тұтқындарды иілуге мәжбүрлеген биіктікте бекітілген. Бұл құрылымның сиқырлық тегі бар екені, зұлым рухтарды тұзаққа түсірудің тәсілі болғаны жөнінде болжам жасалған. Бағындыру сөзінің шығу тегі осы амалмен байланысты (латынша sub = астында, jugum = жаға). Скандинавия мифологиясында Один құдайының найзасы (Гунгнир деп аталады) Ивальди ұлдары жасаған. Оның ерекше қасиеті – нысанадан мүлде қате кетпеуі. Ванирлермен соғыс кезінде Один Гунгнирді символдық түрде Ванир қатарына лақтырған. Жаудың қатарына найза лақтырудың осы тәсілі тарихи шайқастарда қолданылып, алдағы шайқаста Одиннің қолдауын сұрау үшін пайдаланылған. Вагнердің «Зигфрид» операсында Гунгнирдің сабы «Әлем ағашы» Иггдрасилден жасалған деп айтылады. Діни маңызы бар басқа найзалар – қасиетті найза және Celtchar Lúin, олардың кейбіреулерге үлкен мистикалық күшке ие екеніне сенген. Сэр Джеймс Джордж Фрейзер «Алтын тармақ» еңбегінде найзаның фалликалық сипатын атап өтіп, Артур аңыздарында найза немесе сүйек ерлердің өршілдігінің символы ретінде, ал Грааль (әйелдердің өршілдігінің символы ретінде) қатар пайдаланғанын айтқан. Тамилдер индуизм құдайы Муруганға оның негізгі қаруы – Вел деп аталатын найзасы түрінде табынады. Найза деген сөз отбасының еркек желісін сипаттау үшін де қолданылады (сәл архаикалық мағынада), әйел желісіне қарама-қарсы.