Кіріспе

Орташа өлшемді мысық түрі, Еуропа мен Азияға тән. түрлер қорабы
| аты = Еуразиялық сілеусін
| сурет = Lynx Nationalpark Bayerischer Wald 01.jpg
| сурет түсірілімі = Бавария орман ұлттық паркіндегі сілеусін, Германия
| статусы = LC
| статустық жүйе = IUCN3.1
| статустық сілтеме =
| статусы2 = CITES A2
| статусы2 жүйесі = CITES
| статусы2 сілтемесі =
| авторы = (Linnaeus, 1758)
| синонимдер = *Felis lynx Linnaeus, 1758
| таралу картасы = EuropeanLynx distribution2015.jpg
| таралу картасы түсірілімі = Еуразиялық сілеусіннің таралуы, 2015 жыл. 19 және 20 ғасырларда келесі еуразиялық сілеусін түрлері ұсынылды:

Түрлерінің таралуы СуретСолтүстік сілеусін (L. l. lynx) және Албания. Карпат сілеусіні (L. l. carpathicus) Румыния, Словакия, Словения, Хорватия, Венгрия, Украина және Болгарияның Карпат алабы. Келесілер де ұсынылды, бірақ жарамды таксондар деп есептелмейді:

Бұл төрт сілеусін түрінің ішіндегі ең ірісі, дене ұзындығы еркектерде ; әйелдерде ; және иық бойында тұрғанда . Құйрығы ұзын, ең ірі аталықтардың жалпы ұзындығы 1,5 метрге жетеді. Алтай тауларынан табылған еуразиялық сілеусіннің салмағы .

Таралуы және мекендейтін ортасы

Еуразиялық сілеуқұй жасырынуға және аң аулауға қолайлы таулы, құнарлы жерлерде мекендейді. Жергілікті жағдайға байланысты, бұл тасты дала, аралас орман-дала, солтүстік орман және тау ормандық экожүйелерді қамтуы мүмкін. Сілеуқұйдың таулы аймақтарында қыс айларында ол қардың тереңдігінен қашып, жем іздеу үшін жазықтарға түседі. Қарда жылжуға бейімделгенімен, ол жұмсақ, терең қарда қиындыққа тап болады және қардың тым терең болған аймақтарда тіршілік ете алмайды. Норвегияда 1846 жылдан 1980 жылға дейін еуразиялық сілеуқұйға ресми сыйлық тағайындалып, лицензиясыз аулауға рұқсат етілді. 1994 жылы сілеуқұйдың шабуылынан өлген малға өтемақы төлеу жүйесі енгізілді. 1996 жылы сілеуқұй популяциясы 410 жеке түлкіден тұрды, 2004 жылы 260-тан азға дейін азайды, ал 2005 жылдан бастап 2008 жылға қарай шамамен 452 ересек жеке түлкіге дейін өсті. Швецияда 2006 жылы 1400, ал 2011 жылы 1250 жеке түлкі тіркелді. Аң аулау мемлекеттік органдардың бақылауында жүзеге асырылады. 2009 жылғы есеп бойынша Финляндияда шамамен 2200-2300 жеке түлкі болды. Финляндиядағы сілеуқұй популяциясы 1991 жылдан бері жыл сайын өсіп келеді және қазіргі таңда бұрынғыдан да көп екені есептеледі. Шектеулі аулауға рұқсат беріледі. 2009 жылы Финляндияның Ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы министрлігі 340 сілеуқұйды аулауға рұқсат берді.

Батыс Еуропа

Ұлыбританияда еуразиялық түлкінің субфоссильді қалдықтары ерте орта ғасырларға жатады, ал 7 немесе 8 ғасырдағы Уэльс ақыны Диногадтың көйлегі Кумбрияда түлкінің болуына сілтеме жасайды. Шотландияның жоталары мен Нортумберлендтегі Килдер орманына түлкіні қайта енгізу ұсынылған. Бұғы және малға аң аулайтын, кейде «тығры» және «иесіз қасқыр» (llobu/lobo cerval) деп аталатын ірі түлкі 19 ғасырға дейін «Жасыл Испанияда» да кездесетін. Бұл мәліметтер дәстүрлі түрде Пиреней түбегіндегі кішкентай эндемик түр – Пиреней түлкісі (Lynx pardinus) туралы айғақтар ретінде қарастырылған. Дегенмен, қалдықтардың генетикалық тексеруі еуразиялық және Пиреней түлкілерінің Пиреней түбегінде біраз уақытқа дейін аз ғана араласып өмір сүргенін көрсетті. Еуразиялық түлкі ылғалды жапырақты және аралас орманды аймақтарда, ал Пиреней түлкісі Жерорта теңізіне тән орманды далалар мен бұталы жерлерде мекендеген. Испаниядағы еуразиялық түлкі Карпат және Балтық түрлеріне жақын, бірегей және жойылған сан алуандыққа ие болған. Ол Рим дәуірінен бұрын-ақ генетикалық тұрғыдан әлсіреген, мүмкін, бастапқы эффектісінен, бұл оны адамдардың қудалауына одан да осал еткен. Астурия үкіметі 2019 жылы еуразиялық түлкіні қайта енгізудің мүмкіндігін зерттеді. Каталония Пиренейлерінде соңғы еуразиялық түлкі 1930 жылдары өлтірілді, бірақ расталмаған байқаулар 1990 жылдарға дейін жалғасты. Аранның Синдигі 2016 жылы қайта енгізуді жоспарлаған, бірақ аңшылар мен мал өсірушілердің қарсылығына байланысты одан бас тарды. Германияда еуразиялық түлкі 1850 жылы жойылды. 1990 жылдары Бавария орманы мен Харцқа қайта енгізілді, ал басқа аймақтар Франция мен Чехиядан келген түлкілермен толықты. 2002 жылы Германия аумағында алғашқы жабайы түлкінің тууы жарияланды, ол Харц ұлттық паркіндегі екі түлкінің балаларынан кейін болды. Кішкентай популяциялар Саксон Швейцариясында, Палатин орманында және Фихтель тауларында да бар. Еуразиялық түлкі де Австрияға көшіп келді, бірақ ол да жойылды. PBS телеарнасының «Табиғат» телесериалының бір бөлімінде 150 жылдан кейін Австрияның Калкальпен ұлттық паркіне түлкінің оралуы көрсетілді. Жұқпалы ауруларға қарағанда адамдардың салдарынан көбірек түлкілер өлтіріледі. Швейцарияда еуразиялық түлкі 20 ғасырдың басында жойылды, соңғы расталған байқау 1904 жылы Симплон өткелі маңында тіркелді. 1971 жылдан бастап Карпат түлкілері Альп және Юра тауларына қайта енгізілді. Содан бері халық саны баяу, бірақ тұрақты түрде өсті. 2019 жылы Швейцарияда шамамен 250 түлкі өмір сүрген, олардың үштен бірі Юра тауларында, ал қалғаны Альп және Альп алды тауларында қыдырды. Еуразиялық түлкі 20 ғасырдың басында француз Альптерінде жойылды. 1970 жылдары швейцариялық Юра тауларында түлкіні қайта енгізуден кейін француз Альптері мен Юрада түлкілер қайта тіркелді. Италияда ол 1980 жылдардан бастап Италия Альптерін қайта мекендеді, сонымен қатар Швейцария, Австрия және Словенияда қайта енгізілген популяциялардан келді. 2010 жылға қарай Альп түлкілерінің саны алты аймақта қоныстанған шамамен 120-150 жеке түлкіні құрады. Нидерландыда 1985 жылдан бері елдің оңтүстік бөлігінде сирек-сирек түлкілер көрінеді. 2020 жылдан бері Бельгияның оңтүстігіндегі Арденн аймағында камералар түсірген кадрлар түлкінің бар екенін растады, бұл аймақта 25 жылдан астам уақыт расталмаған байқаулардан кейін түрдің бар екенін дәлелдеді.

Орталық және Шығыс Еуропа

Балқан түбегі: Балқан түлкісінің бір түрі Хорватия, Черногория, Албания, Косово, Солтүстік Македония, Болгария және мүмкін Грекияда таралған. Олар Балқанның қашық таулы аймақтарында кездеседі, ең көп саны Солтүстік Македонияның батыс, Шығыс Албания және Солтүстік Албанияның қашық аймақтарында шоғырланған. Балқан түлкісі Солтүстік Македонияның ұлттық символы саналады және 1993 жылы шығарылған 5 динар монетасының арт жағында бейнеленген. "Линкестис" деген македониялық тайпаның аты "Түлкілер елі" деп аударылады. Ол шамамен 100 жыл бойы жойылудың алдында тұрды. Саны шамамен 100-ге жуық деп есептеледі, себебі заңсыз аң аулау кең таралған. Карпат таулары: Чехия, Польша, Румыния, Словакия, Украина және Венгрия арасындағы таулы аймақта шамамен 2800 еуразиялық түлкі тіршілік етеді. Бұл Ресей шекарасының батысындағы ең ірі еуразиялық түлкі популяциясы. Динар және Юлиан Альпі: Словения, Хорватия және Босния мен Герцеговинада шамамен 130–200 түлкі мекендейді. Еуразиялық түлкі бұл елдерде 20 ғасырдың басынан бері жойылған деп есептелді. Алайда, 1973 жылы Словенияда үш аналық және үш аталық түлкі Кочевский Рог орманға босатылған кезде, оларды қайта енгізу жобасы сәтті аяқталды. Бүгінде түлкі Словенияның оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Динар ормандарында, сондай-ақ Хорватияның Горски котар және Велебит аймақтарында, Динар Альпі арқылы және Динара тауларынан Батыс Босния мен Герцеговинаға дейін таралған. Түлкі Юлиан Альпісінде және Батыс Словенияның басқа да аймақтарында кездеседі, бірақ A1 тас жолы олардың популяциясының дамуына елеулі кедергі келтіреді. Хорватияның Плитвице көлдері ұлттық паркі бірнеше түлкі жұбына мекенжай болып табылады. Осы үш елде еуразиялық түлкі жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілген және заңмен қорғалады. Нақты сандар бойынша Словенияда 40 түлкі, Хорватияда 40–60, ал Босния мен Герцеговинада 50-ден астам бар. Хорватиядағы Рисьняк массиві, Рисьняк ұлттық паркінде, хорват тіліндегі "рис" сөзінен аталған, яғни "түлкі". Беларусь: Ұлттық парктер, қорықтар және аң аулау алаптарынан алынған соңғы деректер Беларусьтегі түлкінің саны 550-ден 600-ға дейін екенін көрсетеді. Болгария: 1985 жылы жануарлар Болгарияда жойылған деп жарияланды, бірақ 1990 жылдарға дейін олардың кездесулері жалғасты. 2006 жылы оңтүстік-шығыстағы Странджа тауларында түлкінің жұптасу дауысының аудиожазбасы жасалды. Екі жылдан кейін Белоградчик маңында, солтүстік-батыста, құлағына белгі қойылған бір түлкі атып өлтірілді, ал бірнеше айдан кейін орнатылған камера басқа бір түлкіні түсірді. Одан әрі камералар Осogovo және Странджада түсірген деректер, түрдің елге оралғанын растады. Бұл мәселе бойынша толық зерттеулер әлі жарияланбаған. Чехия: Богемияда еуразиялық түлкі 19 ғасырда (1830–1890), ал Моравияда 20 ғасырдың басында жойылды. 1945 жылдан кейін Словакиядан келген көші-қон Моравияда шағын және тұрақсыз популяцияны құрады. 1980 жылдары Словакиядан 20-ға жуық түлкі әкелініп, Шумава аймағына қайта енгізілді. 2006 жылдың басында Чехиядағы түлкінің саны 65–105 жеке түлкі деп есептелді. Оларды аулауға тыйым салынған, бірақ түлкілер браконьерлердің құрбаны болады. Эстония: 2001 жылғы есеп бойынша Эстонияда 900 түлкі бар. 2010 жылы Эстонияда 180 түлкі заңды түрде ауланғанына қарамастан, елде Еуропадағы ең жоғары түлкі тығыздығы сақталған. Венгрия: Солтүстік таулы аймақтарда, Словакияға жақын жерде 10–12 түлкі бар деп есептеледі. Латвия: 2005 жылғы есеп бойынша Курземе және Видземе аймақтарында шамамен 700 түлкі мекендейді. Литва: 80–100 түлкі бар деп есептеледі. Польша: 2011 жылғы Орталық статистика басқармасының есебінде, 2010 жылы Польшада табиғи ортада байқалған еуразиялық түлкінің саны шамамен 285 деп көрсетілген. Польшада екі ірі түлкі популяциясы бар: біреуі елдің солтүстік-шығысында (әсіресе Беловежский орманында), екіншісі Карпат тауларының оңтүстік-шығысында. 1980 жылдан бері түлкілер Ростоцке, Сольская орманы, Полесье-Любельское және Карконосце тауларында да кездеседі, бірақ олар әлі де сол аймақтарда сирек. 1990 жылдардан бері Кампинос ұлттық паркінде сәтті қайта енгізілген түлкі популяциясы да тіршілік етеді. Словакия: Еуразиялық түлкі жапырақты, қылқан жапырақты және аралас орманды мекендейді, көбінесе ұлттық парктер мен басқа қорғалған аумақтарда; олардың болуы Словакия аумағының жартысынан көбінде расталған (2012). Штиавница таулары мен Великая Фатра ұлттық паркінде жүргізілген зерттеулерде (2011–2014) осы қорғалған аумақтарда 30-дан аз түлкі бар екені анықталды, себебі антропогендік факторлар, браконьерлік және орман шаруашылығында қолданылатын санау әдістерінің жеткіліксіздігі популяция сандарының сенімсіздігіне себеп болады. Румыния: Румынияда 2000-нан астам еуразиялық түлкі тіршілік етеді, оның көп бөлігі Карпатта. Алайда, кейбір сарапшылар бұл ресми сандардың жоғары бағаланғанын айтады. Аулау шектеулі, бірақ популяция тұрақты. Ресей: 2013 жылғы мәліметтер бойынша Ресейдегі түлкінің саны 22 510 жеке түлкіден тұрады, оның шамамен 9000-ы Еуропалық Ресейде кездеседі.

Анатолия және Кавказ

Түркияның Анатолия бөлігінде Еуразиялық сілеусін Кіші Кавказ, Качкар таулары және Артвин провинциясында кездеседі. Тавр тауларында орналасқан Чигликара табиғи қорығында 15 жеке тұлға анықталды. 2009 және 2019 жылдар аралығында Анатолияның солтүстік-батысындағы орман-далалық аралас экожүйеде фототұзақтар, генетикалық материал және радиотелеметрия арқылы 50-ден астам жеке тұлға анықталып, бақыланды. Карс провинциясында Сарықамыш-Аллауекбер таулары ұлттық паркінде өрбуге қабілетті популяция кездеседі. Еуразиялық сілеусін мен сұр қасқыр әртүрлі трофикалық орталарды мекендейтіндіктен, бірге кездесе алады.

Орталық Азия

Орталық Азияда Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Ауғанстан және Қытайдың Синьцзян, Гансу, Цинхай, Сычуань, Шэньси провинцияларында, сондай-ақ Иранның Альборз тауларының солтүстік беткейлерінде және Моңғолияда таралған. Үндістанда: Ладакх, Химачал Прадеш және Гималайдың көптеген басқа штаттарында кездеседі. Непалда 1975 жылы батыс Дхаулагири массивінде еуразиялық сілеусін байқалды. Бұған қоса, ол Хумла, Мустанг және Долпа аудандарының жоғарырақ биіктіктерінде де кездеседі.

Шығыс Азия

Еуразиялық немесе оған жақын туысқан мысықтардың (Lynx) кейінгі Плейстоцен дәуірінен бастап Жапония архипелагының әртүрлі жерлерінен қазбалары табылды. Яёи дәуірінен кейін археологиялық куәліктер табылған жоқ, сондықтан олар Жомон дәуірінде жойылған болуы мүмкін.

Мінез-құлық

Тамақ аз болған кезде күндіз аң аулауға қабілетті болғанымен, еуразиялық түлкі көбінесе түнде немесе кешкі уақытта белсенді болады және күнді тығыз бұталар мен басқа да жасырын орындарда ұйықтап өткізеді. Ол ересек күйінде жалғыз өмір сүреді. Еуразиялық түлкінің аң аулау аумағы жергілікті жемтің болуына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Аталықтар аналықтарға қарағанда әлдеқайда кеңірек аумақтарда аң аулайды, ал аналықтар өте тар, бірін-бірі жаппай баспайтын аумақтарды иеленеді. Еуразиялық түлкі бір түндік саяхатта 500 шақырымға дейін қашықтыққа жете алады, бірақ орташа есеппен бұл қашықтықтың жартысы жиі кездеседі. Олар аң аулау аумағының барлық бөлігін жүйелі түрде аралап, басқа түлкілерге өздерінің бар екенін білдіру үшін иіс іздерін қалдырады. Басқа мысықтар сияқты, оның иіс іздері нәжіс, зәр немесе тырнау іздерінен тұруы мүмкін, ал біріншісі көбінесе аң аулау аумағының шекарасындағы көзге түсетін жерлерге қалдырылады. Еуразиялық түлкі әртүрлі дыбыстар шығарады, бірақ көбейту маусымынан басқа уақытта көбінесе үнсіз болады. Олар мысықтай маусылдап, ысқырып, өкіріп, мұрлдасады және қол жеткізбейтін жемге үй мысықтары сияқты "тілдеседі". Жұптасу кезіндегі шақырулар әлдеқайда қатты болады, аталықтарында терең өкірік, ал аналықтарында қатты "мяу" дыбыстары естіледі. Еуразиялық түлкілер жасырын өмір сүреді, олардың шығаратын дыбыстары өте тыныш болғандықтан және сирек естілетіндіктен, олардың аймақта болуы жылдар бойы байқалмай қалуы мүмкін. Жемтің қалдықтары немесе қардағы іздер жануарды көруден бұрын әдетте байқалады. Еуропадағы еуразиялық түлкілер көбінесе кішкентай және орташа өлшемдегі сүтқоректілер мен құстарды аулайды. Түрге жататын жемдердің ішінде қоян, қарышқыр, мармот, тиін, ұйық, басқа кеміргіштер, мыстылар (мысалы, күзендер), қарақұйрық, қызыл түлкі, жабайы шошқа, шамы, жас бұғы, еуропалық елік, қызыл елік, бұғы және басқа да тұяқты жануарлар бар. Өлшеміне байланысты, еуразиялық түлкі тұяқты жануарларды бағалайтын жалғыз түлкі түрі болып табылады. Үлкен жемтікті аулау еуразиялық түлкіге қауіп төндірсе де, оларды өлтіруден алынатын пайда қауіптен артық болуы мүмкін. Сондықтан еуразиялық түлкілер, әсіресе қыста, кішкентай жемдер азайған кезде, үлкен тұяқты жануарларды жейді. Қара елік еуразиялық түлкі үшін ең жақсы жем болып саналады. Эстонияда ересек түлкі жылына 60-қа жуық елікті өлтіреді. Тіпті еліктердің саны азайып кеткен жылдары да, еліктер әлі де басты жем түрі болып табылады, бірақ жаз айларында кішкентай жемдер мен кейде үй қойлары жиі желінеді. Финляндияның кейбір аймақтарында әкелінген ақ құйрықты бұғылар да желінеді. Польша мен Австрияның кейбір аймақтарында қызыл бұғы бағаланады, ал Швейцарияда шамыз жергілікті түрде жақсы көріледі. Анатолиядағы түлкілердің физиологиялық қажеттіліктері мен морфологиялық бейімделулері басқа лагоморфтарға ұқсас, күніне шамамен 1 кг жем қабылдайды. Якутиядағы зерттеулер де түлкілердің тағамының негізінен лагоморфтардан тұратынын, ал тұяқты жануарлар аз мөлшерде ғана қосылатынын көрсетеді. Непал Гималай тауларының Долпа ауданында табылған еуразиялық түлкінің нәжісінде жүнді қоянның (Lepus oiostolus), пиканың (Ochotona sp.), тау құсқұйрығының (Alticola sp.), Гималайлық мармоттың (Marmota himalayana) және үй ешкісінің (Capra hircus) қалдықтары табылды.

Көбею

Еуразиялық сілеусіннің жұптасу кезеңі қаңтардан сәуірге дейін созылады. Бұл кезеңде аналық 4-7 күнге созылатын жыныстық циклінен бір рет өтеді. Егер алғашқы төлдері жоғалса, екінші жыныстық цикл кездесуі мүмкін. Сілеусін өз көбеюін азық қорының жеткіліктілігіне қарай реттеуге қабілетті емес сияқты. Жүктілік 67-74 күнге созылады. Жүкті аналықтар тығырқалған, көбінесе ағаш бұтақтарымен немесе тамырларымен қоршалған жерлерде жатақтайды. Жатақ қауырсын, бұғы мұрты және құрғақ шөппен төселген, бұл жас төлдерге ыңғайлы төсек жасайды. Еуразиялық сілеусін төлдері туғаннан кейін 10-12 күнде көздерін ашады. Олардың бастапқыда қарапайым, сұрғылт қоңыр түктері болады және 11 аптаға келгенде толыққанды ересек түсіне ие болады. Олар 6-7 аптада қатты тамақ жеуге бастайды, осы кезде жатақтан шыға бастайды, бірақ 5-6 айға дейін толық сүттен айрылмайды. Жатақ төлдер туғаннан кейін 2-3 айдан соң тасталады, бірақ жас сілеусіндер әдетте 10 айға дейін анасымен бірге болады. Еуразиялық сілеусіндер 2-3 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі және тұтқындық жағдайында 21 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.

Жыртқыштардың динамикасы

Жыртқыш мысықтың негізгі жыртқыштары – сұр қасқыр және қасқыр. Ресей ормандарында сұр қасқырлар ағаштарға қашып құтыла алмаған жыртқыш мысықтарды өлтіріп жейді, бұл Орталық Орманы табиғат қорығындағы қасқыр мен жыртқыш мысықтың іздерін, сондай-ақ Беловеж орманындағы қасқырдың асқазан ішіндегі жыртқыш мысықтың түктерін және сүйектерін қарап шығу арқылы дәлелденген. Жыртқыш мысық өзін жауларынан ағашқа жылдам көтерілу арқылы немесе тік жар немесе шатқалдан төмен түсу арқылы сақтайды; ол әдетте «бекініс» орнының жанында өмір сүреді және тамағын биік ағашта немесе қол жеткізбес тіректе жейді. Алтай тауларының Прительск аймағында байқалғандай, қасқырлардың бір аймақта пайда болуы жыртқыш мысықтардың санының азаюына әкеледі, және қасқырлар белсенді болған жерлерде жыртқыш мысықтар кішірек жемтіктерді ұстауға бейім. Ресейдегі Печора Ильич табиғат қорығында қасқырдың жыртқыш мысықты жеп-жою деректері тіркелген, ал Алтай тауларында жыртқыш мысық қасқырлардан қашып жүреді. Швецияда бақыланатын популяциядағы 33 жыртқыш мысықтың өлімінен біреуі, мүмкін, қасқырдың шабуылынан болған. Жыртқыш мысық жоғарыда сипатталған жыртқыш аңдармен, сондай-ақ қызыл түлкімен, бүркітқұйрықпен, алтын бүркітпен, жабайы шошқамен (жыртқыш мысық өлтірген жануарлардан жейді) және ареалының оңтүстік бөлігінде қар барысымен және барыспен де азық үшін бәсекелеседі.

Қорғау

Еуразиялық сілеусін CITES-тің II қосымшасына енгізілген және Еуропаның жабайы табиғаты мен табиғи мекендерін сақтау туралы Берн конвенциясының III қосымшасында қорғалатын түр ретінде тізімделген. Көптеген елдерде сілеусін аулауға тыйым салынған, бірақ Эстония, Латвия, Ресей, Армения және Ирак елдері бұл ережеге бағынбайды. 2005 жылдан бері Норвегия үкіметі ұлттық популяция мақсаттарын белгілейді, ал облыстық мәслихат өкілдерінен құралған комиссия аң ауу квоталарын анықтайды.