Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс вермахтындағы испандық еріктілердің бірлігі. 250-ші жаяу әскер дивизиясы (250. Infanterie Division), көбінесе «Көк дивизия» (Blaue Division) деп аталатын, 1941-1944 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс майданда Германия армиясының (Wehrmacht) құрамындағы Франконың Испаниясынан келген еріктілер тобы болды. Испан армиясы оны ресми түрде «Испан еріктілер дивизиясы» (lang es) деп атады. Франсиско Франко Испанияда 1936-1939 жылдар аралығындағы Испания азамат соғысындағы ұлтшылдардың жеңісінен кейін, нацистік Германияның қолдауымен билікті бағындырды. Франконың авторитарлық режимі Екінші дүниежүзілік соғыста ресми түрде бейтарап болды, бірақ Оксіс державаларына симпатия танытты. 1941 жылғы 22 маусымда «Барбаросса» операциясы басталғаннан кейін, Испанияның сыртқы істер министрі Рамон Серрано Суньер және испан армиясының жоғары лауазымды шенеуніктерінің ықпалымен Франко испандықтарға жеке түрде неміс армиясына қатысуға рұқсат берді және оларға жасырын қолдау көрсетуге міндеттенді. Фалангистер мен испан армиясының кадрларынан жаяу әскер дивизиясы құрылып, оқу үшін Германияға жіберілді. Бұл бөлім Шығыс майданында шайқасты және 1941-1944 жылдар аралығында Ленинградты қоршауға белсенді қатысты, бірақ 1944 жылдың қазан айында одақтастардың қысымы салдарынан майданнан алынып, көп ұзамай Испанияға оралды. Бірнеше мың адам қайта оралмады, олар 121-ші жаяу әскер дивизиясына, қысқа ғұмырлы «Көк легионға» және ақырында «Ваффен СС»-ке қосылды.
The 250th Infantry Division (250. Infanterie Division), better known as the Blue Division (lang es, Blaue Division), was a unit of volunteers from Francoist Spain operating from 1941 to 1944 within the German Army ( Wehrmacht) on the Eastern Front during World War II. It was officially designated the Spanish Volunteer Division (lang es) by the Spanish Army. Francisco Franco had secured power in Spain after the Nationalist victory in the Spanish Civil War (1936–1939), during which the Nationalists received support from Nazi Germany. Franco's authoritarian regime remained officially non belligerent in World War II but sympathised with the Axis powers. After lobbying by the Spanish Foreign Minister Ramón Serrano Suñer and by senior figures within the Spanish Army following the 22 June 1941 launch of Operation Barbarossa, Franco agreed that Spanish people would be permitted to enlist privately in the German Army and undertook to provide tacit support. An infantry division was raised from Falangist and Spanish Army cadres and was sent for training in Germany. The unit fought on the Eastern Front and notably participated in the 1941–1944 siege of Leningrad, but was withdrawn from the Front after Allied pressure in October 1944 and returned to Spain soon afterwards. Several thousand non returners were incorporated into the 121st Infantry Division, the short lived Blue Legion, and eventually into the Waffen SS.
Өмірбаян
Франсиско Франко 1936-1939 жылдардағы Испания азамат соғысында фашистік, монархистік және консервативті саяси топтардың коалициясының басшылығымен, коммунистік және анархистік фракциялардың қолдауымен солшыл испан үкіметіне қарсы билікті басып алды. 300 мыңнан астам адам қаза тауып, ел экономикасына ауыр зиян келтірді. Франко азамат соғысы кезінде нацистік Германия мен фашистік Италиядан қолдау алды және нацистік идеологияның көптеген аспектілеріне, әсіресе оның антикоммунизміне жақын болды. Ал республикалық армия кеңестік көмекпен қолдауға ие болды. Франко Испанияның Екінші дүниежүзілік соғыстың басында бейтарап болуын қамтамасыз етті, бірақ 1940 жылы Францияның құлауынан кейін Германиямен одақтас ретінде соғысқа қатысу мүмкіндігін қарастырды. Ол 1940 жылғы 23-24 қазанда Хендайда Адольф Гитлермен кездесті, бірақ Испанияның Солтүстік Африкада Франциядан отарлық территориялар алуына кепілдік ала алмады. Гитлер Франциядағы жаңа Виши режимін әлсіретуден қорқып еді. Нәтижесінде Испания бейтарап қалды.
Құрылу
Германияның Кеңес Одағына басып кіруі испандық шенеуніктердің «коммунизмге қарсы крестовый поход» деп қараған іске қатысуға деген қызығушылығын қайта жақтандырды. 1941 жылғы 22 маусымдағы басып кіруден кейін бірнеше сағат өткен соң, сыртқы істер министрі Рамон Серрано Суньер Франкоға Испанияның үлесін қосу идеясын алғаш рет ұсынды, сонымен қатар Кеңес Одағының Испания Азамат соғысына кінәлі екенін жариялады. Испания армиясының жоғары шенді офицерлері бұл ұсынысты қолдады. Франко көп ұзамай ұсынысқа келісіп, испан армиясына бөлім құруды ресми емес жолмен үйлестіруді тапсырды. Испанияның Кеңес Одағына соғыс жарияламағанына көңілі толмаса да, неміс үкіметі 1941 жылғы 24 маусымда испан ұсынысын қабылдады. Франко испан армиясы мен фалангистердің талаптарын теңестіруге тырысты, олардың екеуі де жаңа бөлімге әсер етуге тырысты, ал ол өзі бұрынғылардың жағын алды. 1941 жылғы 27 маусымда жұмылдыру басталды және 1941 жылғы 2 шілдеге дейін испан армиясы мен фалангистер қозғалысынан 18 373 ер адам ерікті болып тіркелді. Офицерлер мен сержанттардың елу пайызы Испания армиясынан демалысқа шыққан кәсіби әскерилер болды, оның ішінде Испания Азамат соғысының көптеген қатысушылары бар еді. Бөлім негізінен фалангистерден құралған еріктілерден тұрды, ал ертеректе тіркелген еріктілердің шамамен бестен бірі студенттер еді. Генерал Агустин Муньос Грандес еріктілерге жетекшілік етуге тағайындалды. Әскерилер ресми испан армиясының формасын кие алмағандықтан, олар карлисттердің қызыл беретін, испан легионының хаки шалбары мен фалангистердің көк жейделерін қамтитын символдық форманы қабылдады, соның салдарынан «Көк дивизия» деген атқа ие болды. Бұл форма Испанияда демалыс кезінде ғана қолданылды; ал майданда сарбаздар «Испания» деген жазуы бар және испан ұлттық түстері бейнеленген қалқанмен бірге неміс армиясының сұр формасын (Feldgrau) киді.
Ұйымдастыру және оқыту
1941 жылдың 13 шілдесінде алғашқы пойыз Мадридтен Бавариядағы Графенвёрге тағы бес апталық оқу үшін жолға шықты. Ол жерде олар неміс армиясының 250-ші жаяу әскер дивизиясы болып құрылды және бастапқыда стандартты испан дивизиясындай төрт жаяу әскер полкіне бөлінді. Неміс жабдықтау жүйесіне енуіне көмектесу үшін, олар жақын арада үш полк тұратын стандартты неміс үлгісін қабылдады. Бастапқы полктердің бірі қалғандарының арасында таратылды, ал олар испандық қалалардың аттарымен аталып, олар Мадрид, Валенсия және Севилья қалаларынан келген еріктілердің көп бөлігін құрады. Әр полк үш батальоннан (әрқайсысы төрт ротадан) және екі қару-жарақ ротасынан тұрды, олар төрт батальоннан (әрқайсысы үш батареядан) тұратын артиллерия полкімен қолдау көрді. Шабуыл жасау батальонын құруға да жеткілікті адам болды, олар негізінен автоматтарымен қаруланды. Бірақ кейіннен, қаза болғандардың саны көбейгендіктен, бұл бөлім таратылды. Ұшқыш-еріктілер "Көк эскадрилья" (Escuadrillas Azules) құрды, олар Messerschmitt Bf 109 және Focke Wulf Fw 190 ұшақтарын пайдаланып, 156 совет ұшағын атып түсіргендерін мәлімдеді.
Шығыс майданы
31 шілдеде Гитлер антын бергеннен кейін Көк дивизия 250-ші дивизия ретінде Германия Вермахтына ресми түрде қосылды. Бастапқыда ол Орталық армия тобына бағындырылды, ол Мәскеуге қарай жылжыған күш болды. Дивизия 28 тамызда Польшаның Сувалки қаласына пойызбен жеткізілді, содан кейін жаяу маршпен жолын жалғастыруға мәжбүр болды. Олар Гродно, Лида (Беларусь), Вильнюс (Литва), Маладзечна, Минск және Орша қалалары арқылы Смоленскке, ал одан Мәскеу майданына қарай жоспарланған еді. 26 қыркүйекте Смоленск майданына қарай марш жасаған испан еріктілері Витебсктен қайта бағытталды және Солтүстік армиялар тобына (Ленинградты қоршаған күш) қайта тағайындалды. Көк дивизия алғаш рет Волхов өзенінің жағасында орналастырылды, штабы Новгородтың шетіндегі Григоровода болды. Олар Волхов өзені мен Ильмен көлінің жағалауында Новгородтың солтүстігі мен оңтүстігіндегі фронттың бір бөлігін бақылады. Дивизия сарбаздары отын үшін Ағиҙелдегі Сент-Теодор-Стрателат шіркеуінің иконостасын пайдаланды. 1943 жылдың соңында София соборының, Кожевникидегі Петр мен Павел шіркеуінің және Антониев монастырындағы Құдай анасының тууы соборының иконостастары Германияға әкетілді. Ильина көшесіндегі Мәсіхтің түрленуі шіркеуінің мұражай кураторының айтуынша, дивизия биік күмбезді пулемет ұясы ретінде пайдаланған. Нәтижесінде ғимараттың көп бөлігі, соның ішінде грек Теофанның ортағасырлық көптеген иконалары қатты зақымдалды. Дивизияның ақ эмигранттардан болған аудармашыларының бірі Владимир Ковалевский испан еріктілерінің нашар тәртібі мен жасаған қылмыстарын баяндайтын ащы естелік қалдырды. 1942 жылдың тамызында Көк дивизия солтүстікке, Ленинградты қоршаудың оңтүстік-шығыс жағына, Пушкин, Колпино және Красный Бор маңындағы Ижора өзені аймағында, Нева өзенінен оңтүстікке көшірілді. Сталинград шайқасынан кейін Германияның оңтүстік майданы құлағаннан кейін, оңтүстікке көбірек неміс әскерлері жөнелтілді. Осы кезде генерал Эмилио Эстебан Инфантес басқаруды өз қолына алды. Көк дивизия 1943 жылдың ақпанында Ленинградты қоршауды бұзуға жасалған үлкен кеңес әрекетімен бетпе-бет келді, онда Сталинградтағы жеңістен кейін қайта жанданған 55-ші армия Красный Бор шайқасында, Мәскеу-Ленинград тас жолының жанында испандықтардың позицияларына шабуыл жасады. Өте ауыр шығындарға қарамастан, испандықтар кеңес әскерлерінен жеті есе үлкен күшті, сондай-ақ танктармен қолдау көрсетілген күшке қарсы тұра алды. Шабуыл тоқтатылды және Ленинградты қоршау тағы бір жылға созылды. Дивизия Ленинград майданында қалды, онда ауа райы мен жаудың шабуылдарынан ауыр шығындарға ұшырады. Көк дивизия Германия армиясының өзіне тән медальмен марапатталған жалғыз бөлімшесі болды, бұл медальді Гитлер 1944 жылдың қаңтарында дивизияның Қызыл Армияның ілгерілеуін тоқтатудағы тиімділігін көрсеткеннен кейін тапсырды. Гитлер дивизияны "ең жақсы неміс бөлімдерімен тең" деп атады. Ол өзінің сөйлесулерінде былай деді: "Испаниялықтар бір дюйм жерді де берген емес. Одан да батыл жігіттерді табу қиын. Олар жасырынғаннан кейін ғана қашып кетеді. Олар өлімнен қорықпайды. Мен білемін, әйтекештің, біздің жігіттер испандықтар көрші болғанда қуанышқа бөленеді".
Тарату және Көк легион
Ақырында одақтастар мен консервативті испандар (оның ішінде католик шіркеуінің көптеген шенеуніктері) Франконы Германиямен жасаған шарттық одақтан әскерлерін шығаруға қысым көрсетуді бастады. Франко 1943 жылдың көктемінде келіссөздер жүргізіп, 10 қазанда әскерлерді қайтаруға бұйрық берді. Кейбір испандық еріктілер оралудан бас тартты. 1943 жылдың 3 қарашасында Испания үкіметі барлық әскерлерге Испанияға қайтуға бұйрық берді. Нәтижесінде, "қайтып оралмағандардың" саны шамамен 3000-ға жетті, олардың көпшілігі фалангистер еді. Испандықтар басқа неміс бөлімшелеріне, әсіресе Вафен-СС-ге қосылды, ал жаңа еріктілер оккупацияланған Франциядағы Лурдқа жақын жерден Испания шекарасын кесіп өтті. Жаңа прогермандық испандық бөлімшелер жиынтығында Legión Azul ("Көк легион") деп аталды. Испандықтар бастапқыда 121-ші жаяу әскер дивизиясының құрамында болды, бірақ тіпті осы шағын күш те 1944 жылдың наурыз айында елге қайтаруға бұйрық алды және 21 наурызда Испанияға жеткізілді. Қалған еріктілер неміс бөлімшелеріне сіңірілді. Испандықтардың взводтары 3-ші тау дивизиясы мен 357-ші жаяу әскер дивизиясында қызмет етті. Бір бөлім Латвияға жіберілді. Екі рота Бранденбург полкі мен Германияның 121-ші дивизиясына қосылып, Югославияда нацистік қауіпсіздік операцияларында қатысты. 140 адамнан тұратын, төрт пулемет взводы мен бір штаб взводынан құралған 101-ші рота (Spanische Freiwilligen Kompanie der SS 101, "SS No 101 испандық еріктілер ротасы") 28-ші SS ерікті гренадерлік дивизиясы Wallonien-ге қосылды. Кезекпен алмастыру арқылы, шамамен 45 000 испандық сарбаз Шығыс майданында қызмет етті. Көк дивизияға қарсы шайқаста Кеңес Армиясы 49 300 адамдық шығынға ұшырады.
Соғыстан кейін
Кеңес билігі жүздеген Көк дивизия тұтқындарын ұстады. Соғыстан кейін басқа елдердің тұтқындарының көпшілігі елдеріне қайтарылатын болса, Франконың Испаниясы мен Кеңес Одағы арасында дипломатиялық қарым-қатынас болған жоқ. Кеңес лагерьлерінде берік коммунизмге қарсы тұтқындар, бұрынғы жасырын идеологиясы болғандар немесе тұтқында болғаннан кейін кеңестермен ынтымақтастық жасағандар, тіпті Республика құлағаннан кейін испан кемелері тәркіленген республикалық теңізшілер де бірге ұсталды. 1954 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін француздық Қызыл Крест "Семирамис" кемесін ұйымдастырып, елдеріне оралуды қалаған тұтқындарды Барселонаға жеткізді.
Португалиялық еріктілер
Испания сияқты, Салазар режимі тұсында Португалия да 1373 жылғы Англия-Португалия шарты бойынша Ұлыбританиямен келісімде болғандықтан Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтараптық сақтады, бірақ нацистік Германия мен фашистік Италияға ашық көңіл қойды. Халық арасында антикоммунистік көңіл күй кең таралған еді, және 150 португалдық еріктілер «Көк» дивизиясында ресми емес түрде қызмет етті. Дегенмен, олардың көпшілігі Испанияда туған немесе Испания Азамат соғысы кезінде Вириатос дивизиясында франкистер жағынан шайқасқан. Португалдықтар испандық бөлімдерде қызмет етті және жеке ұлттық бөлімшелері болған жоқ.
Соғыс қорымы
Көк дивизияның 1900 әскері Великий Новгородтағы соғыс қабірінде жерленген.