Кіріспе

Қылмыскердің жәбірленушіге күш қолдануы немесе күш қолдану арқылы қорқытуы – қылмыскердің жәбірленушіге зиян келтіретін күш қолдануы немесе күш қолданумен қорқытуы. Бұл кісі өлтіру, шабуыл, зорлау және саботаж сияқты күш қолдануды мақсат тұтатын қылмыстарды, сондай-ақ тонау, қорқыту және терроризм сияқты күшті мәжбүрлеу немесе көрсету құралы ретінде пайдаланатын қылмыстарды қамтиды. Зорлық-зомбылық қылмыстары қарумен немесе қарусыз жасалуы мүмкін. Әр заңнама саласында зорлық-зомбылық қылмыстарының ауырлығы адам өлтіруден бастап, мазалауға дейін әртүрлі болуы мүмкін. Зорлық-зомбылық қылмыстарының өсуіне ыстық ауа райының себеп болуы туралы көптеген теориялар бар. Теориялар бойынша, жаз айларындағы ыстық адамдарды агрессивтілікке итермелеп, зорлық-зомбылық қылмыстарын көбейтеді. Зорлық-зомбылық қылмыскерлеріне кісі өлтірушілер, белсенді атқыштар, ұрлаушылар, зорлаушылар, ұрылар, қарақшылар және азаптаушылар жатады. Тағы бір санатқа көлік құралдарын немесе ұшақтарды қарыстырушылар мен қарақшылар кіреді. Қылмыстық ұйымдар, бандиттер және есірткі картельдері өздерінің құрамында зорлық-зомбылық қылмыскерлерін жиі пайдаланады, әдетте оларды орындаушылар немесе жалдамал кісілер ретінде қолданады. Зорлық-зомбылық қылмыскерлері көбінесе төменгі ашу деңгейі, шексіздік/импульстік бақылаудың жоқтығы, күшті үстемдік/территориялық инстинкт, антиәлеуметтік мінез-құлық, психологиялық/психикалық денсаулық мәселелері және оларға зорлық-зомбылық әрекеттерді орындауға мүмкіндік беретін агрессивті бейімділік сияқты қасиеттерді көрсетеді.

Ел бойынша зорлық-зомбылық қылмыстары

Елдер арасындағы зорлық қылмыстарының статистикасын салыстыру әдетте қиынға соғады, себебі әртүрлі елдер қылмыстарды жіктеудің әртүрлі тәсілдерін қолданады. Нақты салыстыру үшін әртүрлі юрисдикциялардағы ұқсас қылмыстарды салыстыру қажет. Көбінесе мұндай мүмкіндік болмайды, өйткені қылмыс статистикасы эквивалентті қылмыстарды соншалықты әртүрлі жинақтайды ki, дұрыс салыстыру жасау қиын немесе мүмкін емес болады. Юрисдикцияға байланысты, зорлық қылмыстарына мыналар жатуы мүмкін: кісі өлтіру, қастандық, шабуыл, кінәлі өлтіру, жыныстық шабуыл, зорлау, қарақшылық, салдарынан туған кінә, қауіп тудыру, адам ұрлау (әкету), қорқыту және мазалау. Австралия, Канада, Жаңа Зеландия, Еуропа және АҚШ сияқты түрлі елдерде қылмыстарды тіркеу және есеп берудің әртүрлі жүйелері бар.

Жаңа Зеландия

2010 жылы елде қылмыстарды жіктеудің Австралия стандарты (ASOC) қабылданғанға дейін Жаңа Зеландияның қылмыс статистикасында зорлық-зомбылық категориясы болды, оған кісі өлтіру, адам ұрлау, алып қашу, тонау, шабуыл, қорқыту, мазақтау және топтық жиналыс кірді, ал барлық жыныстық қылмыстар зорлық-зомбылықтан бөлек санатта көрсетілді. Оның орнына "Әдептілікке және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстар, жыныстық қылмыстар және қоғамдық мүдделерге қарсы қылмыстар" және "Адамға қарсы қылмыстар" деген жеке бөлімдері болды. 2015 жылы Жаңа Зеландия полициясы қылмысты есептеу тәсілін өзгертті, тіркелген қылмыстарды есептеуден құрбан болған немесе қылмыс жасаған адамдарды есептеуге көшті. Мұндағы ой, қылмысты жазудың орнына, кімнің нақты құрбан болғанын және кімнің қылмыскер екенін талдау, зорлық-зомбылық қылмысының сипатын түсінуге және кез келген тенденцияларды/үлгілерді анықтауға көмектеседі. 1994-2014 жылдар аралығындағы қылмыстық статистиканы Statistics NZ-ден алуға болады, ал соңғы статистиканы Жаңа Зеландия полициясы policedata.nz арқылы ұсынады. Жаңа Зеландия заңдарында зорлық-зомбылық қылмысы анықталмаған, бірақ классификация стандартының алғашқы 6 бөлімі адамға қарсы қылмыстарды анықтайды. Мысалы, 2012 жылы Ілияс Касидиариске қатысты іс қарастырылды. Грекияның оңшыл "Алтын таң" партиясының сол кездегі өкілі Касидарис тікелей эфирде өткен теледидарлық пікірталас кезінде қарсыласы әйелдің бетін шапалақтады. Оған грек прокурорлары шабуыл жасады деген айып тағылып, тұтқындау ордері шығарылды. Франция шапалақтап ұру сияқты жеңіл зорлық-зомбылықты шабуыл деп есептемейді. Бүгінде зорлық-зомбылық қылмыстары ең ауыр қылмыстар саналады, ал тарихи тұрғыдан алғанда, Саймон Дедоның сөзінше, мүліктік қылмыстар да маңызды болған. Ұлыбританиядағы зорлық-зомбылық қылмыстарының көрсеткіштері Британдық қылмыс сараптамасы арқылы тіркеледі. Англия мен Уэльстегі қылмыстар туралы 2010/2011 жылғы есепте статистика көрсеткендей, зорлық-зомбылық қылмыстары соңғы онжылдықтарда байқалған жалпы төмендеу тенденциясын жалғастыруда. "2010/11 жылғы Британдық қылмыс сараптамасы зорлық-зомбылықтың деңгейі 1995 жылғы ең жоғары деңгейге қарағанда 47 пайызға төмендегенін көрсетті, яғни жылына шамамен екі миллион зорлық-зомбылық қылмысы азайды". 2010/11 жылдары сұхбат алған әр 1000 адамның 31-і өткен 12 айда зорлық-зомбылық қылмысының құрбаны болғанын хабарлады. Кісі өлтіруге қатысты айтсақ, "1960 жылдардан бастап ХХ ғасырдың соңына дейін кісі өлтірудің деңгейінің өсуі байқалды (жыл сайын шамамен 2-3 пайыз)". Соңғы кезде кісі өлтіру көрсеткіші төмендеді, "Қиындықтар индексі" бойынша, "2001/02 жылдан бері кісі өлтіру саны 19 пайызға азайды".