Солтүстік мифологиясындағы Дисер: Рухтар, қадірлі әйелдер және тағдыр құдайлары

Кіріспе

Скандинавия мифологиясындағы әруақ, рух немесе құдай.

Скандинавия мифологиясында dís (Ескі скандинавия тілінде: , "әйел", көпше түрі dísir) – тағдырмен байланысты әйел құдай, әруақ немесе рух. Ол адамдарға қатысты қайырымды немесе қарсы болуы мүмкін. Дисирлер скандинавиялық рулардың қорғаушы рухтары болып табылуы мүмкін. Олардың бастапқы қызметі дисаблот деп аталатын жеке және ресми құлшылық нысаны болған құнарлылық құдайлары болуы мүмкін, ал оларға көрсетілген құрмет өлгендердің рухтарына табынудан туындаған болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар Солтүстік германдық дисир мен Батыс германдық Идисидің тілдік және мифологиялық ұқсастықтарға байланысты туыс екенін санайды, бірақ ағылшын-саксон және континенталды герман мифологиясының тікелей дәлелдері шектеулі. Дисирлер скандинавиялық мәтіндерде fylgjur, valkyries және norns сияқты рөлдерді ойнайды, сондықтан кейбіреулер дисирдің басқа жандарды қамтитын жалпы ұғым екенін айтады.

Этимологиясы мен мағынасы

Зерттеушілердің пікірінше, dís сөзінің негізгі мағынасы – "құдайша". Көбінесе бұл сөз *dhēi түбірінен ("сору, емшектену") және dhīśana түрінен шыққан деп есептеледі. Ғалымдар дисирді батыс герман тіліндегі идисимен байланыстырады. Бірақ, бірінші Мерсебург сиқырынан басқа, онда олар шайқас сиқырын қолданады, идис сөзі көбінесе "ханым" немесе кейде "қыз" мағынасында қолданылады. Кейбір ғалымдар бұл сөздердің тікелей байланысты емес деп санайды, бірақ ұқсастық ескі норвегтік поэзиядағы қолданысқа әсер еткен. Басқа ғалымдар барлық әйел құдайлар мен рухтарды – идис, дис, валькирия және басқа да аттармен (мысалы, сигевиф – "жеңіс әйелдері", англосаксондықтар аралар үйірімен байланыстырған) – бір топқа біріктіреді. Олар тілдік және мифтердегі ортақтықтарды жеткілікті себеп деп санайды, германдық мәдениеттердегі осы тақырыптың барлық вариацияларын біріктіруге. Х. Дэвидсон мифологияның солтүстікке қарай дамуын атап өтеді, онда протогермандық ұғымдардың элементтері исланд сагалары жазылған кезде метаморфозаға ұшыраған немесе біріккен. Симек былай дейді: "Матроналардың функциясы да өте әртүрлі болғандықтан – құнарлылық құдайы, жеке қорғаушылар, сонымен қатар жауынгер құдайлар – дисирге, валькирияларға, норналарға және матроналарға сенім, бірнеше әйел құдайларға (немесе жартылай құдайларға) сенудің әртүрлі көріністері болып саналады". Вига Глум сағасында айтылғандай, бұл мереке қысқы түндерде (қыстың басталуында) өткізілген. Hervarar сагасында дисаблот күзде де тойланады, оны Альфхейм патшасы Альфтың қызы орындайды, ол "құрбандықтармен херггті қызылдандырады, кейін Тор құдайы оны құтқарады". Джон Линдоу бұл мәтіннің адам мінез-құлқының мифологиялық моделін бейнелейтінін айтады. Батыс Скандинавияда дисаблот жеке мереке болған сияқты. Вига Глум сағасындағы үлкен жиын да отбасы мен достар үшін өткізілген. Алайда, Хеймскрингладағы Св. Олаф сағасында Гамла-Упсалада дисаблот Гой айында, яғни ақпанның соңында немесе наурыздың басында тойланған, және барлық шведтердің жиналысы – Дисатингпен және жылдық жәрмеңкемен бірге өткен. Христиан діні келгеннен кейін, жиналыс пен жәрмеңке ақпан айының басында христиандық мерекеге көшірілді.

Researchers suggest that the basic meaning of the word dís is "goddess". It usually is said to be derived from the Indo European root *dhēi , "to suck, suckle" and a form dhīśana. Scholars have associated the Dísir with the West Germanic Idisi, He also suggests that Iðunn may be a reflex of the original form of the word. However, except for the First Merseburg Charm, in which they work battle magic, idis only occurs with the meaning "lady", sometimes "maiden." The words are not presumed to be directly related by some scholars, although the resemblance evidently led to influence on Old Norse poetic use. Other scholars group all female deities and spirits associated with battle under the class of idis, dis, valkyrie, and other names, such as sigewif (victory women, associated by the Anglo Saxons with a swarm of bees), and find the commonalities both linguistically and in surviving myths and magic charms sufficient cause to group together all variations on this theme from various Germanic cultures. H. Davidson notes a similar northward progression of mythology where elements of Proto Germanic concepts have metamorphosed or been combined by the time of the initial recording of the Icelandic sagas. Simek says that "as the function of the matrons was also extremely varied – fertility goddess, personal guardians, but also warrior goddesses – the belief in the dísir, like the belief in the valkyries, norns, and matrons, may be considered to be different manifestations of a belief in a number of female (half ?) goddesses." According to Víga Glúms saga it was held at Winter Nights (at the onset of winter). In Hervarar saga, the dísablót is also held in autumn, and is performed by a woman, the daughter of King Álfr of Álfheim, who "reddens the hörgr with sacrifices and is subsequently rescued by the god Thor after she has been abducted. John Lindow suggests that, on its face the text depicts a mythological model for human behavior. In western Scandinavia, dísablót appears to have been a private observance. Even the large gathering in Víga Glúms saga was for family and friends. In contrast, according to the Saga of St. Olaf in Heimskringla, at Gamla Uppsala the dísablót was celebrated during the month of Gói, i. e. in late February or early March, and accompanied by a popular assembly known as the Thing of all Swedes or Dísaþing and a yearly fair. When Christianity arrived, the assembly and market were moved to a Christian feast at the beginning of February:

Швецияда әлі де ескі дін күшті болған кезде, Гой айында Упсалада негізгі құрбандықтар шалынар еді. Осы жерде патшаның бейбітшілігі мен жеңісі үшін құрбандықтар беріліп, бүкіл Швециядан адамдар жиналатын. Осы уақытта барлық шведтердің жиналысы және бір аптаға созылған базар мен жәрмеңке де өткізілді. Христиан діні енгізілгеннен кейін де жиналыс пен базар сол жерде сақталды. Бірақ қазір Швецияда христиан діні басым болғандықтан және патшалар Упсалада тұрмағандықтан, базар Кандлемас күніне ауыстырылды, бірақ ол енді үш күнге ғана созылады. Швеция халқының жалпы жиналысы сол жерде өтеді. Дегенмен, Dísaþing (қазір Disting) атауы қолданыста қалды және жәрмеңке әлі де жыл сайын Упсалада ақпанның бірінші сейсенбісінде өткізіледі. Бұл Швециядағы ең көне жәрмеңкелердің бірі болуы мүмкін. Упсаладағы дисаблоттың мақсаты бейбітшілік пен жеңіс үшін құрбандық шалу еді. Норвегиядағы Дисин деп аталатын жерлер, ескі норвег тілінен Dísavin ("дисирдің шалғыны") сөзінен шыққан, және бұл сөздің үнділік дхисаналармен байланысы туралы болжамдар кейбір ғалымдарға дисирлер құнарлылық құдайлары болған деген ойды тудырды. Дисирге арналған зал немесе ғибадатхана туралы екі мәлімет бар. Голландер тілінде dísarsálr сөзі "құдайшалардың залы" деп аударылады. Ynglinga сағасында Heimskringla бөлігінде Швеция патшасы Адильс дисаблот кезінде дисарсарлардың айналасында атына мініп, құлап, тасқа басын соғып өлді, бұл ырымдық өлтіруді білдіреді. Ол сондай-ақ Hervarar сагасында да кездеседі, онда Хельга күйеуі Хейдрекрдің қолынан әкесінің қазасына ашуланып, киелі үйде өзін асып алады. Снорри Стурлусон Эддада дисирді атамаса да, ол Ванирдің Ванадидисін Фрейяның аты ретінде, ал эндурдистің қар аяқ киімі дисін Скадидің аты ретінде тізімдейді. Ол екі жағдайда да dís сөзін пайдаланған қосылыс бірден goð ("құдай") сөзінен кейін келеді: Vanagoð, öndurgoð. Лотте Мотц дис сөзінің "құдайша" деген ескі норвегтік сөз болғанын және кейіннен ол асиньямен алмастырылғанын, ол асс сөзінің әйелдік түрі екенін болжады.

At the time when heathendom still prevailed in Sweden, it was an old custom there that the main sacrifices were held in Uppsala in the month of Gói Sacrifices were to be made at that time for peace and victory for the king, and people from all over Sweden were to resort there. At that place and time also was to be the assembly of all Swedes, and there was also a market and a fair which lasted a week. Now when Christianity was introduced, the general assembly and the market were still held there. But at present, when Christianity is general in Sweden and the kings have ceased residing at Uppsala, the market has been shifted to meet at Candlemas but now it lasts only three days. The general assembly of the Swedes is there. The name Dísaþing (now Disting) remained in use, however, and the Fair is still held every year in Uppsala on the first Tuesday in February. It may be one of the oldest in Sweden. The stated purpose of the dísablót at Uppsala is to sacrifice for peace and victory. Norwegian places called Disin, from Old Norse Dísavin, "meadow of the dísir", and the possible relationship of the word to the Indian dhīsanas have suggested to some scholars that the dísir were fertility deities. There are two mentions of a hall or temple of a dís. Hollander translates dísarsálr as "the hall of the goddess". In the Ynglinga saga part of Heimskringla, Aðils, the king of Sweden, dies when he rides one of his horses around the dísarsálr at the time of Dísablót and he is thrown and brains himself on a rock, perhaps suggesting a ritual killing. It also appears in Hervarar saga where Helga becomes so infuriated over the death of her father at the hands of Heiðrekr, her husband, that she hangs herself in the shrine. Although Snorri Sturluson does not mention the dísir in the Prose Edda, he does list Vanadís—'dís of the Vanir'— as a name for Freyja, and öndurdís—'snow shoe dís'—as a name for Skaði. He notes that in both cases the compound using dís immediately follows one using goð, 'deity': Vanagoð, öndurgoð. Lotte Motz suggested that dís was the original Old Norse word for 'goddess' and that it had been replaced later by ásynja, which is simply the feminine of áss.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Симек, Рудольф (2007) Анжела Холл аударған. Солтүстік мифологиясының сөздігі. Д. С. Брюер