Кіріспе

Ежелгі Рим жеңіс бағанасы, Римнің көрнекті жері – Траян бағанасы (Columna Traiani) – Рим императоры Траянның Дакия соғыстарындағы жеңісін еске алатын Римдегі триумф бағанасы. Ол, бәлкім, Рим Сенатының бұйрығымен Дамаскілік сәулетші Аполлодордың басшылығымен салынған. Ол Рим форумының солтүстігінде, Траян форумында орналасқан. 113 жылы аяқталған, бос тұрған бағана өзінің спиральді бас рельефімен танымал, ол римдіктер мен дактар арасындағы соғыстарды бейнелейді (101–102 және 105–106 жылдары). Оның дизайны ежелгі және қазіргі заманғы көптеген жеңіс бағаналарына әсер етті. Құрылымы, оның үлкен тұғырымен бірге, биіктігі шамамен құрайды. Шахта 20 үлкен Каррара мәрмәр барабандарынан жасалды, олардың әрқайсысының салмағы 32 тоннаға жуық. Құрылыстан кейін Траянның мүсіні орнатылды; бұл орта ғасырларда жоғалып кетті. 1587 жылдың 4 желтоқсанында Папа Сикст V мұнараның басына қоладан жасалған апостол Петірдің мүсінін орнатты, ол осы күнге дейін сақталған. Траян бағанасының екі жағында Ұльпиан кітапханасының екі бөлігі орналасқан – грек бөлмесі мен латын бөлмесі, олар бір-біріне қарама-қарсы орналасқан және ішкі жағында нишалармен және парқдалған жазбаларға арналған ағаш сөрелермен жабдықталған. Латын бөлмесі, көптеген ғалымдардың пікірінше, Траянның римдік-дакия соғыстары туралы түсіндірмесі, «Дацика» кітабына ие болған болуы мүмкін, ал оның спиральді, мүсіндік суреттері Траян бағанасының дизайнында көрініс тапқан.

Дизайн

Бағанада 2662 фигура және 155 көрініс бейнеленген; Траян өзі бағанда 58 рет кездеседі. Ұзын спиральді фриз негізінен қақпаққа дейін 25 рет оралады және сол кездегі сәулеттік жаңалық болды. Бұл дизайнды Марк Аврелий сияқты келесі императорлар қабылдады. Баяндама жолағы бағананың төменгі жағында шамамен басталып, жоғары жағында кеңейеді. Көріністер үздіріссіз ашылады. Көбінесе бір көріністе әртүрлі перспективалар қолданылады, осылайша көбірек мәлімет беріледі (мысалы, қабырғаның артында жұмыс істейтін адамдарды көрсету үшін басқа бұрыштан қаралады).

Тарихи мазмұны бейнеленген

Рельефте Траянның дактарға қарсы екі жеңіске жеткен әскери науқаны бейнеленген; төменгі жартысы бірінші (101–102), жоғарғы жартысы екінші (105–106) науқанын көрсетеді. Бұл науқандар бағананың салыну кезеңімен бір уақытта болды. Фриз императорлық үндеу (adlocutio), құрбандық (lustratio) және әскердің жорыққа шығуы (profectio) сияқты стандартталған көріністерді қайталайды. Бағанадағы шайқас көріністері өте аз; оның орнына, рәсімдер мен құрылыс жұмыстарын жүргізіп жатқан тәртіпті әскерлердің бейнесіне басымдық берілген. Дакия науқандарының мақсаты – Дакияны Рим империясының провинциясы ретінде қосып, біріктіру болды. Траян бағанасында соғыс кезіндегі зорлық-зомбылықты бейнелеу азайтылған, ал шетелдік әйелдер мен балаларқа қатысты зорлық-зомбылық көріністері жоқ. Бағанада бейнеленген негізгі оқиғалар: рим легионының алғашқы рет Дунайды кесіп өтуі, Траянның Дунай бойымен саяхаты, бірінші соғыстың аясында дактардың қарсыласуы, екінші соғыста Дунай көпірінде өткізілген маңызды құрбандық, дактардың астанасына шабуыл және дактар патшасы Децебалдың қазасы. Екі бөлімді жеңіс символымен бейнеленген қалқанмен бөліп тұрады. Екі жақтағы адамдар мен әйелдер, сондай-ақ осы топтар ішіндегі шендер назарлы түрде ажыратылған. Сахналарда теңізшілер, сарбаздар, мемлекет қайраткерлері мен дін қызметкерлері бейнеленген, барлығы шамамен 2500 тұлғаны көрсетеді. Бұл сонымен қатар римдік және варварлық қару-жарақ пен соғыс тактикасы (мысалы, бекіністер, кемелер, қару-жарақ және т.б.) және киім-кешек туралы құнды ақпарат көзі болып табылады. Рельефте баллиста немесе катапульта сияқты егжей-тегжейлі бөлшектер көрсетілген. Бұл егжей-тегжейлілік бағанадағы ағаштардың әртүрлілігінде де көрінеді, олардың әрқайсысы 37 түрге сәйкес жеке стильде жасалған, бұл кейбір ғалымдарды нақты түрлерін анықтауға итермеледі. Нақты бөлшектер шынайылықтың күшті әсерін тудырады; суретші бейнелерді объективті тарихи шындық ретінде ұсынады. Әйелдер көбінесе сахналардың шетін алып, оларды анықтайды. Дегенмен, рим мемлекеттік өнеріндегі өлген әйелдердің сирек кездесуі олардың соғыс ескерткішіне енгізілуін таң қалдырады. Соғысқа қатысты ерлердің сөйлесімінде әйелдер – жаулап алынған елді әйелдендіру арқылы бағындыру идеясын одан әрі дамытатын көрнекі троп. Бұл кітапханалар бағанамен бірге салынған. Олардың құрамында бағананың екі жағынан көрінетін жоғары орналасқан көру платформалары болған. Биік тұрғандықтан, рельефте мұқият ойылған және бояумен, металл әбзелдермен безендірілген суреттерді жақыннан қарауға болады (бірақ ежелгі көрермен үшін рельефтердің үздіксіз спиралін толық көру мүмкін емес еді). Жоғары жақтағы көріну мәселесі Траян бағанасын Марк Аврелий бағанасымен салыстырғанда анық көрінеді. Марк Аврелий бағанасындағы суреттер терең ойылған және тіпті шахтаның биіктігімен салыстырғанда қарапайымдатылған, себебі айналасында көру платформасы ретінде қызмет ететін ғимараттар болған жоқ. Осындай әртүрлі ойылу стилі көрінуді жақсарту үшін қабылданған. Бағананың екі жағында орналасқан кітапханалар императордың үгіт-насихат бағдарламасын ілгерілетуге көмектесті. Бағанаға арналған көру платформасы ретінде қызмет етуден басқа, олар Рим халқы үшін құнды әдебиеттерді сақтады. Бұл жерде сақталған маңызды мәтіндердің бірі – Траянның дакиялық соғыстар туралы жазған, қазір жоғалған еңбегі болуы мүмкін. Дакия науқандарын баяндайтын бағанадағы рельефтер Траянның соғыс туралы жазған еңбегіне көрнекі толықтыру болар еді. Рим халқы форумның кеңістігі мен ыңғайлылығын пайдаланған сайын оның жеңістерін еске түсірді. Бағана мен оны қоршап тұрған сәнді ғимараттардың үйлесімі таң қалдырарлық көрініс тудырар еді.

Мақсаты

Бұл бағананың еске алу мақсатында салынғаны, саяси үгіт ретінде пайдаланылғаны немесе екеуінің де үйлесімі белгісіз. Дәстүрлі ғылым бағананы Римнің ұлы императоры Траянды дәріптейтін ескерткіш деп санайтын. Алайда, Траян форумының жаңадан жасалған жобалары көрсеткендей, бағананың толық көрінісі форумдағы екі кітапханамен шектелген, олар бағананың екі жағынан да тығыз орналасқан. Сонымен қатар, спиральді фризді бастан аяғына дейін аралау қиын болғандықтан (бас иіліп, айналып жүру қажеттігінен), бағананың повестволық қуаты шектеулі болған. Бірақ, француз археологы Поль Вейне атап өткендей, рельефті төменнен "тік" бағытта оқуға болады, императордың суреті бейнелер қатарынан анық көрінеді – дәл сол сияқты, Вендом бағанасында Наполеонның суреті бір көріністен екіншісіне көшеді. Бұған қоса, бағананы қоршаған екі кітапхана жоғарғы қабаттардан бағананы қарауға мүмкіндік беретін платформалар қызметін атқарды, бұл фриздің толық көрінісін жақсартты. Траян бағанасы көрінуге қолайлы жерге орналастырылмағанына қарамастан, оны даңқ тұғынының бір түрі деп толығымен жобауға болмайды. Бағананың құрылысының өте қиын болғанын ескеретін болсақ, оны жасыру немесе көзден жасыру мақсатымен форумға орналастыру ықтимал емес. Атап айтқанда, бағана фризінің айналасын аралау қажеттігі римдік жерлеу рәсімдерін еске салады, ол назарды ортаға – және демек, Траянның жоғары бөлігіне (финиал) аударады.

Спиральді баспалдақ

Траян бағанасының ішкі бөлігі қуыс: негізінің бір жағындағы кішкентай есіктен кіретін 185 сатылы спиральді баспалдақ жоғарыдағы платформаға жол ашады, бұл ежелгі дәуірде келушіге Траян форумының панорамалық көрінісін ұсынған; 43 терезе тілігі көтерілуді жарықтандырады. Бағана жерден мүсіннің негізіне дейін биік. Үлкен Базилика Ульпияның қасына орналасқандықтан, оны бағдаршам ретінде пайдалану және форумдағы өзінің көрнекті бейнесін сақтау үшін жеткілікті биіктеп салу қажет болды. Бағанның өзі, яғни тұғыры, мүсіні және оның негізі ескерілмейтін шахтасы биік, бұл көрсеткіш шамамен 100 римдік футқа жуық; негіздің төменгі жағынан сәл жоғарырақ басталатын ішкі спиральді баспалдақ шамамен аз. Баған 29 блок Луни мраморынан тұрады, олардың жалпы салмағы 1100 тоннадан асады. Шеберліктің сапасы соншалық, спиральді баспалдақ дерлік тегіс, ал алып блоктардың арасындағы біріктірулер әлі де дәл келеді. Бұрын көптеген жер сілкінісіне ұшырағанына қарамастан, бүгінде бағана жарты градустан да аз бұрышта еңкейген. Практикалық артықшылықтарынан басқа, бұл дизайн императорлық билікпен тығыз байланысты болды және кейіннен Траянның ізбасарлары Антонин Пий мен Марк Аврелий қолданды. Наполеон заманында оның Аустерлиц жеңісін еске алу үшін Париждегі Вендом алаңында спиральді бедерлі өрнектермен әшекейленген ұқсас бағана орнатылды.

Құрылыс

Бағандық барабандарды кран арқылы көтеріп, орнына орналастырған деп есептеледі. Ежелгі деректер мен археологиялық зерттеулердің көптеген мәліметтері римдік инженерлердің үлкен салмақты нысандарды жерден көтеруге қабілетті болғанын көрсетеді. Траян бағанасының әдеттегі барабаны шамамен 32 тонна салмақта, ал негіз бен тұғырдан жоғарыдағы ең ауыр бөлік – капитель, тіпті 53,3 тонна салмаққа ие, оны биікке көтеру қажет болды. Дегенмен, мұндай жүктер үшін римдік аяқпен итеруге арналған кран, оның көтеру биіктігінің шегі болғандықтан, жеткіліксіз болды. Қазіргі есептеулерге сәйкес, 55 тонналық негіз блогын көтеру үшін сегіз канат керек болды, ал ең жоғары барабандар үшін қажетті арқанның ұзындығы екі блок шкивтерді ескере отырып, өлшенді. Мұндай көтеру мұнарасын кейіннен Ренессанс дәуірінің сәулетшісі Доменико Фонтана Римдегі обелисктерді орын ауыстыру үшін табысты қолданды. Оның баяндамасынан көрінетіндей, әртүрлі тарту командалары арасындағы көтеруді үйлестіру үлкен шоғырлану мен тәртіпті қажет етті, себебі күш бірқалыпты қолданылмаса, арқандарға артық жүктеме түсіп, олардың жыртылуына әкелуі мүмкін. Траян бағанасының жағдайында қиындықтар көршілес Базилика Ульпиядағы бір мезгілде жүргізілген жұмыстармен одан әрі ушықты, бұл қолданылатын кеңістікті шектеді, сондықтан канатты командалар тек бір жағынан ғана кіре алды.