Кіріспе

Вагинальды енуді қиындататын еріксіз бұлшықет спазмы. Ресми диагностикалық критерийлер вагинальды жыныстық қатынас кезіндегі кедергі мен қатынасқа деген ниетті талап етеді. Дегенмен, вагинизм термині кейде вагинаға кез келген нысандардың енуі кезінде болатын бұлшықет спазмын сипаттау үшін қолданылады, оның ішінде сексуалдық немесе басқа себептермен, сонымен қатар спекулумдар мен тампондарды қолдану да осыған жатады. Негізгі себебі – енудің ауыруынан қорқу. Емдеуге мінез-құлық терапиясы, мысалы, кезеңдік әсер ету терапиясы және вагинаны біртіндеп кеңейту кіруі мүмкін. Бұлшықет спазмын емдеу үшін қолданылатын ботулинтoксині (ботокс) зерттеліп жатыр. Бұл жағдайдың қаншалықты кең таралғаны туралы бағалаулар әртүрлі. Психологиялық белгілерге жоғары деңгейдегі көңіл алаңдаушылық жатады. Вагинизм әйелдердің жиі кездесетін сексуалдық дисфункциясы болғамен, қоғамда оның туралы хабардарлық төмен, сондықтан әйелдер әлемнің түкпір-түкпірінде қолдау табуда қиындықтарға тап болады, тіпті денсаулық сақтау жүйесі арқылы да. 2023 жылы жарияланған интегративтік шолуда вагинизмді диагностикалауға көбінесе жылдар кеткені көрсетілді. Сексуалдық қоздырылымға қарсы жағымсыз эмоциялық реакция, мысалы, жирену, сондай-ақ жағымсыз деңгейдегі қатаң консервативті моральдық тәрбие, осы да жағымсыз эмоцияларды тудыруы мүмкін. Біріншілік вагинизмнің себебі көбінесе белгісіз. Вагинизмді Ламонт аурудың ауырлығына қарай жіктеген. Ламонт вагинизмнің төрт дәрежесін сипаттайды: бірінші дәрежелі вагинизмде адамның кіші таз бұлшықеттері спазмға ұшырайды, оны сендіру арқылы жеңілдетуге болады. Екінші дәрежеліде спазм бар, бірақ ол кіші таздың барлық аймағында сақталады, тіпті сендірумен де. Үшінші дәрежеде адам тексеруден қашу үшін мүжігін көтереді. Төртінші дәрежелі вагинизм (сонымен қатар 4-ші дәрежелі вагинизм деп те аталады) – вагинизмнің ең ауыр түрі, онда адам мүжігін көтереді, артқа шегінеді және тексеруден қашу үшін жамбастарын қысып жабады. Пачик Ламонт жіктемесін бесінші дәрежеге дейін кеңейтті, онда адам тершеу, гипервентиляция, дірілдеу, қалтырау, жүрек айну, құсу, есінен тану, үстелден секіру немесе дәрігерге шабуылдау сияқты ішкі реакцияларды бастан кешіреді. Пубококцигея бұлшықеттері вагинизмге қатысы бар негізгі бұлшықеттер деп есептелсе де, Пачик седациямен емделген адамдарда екі қосымша спастикалық бұлшықетті анықтады. Оларға кіретін бұлшықет (bulbocavernosum) және ортаңғы вагинальды бұлшықет (puborectalis) жатады. Кіретін бұлшықеттің спазмы адамдардың жыныстық қатынасқа түсуге тырысқанда жиі айтатын шағымдарының себебін түсіндіреді: "Бұл кірпіш қабырғаға соққандай".

Екіншілік вагинизм

Екіншілік вагинизм – бұрын жыныстық қатынасқа енуге қол жеткізген адамда вагинизмнің пайда болуы. Бұл себебі емірткі инфекциясы сияқты физикалық факторларға немесе босану кезіндегі жарақаттарға байланысты болуы мүмкін, ал кейбір жағдайларда психологиялық себептерге немесе олардың жиынтығына байланысты болуы да мүмкін. Екіншілік вагинизмді емдеу бастапқы вагинизмді емдеумен бірдей, бірақ осы жағдайларда бұрынғы сәтті ену тәжірибесі жағдайдың тез шешілуіне көмектеседі. Перименопаузалық және менопаузалық вагинизм, көбінесе эстроген деңгейінің төмендеуі салдарынан вульва мен қынап тіндерінің құрғауынан туындайды, алдымен жыныстық ауырсынуға, содан кейін вагинизмге алып келетін шағын жарықтардың нәтижесі болуы мүмкін.

Механизм

Нақты қандай бұлшық еттердің қатысы бар екені белгісіз, бірақ бұл жағдай levator ani, bulbocavernosus, circumvaginal немесе perivaginal бұлшық еттерін қамтуы мүмкін.

Диагностика

Вагинизм диагнозы, сондай-ақ әйелдердің жыныстық дисфункциясының басқа да диагноздары, "симптомы жеке мазасыздық тудырса" қойылуы мүмкін. DSM IV TR вагинизмді "ананың сыртқы үштен бір бөлігінің бұлшық еттерінің қайталама немесе тұрақты, еріксіз спазмы, жыныстық қатынасқа кедергі келтіретін және айқын мазасыздыққа немесе қарым-қатынастағы қиындықтарға себеп болатын жағдай" деп анықтайды. Атап айтқанда, жүйелі десенсибилизацияның басқа шаралардан жақсырақ екендігі нақты белгісіз.

Физикалық

Көбінесе, ауыр жыныстық қатынас сезінетін адаммен кездескенде гинеколог кері Кегель жаттығуларын және қосымша майлау құралдарын ұсынады. Вагинизм адамның майлау өндіру қабілетіне әсер ететіні дәлелденбегенмен, қосымша майлау құралын қолдану сәтті енуге көмектесуі мүмкін. Бұл себебі, әйелдер алаңдағанда немесе ауырсыну сезгенде табиғи майлау шығара алмайды. Жыныстық қатынасқа дейін жеткілікті қозғалтуға қол жеткізу, майлаудың бөлінуі үшін маңызды, бұл жыныстық қатынасты жеңілдетіп, ауырсыздануға көмектеседі. Бұрын Кегель жаттығулары сияқты нығайту жаттығулары жамбас аймағының ауруына көмектесетін жақсы ем деп есептелгенімен, жаңа зерттеулер осы жаттығулар, жамбас түбін нығайтуға бағытталғандықтан, пайдалы болмауы немесе вагинизм сияқты тым белсенді бұлшықеттерден туындаған жағдайларды нашарлатуы мүмкін екенін көрсетеді. Вагинизмді емдеу үшін жамбас түбін созуға немесе босаңсытуға арналған жаттығулар тиімдірек болуы мүмкін. Пациенттің қажеттіліктеріне сәйкес емдеу жоспарын жасау үшін гинеколог немесе жалпы тәжірибелі дәрігер, ауыр жыныстық қатынас сезінетін адамды жамбас түбінің физиотерапевтіне немесе еңбек терапевтіне жолдауы мүмкін. Бұл терапевтер вагинизм, жамбас түбінің дисфункциясы, диспаруния, вульводиния, ішек қырысуы, фекальдық немесе зәр ұстамау сияқты жамбас түбінің бұлшықеттерінің бұзылуын емдеуде маманданған. Зерттеулер жамбас түбіне физикалық немесе кәсіптік терапия вагинизмді емдеудің ең қауіпсіз және тиімді әдістерінің бірі екенін көрсетеді.

Нейромодуляторлар

Ботулинттік токсин А (ботокс) жамбас түбі бұлшықтарының жоғары кернеуін уақытша төмендету мақсатында емдеу мүмкіндігі ретінде қарастырылған. Бұл емге қатысты кездейсоқ бақыланатын зерттеулер жүргізілмегенімен, шағын көлемді сынақтардың нәтижесінде тиімділігі анықталды және 10 айға дейін сақталатын жағымды нәтижелер байқалды. Лидокаин да осыған ұқсас әрекет ету механизмімен тәжірибелік ем ретінде қолданылған. Анксиолитиктер мен антидепрессанттар – бұл басқа психотерапиялық әдістермен қатар немесе пациенттер өз жағдайына байланысты үлкен қысыңқылық сезінсе, оларға ұсынылатын басқа да фармакотерапиялық құралдар. Жыныстық дисфункциямен күресу үшін ем іздеп келгендердің арасында бұл көрсеткіш 12-ден 47%-ға дейін жетеді.

Тарих

Вагинизм терминін Джеймс Марион Симс 1866 жылы "гименнің жоғары сезімталдығымен және қынаптың сақинасының спазматикалық жирылуымен" сипаттау үшін енгізді. Зерттеу кезінде бұл жағдай "науқастың қатты қиқырығына және өткір пышақты сезімтал жерге кіргізгендей қорқынышты ауырсыну сезіміне" әкелетіні анықталды. Сол кезде бұл жағдайдың биологиялық себептерден туындайтыны және медициналық еммен емделетіні түсінілді. 1930-1960 жылдары Фрейдтік психологияның ықпалымен гинекологтар вагинизмді психологиялық себептермен байланыстыра бастады. Психология Фрейдтің идеяларынан бас тартып, мінез-құлыққа бағытталған кезде, бұл жағдай оқу арқылы пайда болған қорқыныш немесе алаңдаушылық реакциясы ретінде қарастырылды.

Танымал мәдениетте

Netflix-тің "Неортодоксальды" мини-сериалы жыныстық қатынас кезінде шектен тыс ауырсынуға ұшыраған жас әйелді көрсетеді, оған бұл вагинизм салдарынан деп түсіндірген. "Леди Партс" комедиялық фильмінің басты кейіпкері ауыр жыныстық қатынасқа шыдамайды және кейіннен вагинизм диагнозы қойылады.