Венерин каптал: Сирек кездесетін орхидеялар туысы

Кіріспе

Орхидеялар туысы

Бұл түрлер мен олардың гибридтері кеңінен өсіріледі және бағбандарда пафиопедилумдар немесе қысқартылған пафтар деп белгілі. Олардың танымалдығына байланысты, Paphiopedilum түрлері аяусыз жиналып, жабайы табиғаттан браконьерлікпен алынды, осылайша олар онда өте сирек немесе жойылып кетті. Жаңа түр немесе популяция табылар болса, браконьерлер бірден оларды көп ақша төлейтін орхидея коллекционерлеріне сатады. Олардың сирек кездесуіне ортаның жойылуы да себеп болады.

Сипаттама

Пафиопедилдің түрлері табиғи жағдайда орман төселіндегі гумус қабаттарында, сулы өсімдіктер ретінде кездеседі, ал кейбіреулері нағыз эпифиттер, ал енді біреулері – литофиттер. Бұл симподиалды орхидеялардың псевдобульбалары жоқ. Олардың орнына, әрқайсысында бірнеше жапырағы бар, күшті өскіндер өседі; кейбіреулері – гемикриптофиттер. Жапырақтары қысқа да дөңгелек, не ұзын да тар болуы мүмкін, әдетте олар дақты үлгіге ие. Ескі өскіндер өлгенде, жаңалары оларды алмастырады. Әрбір жаңа өскің толық жетілгенде бір рет ғана гүлдейді, сонда ет тәрізді, шырынды жапырақтардың арасында гүлшоғыры (рацема) пайда болады. Тамырлары жуан әрі ет тәрізді. Топқа отырғызылған өсімдіктер тығыз тамыр түйінін құрайды, оны жарасқанда 1 метрге дейін жететін тамырларды көруге болады. Бұл туыстың өкілдері гүлдерінің ерекше және қызықты пішініне байланысты орхидеяларды ұнататын адамдар үшін өте құнды саналады. Cypripedium, Mexipedium, Phragmipedium және Selenipedium туыстарымен бірге, бұл туыс Cypripedioideae суб-отбасының құрамына кіреді, ол гүлдің қалта тәрізді лабеллумының ерекше пішініне байланысты "ханымның тапочкасы" немесе "тапочка орхидеясы" деп аталады. Гүлдің қалтасы нектар іздеген жәндіктерді ұстап алады, ал олар қайтадан ұшып кету үшін тұқымдық түйіннен жоғары көтеріліп, оның артында тозаңды жинап немесе қалдырады. Бұл туысқа жататын орхидеяларды тіндік мәдениетте көбейту өте қиын; 2016 жылдан бері коммерциялық өсіру негізінен тұқымға негізделген. Бұл әрбір өсімдіктің бірегей екенін білдіреді. Бұл туыстың өкілдерінің жасушалары ерекше. Көптеген құрлықтағы өсімдіктердің жасушаларында цитоплазмасында хлоропластар бар күзетші жасушалар болады (соның ішінде Phragmipedium тапочкалы орхидеяларында), ал Paphiopedilum жасушаларында жоқ. Бұл айырмашылық жасушалардың жұмысын қарапайым, бірақ нашар бақылауға алып келеді. Мысалы, көптеген өсімдіктер көк немесе қызыл жарыққа жауап ретінде жасушаларын жабады, бірақ Paphiopedilum күзетші жасушалары тек көк жарыққа ғана жауап береді. Олардың хлоропластарының болмауы оларды жасушалардың жұмысын зерттеуші ғалымдар үшін құнды еткен. Мысалы, бұл жасушалардың жабылуына дейінгі ішкі процестерді анықтауға мүмкіндік берді.

Paphiopedilum species naturally occur among humus layers as terrestrials on the forest floor, while a few are true epiphytes and some are lithophytes. These sympodial orchids lack pseudobulbs. Instead, they grow robust shoots, each with several leaves; some are hemicryptophytes. The leaves can be short and rounded or long and narrow and typically have a mottled pattern. When older shoots die, newer ones take over. Each new shoot only blooms once when it is fully grown, producing a raceme between the fleshy, succulent leaves. The roots are thick and fleshy. Potted plants form a tight lump of roots that, when untangled, can be up to 1 m long. Members of this genus are considered highly collectible by orchid fanciers due to the curious and unusual form of their flowers. Along with Cypripedium, Mexipedium, Phragmipedium and Selenipedium, the genus is a member of the subfamily Cypripedioideae, commonly referred to as the "lady's slippers" or "slipper orchids" due to the unusual shape of the pouch like labellum of the flower. The pouch traps insects seeking nectar, and to leave again they have to climb up past the staminode, behind which they collect or deposit pollinia. Orchids of this genus are notoriously difficult to propagate by tissue culture; as of 2016, commercial cultivation is almost exclusively seed based. This means every plant is unique. Members of this genus have unusual stomata. Whereas most land plants' stomata have guard cells with chloroplasts in their cytoplasm (including those of closely related Phragmipedium slipper orchids), Paphiopedilum stomata do not. This difference results in simpler, but weaker control of stomatal function. For example, most plants close their stomata in response to either blue or red light, but Paphiopedilum guard cells only respond to blue light. The fact that they lack chloroplasts has made them valuable to researchers investigating stomatal function. For example, it enabled the discovery of intracellular events that precede stomatal closure.

Бағбандықта

Пафиопедилумдар – орхидеялардың ең көп өсірілетін және будандастырылатын тұқымдастарының бірі. Жаңа, тамаша түрлер мерзім-мерзіммен ашылып жатады. Мысалы, 1979 жылы табылған және 1982 жылы сипатталған алтын тоқпан орхидеясы (P. armeniacum) орхидея өсірушілерді алтын гүлдерінің ерекше әдемілігімен таң қалдырды. Сонымен қатар, бау-бақшашылар жылдар бойы мыңдаған аралас гибридтерді өсіріп, оларды Лондондағы Корольдік бау-бақша қоғамында тіркеп келді. Пафиопедилумдар топырақта өседі және мәңгі жасыл болып қалады, ал түрлер мен гибридтерді мұқият іріктеу арқасында гүлдеу кезеңі жылдың тоғыз айына дейін созылуы мүмкін. Оларды үй ішінде де өсіруге болады, егер олардың табиғи ортасына ұқсас жағдайлар жасалса. Көптеген түрлер орташа және жоғары ылғалдылықта (50–70%), 13-35 градус Цельсийдегі орташа температурада және 12 000–20 000 люкс төмен жарықта жақсы өседі. Қазіргі гибридтерді жасанды жағдайда ана түрлеріне қарағанда өсіру оңайырақ.

Таксономия және жүйелеу

Пафиопедилум туысының атауын 1886 жылы Эрнст Хьюго Генрих Пфицер берді; ол Пафос қаласынан (Кипрдегі қала, Афродитаға қасиетті орын саналған. Ол туған жерінен теңізден шыққанда осы жерге қонған деген сенім бар) және ежелгі грек тіліндегі "pedilon" – "тақ кеуіш" сөзінен алынған. Қазіргі түсінік бойынша, Кипрде пафиопедилум кездеспейді. Бірақ бұл туыс бұрын Жерорта теңізі аймағында өсетін Холарктикалық туысы – Киприпедиуммен шатастырылып келген. Пафиопедилум 1959 жылы жарамды таксон ретінде мойындалды, бірақ қазіргі кезде оның қолданылуы негізінен Шығыс Азия түрлерімен шектелген.

Қорғау

Пафиопедилумның барлық түрлері Құрлыстардың жойылу қаупі төніп тұрған түрлерінің халықаралық саудасы жөніндегі конвенцияның (CITES) I қосымшасына енгізілген, яғни жабайы табиғаттан алынған үлгілердің халықаралық коммерциялық саудасы тыйым салынған, ал коммерциялық емес саудасы реттеледі.