Ғылымды көпшілікке түсіндіру өнері

Кіріспе

Жалпы оқырманға арналған ғылымның түсіндірілуі

Халыққа түсінікті ғылым (сондай-ақ, поп-ғылым немесе поп-ғылым деп те аталады) – жалпы оқырманға арналған ғылымды түсіндіру. Ғылыми журналистика жаңа ғылыми жаңалықтарға баса назар бөлсе, халыққа түсінікті ғылым ауқымдырақ болады. Оны кәсіби ғылыми журналистер немесе ғалымдардың өздері жазуы мүмкін. Ол кітаптар, фильмдер мен телеарналардағы деректі фильмдер, журналдардағы мақалалар және веб-беттер сияқты түрлі форматтарда ұсынылады.

Тарих

Ғылымның қазіргі заманғы мамандануы мен кәсібилендіруінен бұрын «ғылым» мен «танымдық ғылым» арасында көп айырмашылық болмаған, ал ғылыми білімді жалпы оқырманмен бөлісуге арналған еңбектер грек және римдік ежелгі дәуірлерде де болған. Осы танымал еңбектер болмаса, сол дәуірдегі ғылыми білімнің көп бөлігі жоғалып кеткен болар еді. Мысалы, б.з.д. IV ғасырдағы грек астрономы Евдокстың түпнұсқа еңбектерінің ешқайсысы сақталмаған, бірақ оның еңбегі бір ғасырдан кейін жазылған және Гиппарх түсіндірме берген «Құбылыстар» атты дидактикалық поэмасының арқасында сақталды. Ғылымды поэзиялық түрде түсіндіру осыдан көп бұрыннан бар еді, тіпті 1791 жылы Эразм Дарвин ботаниканы оқырмандарға қызықты ету және білім беру мақсатында екі ұзын өлең – «Ботаникалық бақ» жазды. Көптеген грек және римдік ғылыми нұсқаулықтар қарапайым оқырманға арналған, ал бұл «нұсқаулық» дәстүрі баспа ісінің пайда болуына дейін жалғасты, кейінгі мысалдары – Джамбаттиста делла Портаның 1558 жылғы «Табиғи магиясы» және Изабелла Кортезедің 1561 жылғы «Құпиялары» кітаптарын қамтиды. XVII ғасырда қазіргі заманғы ғылыми революция басталды және осыған байланысты танымдық ғылымды жазу қажеттілігі туды. Галилеоның 1632 жылғы «Il Saggiatore» және Роберт Хуктың 1665 жылғы «Micrographia» еңбектерін ғалымдар да, жұртшылық та оқыса да, Ньютонның 1687 жылғы «Principia» көптеген оқырмандар үшін түсініксіз болды, сондықтан Ньютонның идеяларын көп ұзамай танымал етуге кірісті. Франция сияқты елдерде танымдық ғылымға жазылатын әдебиеттер өркендеді, онда Фонтенельдің 1686 жылғы «Әлемдердің көптігі туралы әңгімелер» кітабы бестселлер болды. 1830 жылы астроном Джон Гершель танымдық ғылымның ерекше жанрының қажеттілігін мойындады. Философ Уильям Уивеллге жазған хатында ол жалпы жұртшылыққа «ғылымның әр саласы бойынша нақты не білгенін жинақтап, не істелгенін және не істеуге болатынын байланыстыра көру қажеттігі» туралы жазды. Шын мәнінде, британдықтардың сауаттылығы мен білім деңгейі арта келе, ғылымға қатысты туындыларға сұраныс та артты. Мэри Сомервилл XIX ғасырдың алғашқы және өте табысты танымдық ғылым жазушысы болды. Оның 1834 жылғы «Физикалық ғылымдардың байланысы туралы» еңбегі, көпшілік оқырманға арналған, жақсы сатылды. Қазіргі заманғы танымдық ғылымның алғашқы кітаптарының бірі саналатын бұл кітапта диаграммалар мен математикалық есептеулер өте аз болды. Ол он рет басылып, көптеген тілдерге аударылды. Бұл баспагер Джон Мюррейден бастап Чарльз Дарвиннің 1859 жылғы «Түрлердің пайда болуы» кітабына дейін ең танымал ғылыми туынды болды. Ғылыми әдебиеттің мақсаты – бақылаулар мен қорытындылардың дұрыстығы және әдістердің ғылыми тиімділігі туралы әріптестерін хабардар ету және сендіру. Танымдық ғылым деректердің және қорытындылардың маңыздылығы туралы ғылыммен айналыспайтын адамдарды (кейде басқа салалардағы ғалымдармен бірге) хабардар етуге және сендіруге, сондай-ақ нәтижелерді тойлауға тырысады. Ғылыми әдебиеттегі мәлімдемелер көбінесе сақтықпен және күмәндікпен айтылады, жаңа бақылаулар мен нәтижелер қалыптасқан біліммен сәйкес келеді және ұқсас екеніне назар аударады, ал білікті ғалымдар маңыздылығын мойындайды деп есептеледі. Керісінше, танымдық ғылым ерекшелік пен жалпылыққа басымдық береді, ғылыми әдебиетте жоқ нақты авторитеттің үнін алады.

Before the modern specialization and professionalization of science, there was often little distinction between "science" and "popular science", and works intended to share scientific knowledge with a general reader existed as far back as Greek and Roman antiquity. Without these popular works, much of the scientific knowledge of the era might have been lost. For example, none of the original works of the 4th century BC Greek astronomer Eudoxus have survived, but his contributions were largely preserved due to the didactic poem "Phenomena" written a century later and commented on by Hipparchus. Explaining science in poetic form was not uncommon, and as recently as 1791, Erasmus Darwin wrote The Botanic Garden, two long poems intended to interest and educate readers in botany. Many Greek and Roman scientific handbooks were written for the lay audience, and this "handbook" tradition continued right through to the invention of the printing press, with much later examples including books of secrets such as Giambattista Della Porta's 1558 "Magia Naturalis" and Isabella Cortese's 1561 "Secreti". The 17th century saw the beginnings of the modern scientific revolution and the consequent need for explicit popular science writing. Although works such as Galileo's 1632 "Il Saggiatore" and Robert Hooke's 1665 "Micrographia" were read by both scientists and the public, Newton's 1687 Principia was incomprehensible for most readers, so popularizations of Newton's ideas soon followed. Popular science writing surged in countries such as France, where books such as Fontenelle's 1686 Conversations on the Plurality of Worlds were best sellers. By 1830, astronomer John Herschel had recognized the need for the specific genre of popular science. In a letter to philosopher William Whewell, he wrote that the general public needed "digests of what is actually known in each particular branch of science to give a connected view of what has been done, and what remains to be accomplished." Indeed, as the British population became not just increasingly literate but also well educated, there was growing demand for science titles. Mary Somerville became an early and highly successful science writer of the nineteenth century. Her On the Connexion of the Physical Sciences (1834), intended for the mass audience, sold quite well. Arguably one of the first books in modern popular science, it contained few diagrams and very little mathematics. It had ten editions and was translated into multiple languages. It was the most popular science title from the publisher John Murray until On the Origin of Species (1859) by Charles Darwin. The purpose of scientific literature is to inform and persuade peers regarding the validity of observations and conclusions and the forensic efficacy of methods. Popular science attempts to inform and convince scientific outsiders (sometimes along with scientists in other fields) of the significance of data and conclusions and to celebrate the results. Statements in the scientific literature are often qualified and tentative, emphasizing that new observations and results are consistent with and similar to established knowledge wherein qualified scientists are assumed to recognize the relevance. By contrast, popular science emphasizes uniqueness and generality, taking a tone of factual authority absent from the scientific literature.

Сын

Ғылыми әдебиеттің мақсаты – бақылаулар мен қорытындылардың дұрыстығы және әдістердің сот-медициналық тиімділігі туралы әріптестерін хабардар ету және оларды сендіру. Популярлы ғылым ғылыммен айналыспайтын адамдарды (кейде басқа салалардағы ғалымдармен бірге) деректер мен қорытындылардың маңыздылығына көндіруге, хабардар етуге және нәтижелерді тойлауға тырысады. Ғылыми әдебиеттегі мәлімдемелер көбінесе сақтықпен және шартты түрде жасалады, жаңа бақылаулар мен нәтижелер қалыптасқан біліммен сәйкес келіп, оған ұқсас екеніне назар салады, сондай-ақ білікті ғалымдар бұл мәнділікті мойындайды деп есептеледі. Керісінше, популярлы ғылым көбінесе ерекшелік пен жалпыламалықты баса көрсетеді және ғылыми әдебиетте кездеспейтін анық авторитетпен айтылуы мүмкін. Бастапқы ғылыми есептерді, ғылыми журналистиканы және популярлы ғылымды салыстыру әдетте кем дегенде бір деңгейде бұрмалау мен қарапайымдауға алып келеді.

Жалпы әдебиеттер

Андреас В. Даум, "Халық ғылымының түрлері және қоғамдық білімнің өзгеруі: тарихи ойлар". Isis. Ғылым тарихы қоғамының журналы, 100 (2009 жылғы маусым), 319–332. МакРей, Мёрдо Уильям (редактор). Ғылым әдебиеті: танымал ғылыми жазуларға қатысты перспективалар. Грузия университетінің баспасы: Афина, 1993.