Кіріспе

Екі еселік есепке алудағы шоттар

Екі еселік есепке алудағы дебет пен кредит – бұл коммерциялық мәмілелер нәтижесінде құнның өзгеруін тіркеу үшін шоттар кітабына енгізілетін жазбалар. Шотқа дебет жазуы – бұл шотқа құнның түсуін, ал кредит жазуы – шоттан құнның кетуін білдіреді. Әрбір мәміледе құн кредиттік шоттардан дебеттік шоттарға ауысады. Мысалы, үй иесіне жалдақы төлеу үшін чек жазған жалдаушы, чек тіркелген банк шотына кредит, ал жалдақы төлеу шотына дебет енгізеді. Сол сияқты, үй иесі жалдаушыға байланысты жалдақы кірісі шотына кредит, ал чек салынған банк шотына дебет енгізеді. Дебеттер мен кредиттер дәстүрлі түрде шоттар кітабының бөлек бағандарындағы аударым сомаларын жазу арқылы ажыратылады. Бұл тәжірибе компьютерлер енгізілгенге дейін таза қалдықтарды қолмен есептеуді жеңілдетті: әр баған жеке қосылып, содан кейін кіші сома үлкенінен алынды. Балама ретінде, дебеттер мен кредиттерді бір бағанда тізімдеп, дебеттерді "Dr" қосымшасымен немесе қарапайым жазу арқылы, ал кредиттерді "Cr" қосымшасымен немесе минус белгісімен көрсетуге болады. Дегенмен, дебеттер мен кредиттер позитивті және негативті сандарға тұрақты түрде сәйкес келмейді. Керісінше, сәйкестік нақты шоттың қалыпты қалдығына байланысты.

Тарих

Терминдердің алғаш рет жазылған қолданылуы – венециялық Лука Пачолидің 1494 жылғы еңбегі, Summa de Arithmetica, Geometria, Proportioni et Proportionalita (Арифметика, геометрия, пропорциялар және пропорционалдылық туралы жинақ). Пачоли кітабының бір бөлімін Ренессанс дәуірінде венециялық саудагерлер, керуендер және банкирлер қолданған қос жазбалы есеп жүйесін сипаттауға және құжаттауға арнады. Бұл жүйе қазіргі заманғы бухгалтерлер қолданатын негізгі жүйе болып табылады. Үнді саудагерлері Пачолидің еңбегінен кем дегенде көп ғасыр бұрын дамыған қос жазбалы есеп жүйесін – бахи хата қолданған, және бұл еуропалық нұсқаудың тікелей алдын бағысы болуы мүмкін. Кейде Пачолидің «Суммасы» түпнұсқа латын тілінде екі жақты есепті сипаттау үшін [[wiktionary:debere (борыш) және [[wiktionary:credere (сенім) латын сөздерін қолданған делінеді. Активалар иесіне тиесілі болса, иелердің капиталы компанияға сенімді түрде тапсырылған. Ол кезде теріс сандар қолданылмаған. Оның еңбегі аударылғанда, латын сөздері debere және credere ағылшын тіліндегі debit және credit сөздеріне айналды. Бұл теория бойынша, Dr (дебет үшін) және Cr (кредит үшін) деген аббревиатуралар түпнұсқа латын тілінен тікелей алынған. Алайда, Шерман бұл идеяға күмән келтіреді, себебі Пачоли журналдық жазбаларда борышкерге Per (итальян тілінде «арқылы») және кредиторға A (итальян тілінде «ке») сөздерін қолданған. Шерман былай дейді, осы контексте «Dr» аббревиатурасын алғаш рет қолданған мәтін – Ральф Хендсонның «Саудагерлік есептерді талдау немесе шешу» кітабының үшінші басылымы (1633), және Хендсон «Dr» сөзін «борышкер» ағылшын сөзінің аббревиатурасы ретінде қолданған. (Шерман кітаптың бірінші басылымын таба алмады, бірақ ол да борышкер үшін Dr қолданған болуы мүмкін деп болжайды). Пачоли реестрдің сол және оң жақтарын сипаттау үшін «in dare» және «in havere» (беру және алу) сөздерін қолданған. Аудармашы Гейсбек кіріспеде былай деп ұсынады: «Егер біз бүгін дебет және кредит сөздерін қолдануды тоқтатып, олардың орнына «беру» және «алу» немесе «қабылдау» деген ежелгі терминдерді қолдансақ, есептерді дұрыс тұлғаландыру қиын болмас еді, соның арқасында бухгалтерлік есеп жүргізу меншік иесі, қарапайым адам және студент үшін түсінікті болар еді». Джексон атап өткендей, «борышкер» міндетті түрде адам болуы керек емес, ол абстрактілі тарап болуы мүмкін: «терминдердің мағыналарын бастапқыдағы жеке мағынасынан асырып, оларды жансыз заттар мен абстрактілі ұғымдарға қолдану қалыпты жағдайға айналды». Мұндай абстракцияны Ричард Даффорнның 17 ғасырлық «Саудагердің айнасы» атты еңбегінде де көруге болады, онда ол былай дейді: «Ақша (маған) менің ақшамды сақтауға берген адамды білдіреді; себебі ол оны қайтаруға міндетті».

Коммерциялық келісім

Жаңа бизнеске есеп жүргізуді құру кезінде, болашақта күтілетін барлық бизнес операцияларын тіркеу үшін бірнеше шоттар құрылады. Көптеген бизнеске қатысты типтік шоттар: Ақша, Дебиторлық қарыз, Тауар қоры, Кредиторлық қарыз және Сақталған табыс. Қажет болған жағдайда, қосымша мәліметтер беру үшін әр шотты одан әрі бөлуге болады. Мысалы, дебиторлық қарызды әрбір клиент компанияға қанша қарыз екенін көрсету үшін бөлуге болады. Егер Боб, Дейв және Роджер компанияға қарыз болса, дебиторлық қарыз шотында Боб, Дейв және Роджер үшін жеке шоттар болады. Осы үш шоттың барлығы қосылып, баланста жалғыз сан ретінде көрсетіледі (яғни, жалғыз «Дебиторлық қарыз» – берешегі). Компанияның барлық шоттары топтастырылып, баланста 3 бөлімге бөлінеді: активтер, міндеттемелер және өзіндік капитал. Барлық шоттарды алдымен бес түрдің біріне (есептік элементтер) (актив, міндеттеме, өзіндік капитал, кіріс және шығыс) жіктеу қажет. Шотты бес элементтің біріне қалай жіктеу керектігін анықтау үшін бес шот түрінің анықтамасын толық түсіну керек. МСФО бойынша активтің анықтамасы былай делінеді: «Актив – бұл кәсіпорынның бақылауындағы, өткен оқиғалардың нәтижесінде кәсіпорынға болашақта экономикалық пайда әкелуі күтілетін ресурс». Қарапайым тілмен айтқанда, активтер – компания үшін болашақта құнды болып саналатын шоттар (мысалы, ақшалай қаражат, дебиторлық қарыз, жабдықтар, компьютерлер). Керісінше, міндеттемелерге компанияның міндеттемелері жататын заттар кіреді (мысалы, несиелер, кредиторлық қарыз, ипотека, қарыздар). Баланстың өзіндік капитал бөлімінде компания шығарған барлық акциялардың құны және оның табысы көрсетіледі. Барлық кіріс және шығыс шоттары баланстағы «Сақталған табыс» деп аталатын бір жолда жинақталады. Бұл шот, әдетте, компанияның жиынтық табысын (сақталған табыс) немесе зиянын (сақталған тапшылық) көрсетеді. Табыс пен шығын туралы есеп – сақталған табыс шотының кеңейтілген түрі. Ол сақталған табыста жинақталған барлық кіріс және шығыс шоттарын бөліп көрсетеді. Табыс пен шығын туралы есеп маңызды, өйткені ол сатудың, өндіріс құнының, шығындардың және, әрі қарай, компанияның табысының егжей-тегжейін көрсетеді. Көптеген компаниялар табыс пен шығын туралы есепке көп сенеді және стратегиялық шешімдер қабылдау үшін оны үнемі қарап отырады.

Терминология

Дебет пен кредит терминдері кейде шатастыру тудыруы мүмкін, себебі олар қандай көзқараспен қаралып жатырған транзакцияға байланысты. Есептесуде активтер активтер шотының сол жағында (дебет) тіркеледі, өйткені олар әдетте есептесу теңдеуінің сол жағында көрсетіледі (A=L+SE). Сол сияқты, міндеттемелер мен меншік иелерінің капиталының өсуі осы шоттардың оң жағында (кредит) тіркеледі, осылайша есептесу теңдеуінің тепе-теңдігі сақталады. Басқаша айтқанда, егер "активтер сол жаққа жазбалар арқылы ұлғайтылса, есептесу теңдеуінің тепе-теңдігін сақтау үшін міндеттемелер мен меншік иелерінің капиталының өсуі керісінше, яғни оң жаққа жазылуы керек. Ал, активтердің азаюы активтер шотының оң жағында, міндеттемелер мен капиталдың азаюы сол жағында тіркеледі". Кірістер мен шығыстар да осыған ұқсас. Меншік иелерінің капиталын ұлғайтатын жазбалар кредит ретінде тіркеледі, себебі олар теңдеудің оң жағында орналасқан, керісінше жағдайда дебет болады. Кәсіпорынның қаржылық есептемелерін қарағанда, активтер дебет, ал міндеттемелер мен капитал кредит болып табылады. Мысалы, егер екі компания бір-бірімен мәміле жасаса, мысалы, А компаниясы Б компаниясынан бірдеңе сатып алса, онда А компаниясы қолма-қол ақшаның азаюын (кредит), ал Б компаниясы қолма-қол ақшаның өсуін (дебет) тіркейді. Осы бір транзакция екі түрлі көзқарас бойынша тіркеледі. Бұл терминдерді пайдалану есептесу принциптерін білмейтін адамдарға интуитивті емес болуы мүмкін, олар кредит – өсім, дебет – азаю деп ойлайды. Себебі көптеген адамдар тек жеке банктік шоттары мен төлемдерін (мысалы, коммуналдық қызметтер) көреді. Депозитшінің банктік шоты – банк үшін міндеттеме, себебі банк заңды түрде депозиторға ақша беруге міндетті. Сондықтан, клиент депозит салғанда банк шотты кредиттейді (банк міндеттемесін арттырады). Сонымен қатар, банк ақшаны өзінің қолма-қол ақшасы шотына қосады. Бұл шот актив болғандықтан, өсім дебет болып тіркеледі. Бірақ клиент мұндай жағдайды көріспейді. Екінші жағынан, егер клиент коммуналдық қызмет үшін төлем жасаса немесе коммуналдық қызмет артық есептелген ақшаны қайтарса, клиенттің шоты кредиттеледі. Себебі клиенттің шоты – коммуналдық қызметтің дебиторлық қарызы, ол коммуналдық қызмет үшін актив болып табылады, себебі олар клиенттен болашақта күтілетін ақшаны білдіреді. Кредиттер іс жүзінде активтерді азайтады (коммуналдық компанияға енді аз ақша тиесілі). Егер кредит төлемнен туындаса, онда коммуналдық қызмет ақшаны өзінің қолма-қол ақшасы шотына қосады, бұл дебет, себебі шот тағы бір актив болып табылады. Тағы да, клиент кредиттерді өзінің ақшасының өсуі ретінде қарастырады және транзакцияның екінші жағын көріспейді.

Дебет және кредит карталары

Дебеттік және несиелік карталар – банк индустриясы әрбір картаны таныстыру және анықтау үшін қолданатын есімдер. Карта иесінің тұрғысынан алғанда, несиелік картаның шоттарында әдетте несиелік баланс, ал дебеттік картаның шоттарында әдетте дебеттік баланс болады. Дебеттік карта жеке ақшаңызбен төлем жасау үшін қолданылады. Несиелік карта ақшаны қарызға алып, төлем жасау үшін қолданылады. Банктің тұрғысынан алғанда, дебеттік картамен саудагерге төлем жасағанда, төлем банк карта иесіне берешегі соманы азайтады. Банктің тұрғысынан, сіздің дебеттік картаңыз – банктің міндеттемесі. Банктің міндеттемелер шотындағы соманың азаюы – дебет. Банктің тұрғысынан алғанда, несиелік картамен саудагерге төлем жасағанда, төлем карта иесінің банкке берешегі соманы арттырады. Банктің тұрғысынан, сіздің несиелік картаңыз – банктің активі. Банктің активтер шотындағы соманың артуы – дебет. Осылайша, дебеттік немесе несиелік картаны пайдалану, банк тарапынан қарағанда, екі жағдайда да карта иесінің шотына дебеттік жазба түсіреді.

Жалпы кітаптар

Жалпы бухгалтерлік кітап – Т-есептердің толық жиынтығы (әрбір кітап бетінің ортасында алдын ала басылған тік сызық және әрбір кітап бетінің жоғарғы жағында үлкен Т әрпіндей көлденең сызық болғандықтан осылай аталады). Компьютерлік есеп жүйесі пайда болғанға дейін қолмен есептеу процедурасы әрбір Т-есеп үшін жеке кітап қолданды. Мұндай кітаптардың жиынтығы жалпы бухгалтерлік кітап деп аталды. Есептер тізімі – жалпы бухгалтерлік кітаптың мазмұны. Қаржылық кезеңнің соңында жалпы бухгалтерлік кітаптағы барлық дебеттер мен кредиттердің қосындысы – сынақ балансы деп аталады. "Күнделіктер" немесе журналдар күні ішінде болған әрбір операцияны тіркеу үшін қолданылады, ал тізім күнінің соңында жиынтықталады. Бұл күнделіктер екі жақты есеп жүйесінің құрамына кірмейді. Бұл күнделіктерде тіркелген ақпарат кейін жалпы бухгалтерлік кітаптарға ауыстырылады, бұл "жазылым" деп аталады. Қазіргі заманғы компьютерлік бағдарламалық құралдар әрбір есептің дереу жаңартылуын қамтамасыз етеді; мысалы, қолма-қол ақша түсімдерін тіркеген кезде, қолма-қол ақша есебіне дебет жазылып, қолма-қол ақша түскен есепке сәйкес кредит жазылады. Әрбір операцияны жеке Т-есепке енгізудің қажеті жоқ; әдетте, жалпы бухгалтерлік кітапқа әрбір кітап бойынша күндік операциялардың сомасы (жинақтық сомасы) енгізіледі.

Бес есептік элементке қатысты есептер

Есептер кез келген мақсатта немесе жағдайда қажеттілік туғанда құрылады немесе ашылады. Мысалы, егер сіздің бизнесіңіз әуе тасымалдау компаниясы болса, олар ұшақтар сатып алуға тиіс, сондықтан тізімде көрсетілмеген есеп болса да, бухгалтер немесе есепші нақты бір зат үшін, мысалы ұшақтарға арналған активтер есебін құра алады. Есепті бес элементтің біріне қалай жіктеу керектігін түсіну үшін осы есептердің анықтамаларын жақсы білу қажет. Төменде бес есептік элементке қатысты ең көп қолданылатын есептердің мысалдары келтірілген:

Акционерлік шоттар

Акционерлік шоттарда кәсіпорынның/ұйымның меншік иелерінің осы кәсіпорынның/ұйымның активтеріне деген құқықтары тіркеледі. Капитал, толыққан пайда, жеке қолмағай, акциялар, жинақталған қаражаттар және т.б.

Табыс/кірістер шоттары

Табыс шоттары меншік иесі(лері) салғаннан өзге, меншік капиталының барлық артуын тіркеді. Көрсетілген қызметтер, тауар сату, пайыздық түсімдер, мүшелік жарналар, жалдама ақысы, инвестициядан алынған пайыз, мерзімі келетін қарыздар, қайырымдылық көмек және т.б.

Шығыстар есептері

Шығыстар есебі активтерді пайдалану немесе клиентке тауарлар мен қызметтерді жеткізу үшін міндеттемелерді арттыру нәтижесінде меншік иелегінің азаюын тіркеді – шаруашылық қызметті жүргізуге кеткен шығындар. Телефон, су, электр энергиясы, жөндеу, жалақы, еңбекақы, тозу, өтелмеген қарыз, кеңсе жабдықтары, ойын-сауық, гонорар, жалдау ақысы, отын, коммуналдық төлемдер, пайыз және т.б.

Қосымша мысалдар

Бизнес жалға ақшамен төлейді: Сіз дебет операцияларын есепке алу арқылы жалғаны (шығысты) арттырасыз, ал несие операцияларын есепке алу арқылы ақшаны (активті) азайтасыз. Бизнес сатудан ақша алады: Сіз дебет операцияларын тіркей отырып, ақшаны (активті) арттырасыз, ал несие операцияларын тіркей отырып, сатуды (кірісті) арттырасыз. Бизнес жабдықты ақшамен сатып алады: Сіз дебет операцияларын тіркей отырып, жабдықты (активті) арттырасыз, ал несие операцияларын тіркей отырып, ақшаны (активті) азайтасыз. Бизнес ақшамен қарыз алады: Сіз дебет операцияларын тіркей отырып, ақшаны (активті) арттырасыз, ал несие операцияларын тіркей отырып, қарызды (міндеттемені) арттырасыз. Бизнес жалақыны ақшамен төлейді: Сіз дебет операцияларын есепке алу арқылы жалақыны (шығыстарды) арттырасыз, ал несие операцияларын есепке алу арқылы ақшаны (активті) азайтасыз. Барлық сомалар есептесу теңдеуіне және қос жазу принципіне тигізетін әсерді көрсетеді, мұнда операциялар теңгерілген. Есепке дебет (Dr) Кредит (Cr) 1. Жалға (Ш) 100 Ақша (А) 100 2. Ақша (А) 50 Сату (К) 50 3. Жабдықтар (А) 5200 Ақша (А) 5200 4. Ақша (А) 11000 Қарыз (М) 11000 5. Жалақы (Ш) 5000 Ақша (А) 5000 6. Барлығы (Dr) 21350 АҚШ доллары Барлығы (Cr) 21350 АҚШ доллары

Контра-есеп

Барлық шоттар жасалған операцияға байланысты дебетке немесе кредитке жазылуы мүмкін. Мысалы, көлік құралын қолма-қол ақшаға сатып алғанда, "Көлік құралдары" активі бойынша дебет жасалады, ал бір мезгілде көлік құралы үшін қолма-қол ақшамен төленген сомаға байланысты "Банк немесе қолма-қол ақша" активі бойынша кредит жазылады. Кейбір баланс табельдерінің элементтеріне теріс қалдықтары бар "контра" шоттары сәйкес келеді, олар оларды өтестіреді. Мысалдар: жабдықтарға жинақталған тозу және күмәнді борыштар бойынша резерв (күмәнді талаптар бойынша резерв деп те аталады) дебиторлық қарызға қарама-қарсы. АҚШ Есеп стандарты (GAAP) контра терминін тек белгілі шоттар үшін ғана қолданады және операцияның екінші жағын контра деп танымайды, сондықтан бұл термин байланысты шоттарға ғана қатысты. Мысалы, сатудан қайтарылған тауарлар, сатудан алынған жеңілдіктер және скидкалар сату кірісіне қарама-қарсы контра болып табылады, себебі әрбір контраның қалдығы (дебет) сатудың (кредит) керісінше. Сатудың нақты құнын түсіну үшін контраны сатудан азайту қажет, бұл "таза сату" терминіне (контрадан азайтылған сату) әкеледі. Көп қолданылатын нақты анықтама – бұл жалпы есеп журналының сәйкес бөлімі үшін қалыпты қалдыққа (Dr/Cr) кері қалдыққа ие шот. Мұндай шот түсініктілік үшін қолданылады, бірақ ол жалпыға қабылданған есеп беру принциптерінің (GAAP) қажетті бөлігі болып табылмайды.