Кіріспе

Нормандиядағы су тасқыны аралы, Франция
қаласы

Мон-Сен-Мишель (lə mɔ̃ sɛ̃ miʃɛl; Norman: Mont Saint Miché; link=no) – Францияның Нормандиядағы су тасқыны аралы және материктегі коммуна. Арал Францияның солтүстік-батыс жағалауында, Аванш қаласының жанындағы Куеснон өзенінің сағасында орналасқан. Аралдың ауданы шамамен алғанда, ал коммунаның құрлықтағы бөлігі ауданы құрайды, сондықтан коммунаның жалпы ауданы 2019 жылы 29 адам тұратын. Коммунаның орналасуы – құрлықтан бірнеше жүз метр қашықтықтағы аралда болуы – оны аббатқа саяхатшылар үшін су тасқыны шегілген кезде қолжетімді етеді, ал келе жатқан су тасқыны шабуылдаушыларды ығыстырып, немесе суға батырып тастайтын. Арал жүз жылдық соғыс кезінде басып алынбады. 1433 жылы шағын гарнизон ағылшындардың толыққанды шабуылына тойтарыс берді. Людовик XI оның табиғи қорғаныс артықшылықтарын мойындап, оны түрмеге айналдырды. Аббатхана Ескі Режим кезінде түрме ретінде жиі пайдаланылды. Мон-Сен-Мишель және оның айналасындағы шығанақ 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне оның бірегей эстетикалық құндылығы және католиктер үшін маңызды орын болғандығы үшін енгізілді. Жыл сайын оны үш миллионнан астам адам барып көреді. Коммунадағы 60-тан астам ғимарат Францияда тарихи ескерткіштер ретінде қорғалады. 2023 жылы президент Макрон аббатхананың 1000 жылдығын тойлады, сондай-ақ гидравликалық бөгет жобасының және жаяу өткел көпірінің табысымен су ағынының қалпына келтірілуіне және таудың қайтадан аралға айналуына назар аударды. Француз геологтары Мон-Сен-Мишельді зерттегенде Монның лейкогранитін кейде «гранулит» деп атайды, бірақ гранулиттің бұл граниттік мағынасы қазір қолданылмайды. Таудың шеңбері шамамен алғанда, ал ең биік нүктесі теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан.

Жауын-шашын

Толқындар күрт өзгереді, ең жоғары және ең төменгі деңгей арасында шамамен айырмашылықты құрайды. Ортағасырлық паломниктер бұл тауды "Теңіздегі қауіпті Сент-Михаил" деп атаған, және бүгінде де көрші жағалаудан құм арқылы қауіпті жолмен өтуге тырысатын келушілер үшін қауіпті болып табылады. Мелиорация және кейдегі су тасқындары тұзды шалбалардың пайда болуына себеп болды, олар қойларды жаюға өте қолайлы болып шықты. Тұзды шалбада (pré salé) қоректенген қойдың дәмді еті agneau de pré salé (тұзды шалба қойы) деп аталатын жергілікті тағам болып табылады, оны тауға келетін көптеген туристерден кіріс көретін мейрамханалардың мәзірлерінде кездестіруге болады.

Жауын аралы

Мон-Сен-Мишель мен материктің арасындағы байланыс ғасырлар бойы өзгеріп келді. Бұрын тасқын суы тартылғанда ғана көрінетін тас жол арқылы байланысқан, бірақ 1879 жылы бұл жол көтерілген тас жолға айналдырылды, бұл таудың төңірегіндегі шөгіндіні су шаюына кедері келтірді. Жағалаудағы жазықтар мал жаюға арналған жерлерді құру үшін мелиорацияланды, жағалау мен арал арасындағы қашықтық қысқарды, ал Куеснон өзені каналға айналдырылды, су ағынының таралуы төмендетілді. Бұл факторлардың барлығы шығанақтың шөгіндіге толуына ықпал етті. 2006 жылдың маусым айында Франция премьер-министрі және аймақтық билік өкілдері 200 миллион еуролық жобаны (Мон-Сен-Мишель жобасы) жариялады, мақсаты Куеснон өзені мен тасқын суларын пайдаланып гидравликалық бөгет салу, жиналған шөгіндіні жою және Мон-Сен-Мишельді қайтадан аралға айналдыру болды. Бөгет құрылысы 2009 жылы басталды. Жобаға тас жолды және оның келушілердің автотұрағын жою кірді. 2012 жылдың сәуір айынан бастап материктегі жаңа автотұрақ аралдан орналасқан. Келушілер жолды жаяу немесе шаттл көлігімен кесіп өте алады. 2014 жылдың шілдесінде архитектор Дитмар Фейхтингердің жобасымен салынған жаңа көпір көпшілікке ашылды. Жеңіл көпір судың арал төңірегінде еркін ағып кетуіне мүмкіндік береді және енді жұмыс істеп тұрған бөгеттің тиімділігін арттырады. 209 миллион еуроға салынған көпірді президент Франсуа Олланд ашты. Сирек жағдайларда, тасқын суының деңгейінің өте жоғары "супертасқыны" пайда болады. Жаңа көпір 2015 жылдың 21 наурызында теңіздің ең жоғары деңгейімен толығымен су астында қалды, мұндай құбылыс 18 жылда бір рет болады, ал көпшілік суретке түсіру үшін жиналды.

8 ғасырдан бастап

8-ғасырда алғашқы монастырь салынғанға дейін арал Монт-Томбе деп аталып келді. Аңыз бойынша, 708 жылы бас періште Михаил Авранш епискобы Обе́рге көрініп, оған осы жартастық аралда шіркеу салып беруді бұйырған. Викингтердің шабуылдарына қарсы патшалығын қорғай алмаған франк корольі Котентин түбегі мен Авраншинді, оның ішінде дәстүрлі түрде Авранш қаласымен байланысты Мон-Сен-Мишельді Бретондарға Компиень келісімі арқылы беруге келісім білдірді. Бұл Монтты Бретондардың қысқа мерзімге иеленуінің бастамасы болды. Шындығында, бұл жерлер мен Мон-Сен-Мишель ешқашан Бретань герцогтығының құрамына кірген емес. 989-990 жылдары Руан архиепископтығына бағынышты және викингтердің шабуылы кезінде бос қалған дәстүрлі епископтықтар өз епископтарын қайта алды. 933 жылы Вильгельм I Ұзын қылыш әлсіреген Бретань герцогтығынан Котентин түбегін жаулап алғанда тау стратегиялық маңызға ие болды. Бұл тауды Нормандияның бір бөлігіне айналдырды және Нормандтардың Англияны жаулап алуын бейнелейтін Бей гобеленінде көрсетілген. Гарольд Годвинсон Бреттон-Норман соғысы кезінде су тасқынынан екі нормандық рыцарьды құтқарып жатқанда бейнеленген. Нормандық герцогтардың демеушілігі келесі ғасырларда аббаттың тамаша нормандық сәулетін қаржыландырды. 1067 жылы Мон-Сен-Мишель монастыры Вильгельм Жеңімпаздың Англия тағына таласқанда оны қолдады. Ол бұған Каналдың ағылшын жағындағы, соның ішінде Корнуоллдың оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан шағын аралмен сыйлық ретінде жауап берді, ол Мон-Сен-Мишель үлгісінде салынды және Сент-Михаэль тауы деп аталды. Жүз жылдық соғыс кезінде ағылшын әскерлері Мон-Сен-Мишельді (француздардың бақылауында болған) екі рет сәтсіз қоршауға алды. Бірінші қоршау 1423 жылы басталды және келесі жылы тоқтатылды. 1433 жылы Томас Скейлз, 7-ші барон Скейлз басшылығындағы ағылшын әскерлері қақ төсем бомбаларымен жабдықталған күйі аралды қайтадан қоршауға алды. Келесі жылы ол да тоқтатылды. Скейлздің әскерлері 1434 жылдың 17 маусымында қоршау кезінде қолданған екі бомбасын тастап кетті, олар француздармен қалпына келтірілді және қазіргі уақытта көрмеге қойылған. 1469 жылы Франция королі Людовик XI Сент-Михаэль орденін құрғанда, Мон-Сен-Мишель аббат шіркеуі орденнің капелласы болуына ниеттенді, бірақ Парижден алыс болғандықтан, оның ниеті іске аспады. Аббаттың байлығы мен ықпалы көптеген еншілес негіздерге, соның ішінде Корнуоллдағы Сент-Михаэль тауына дейін тарады. Реформация кезінде паломниктік орталық ретінде оның танымалдылығы мен беделі төмендеді, ал Француз төңкерісі кезінде мұнда аз ғана монахтар болды. Аббат жабылып, түрмеге айналдырылды, бастапқыда республикалық режимге қарсы шыққан дін қызметкерлерін ұстауға арналған. Соңынан жоғары лауазымды саяси тұтқындар да келді. 1836 жылы Виктор Гюго сияқты беделді тұлғалар ұлттық сәулет қазынасы деп есептелетін ғимаратты қалпына келтіру науқанын бастады. Түрме 1863 жылы жабылды. 1872 жылы француз сәулетшісі Эдуард Корруайер Мон-Сен-Мишельдің жағдайын бағалауға жауапты болды. Ол министрін оны тарихи ескерткіш ретінде жариялауға көндіруге екі жылдай уақыт жұмсады, ал ол 1874 жылы ресми түрде жарияланды. Содан бері Көркемсурет академиясының мүшесі Корруайер өмірінің он бес жылын "La Merveille" -ді қалпына келтіруге арнады. Оның басшылығымен ең маңызды жұмыстар басталып, алып жұмыстар атқарылды. Ол ғимарат туралы төрт еңбек жазды және оның есімі Мон-Сен-Мишельдің қайта жандануымен мәңгі байланысты. Францияны неміс әскерлері басып алған кезде, екінші дүниежүзілік соғыста неміс сарбаздары Мон-Сен-Мишельде орналасты, олар Сен-Обер шіркеуін қарау тұғыры ретінде пайдаланды. Арал неміс туристері мен сарбаздары үшін басты тартымды орын болды, 1940 жылдың 18 шілдесінен бастап Францияны басып алудың соңына дейін шамамен 325 000 неміс турисі келді. 1944 жылдың 6 маусымында басталған Достасқан мемлекеттердің Нормандияға алғашқы шабуылынан кейін көптеген шаршаған неміс сарбаздары Мон-Сен-Мишель сияқты бекіністерге шегінді. 1944 жылдың 1 тамызында жалғыз американдық сарбаз - Пенсильваниялық Фримен Броугер және 72-ші жарнамалық қызмет батальоны, екі британдық журналист, Нью-Йорк Санның Голт МакГоуэн және Лондонның Пол Холтпен бірге Мон-Сен-Мишельді азат етті. Жергілікті тұрғындардың қуанышты көпшілігі Браугер, Холт және МакГоуэнды қарсы алды, ал Браугер қала әкімінің шақыруымен аралға келген ақсүйектердің Алтын кітабына қол қойды. Аббат француз төңкерісінен кейін алғаш рет түрме ретінде пайдаланылды, онда немістермен жұмыс істеген ер адамдар түрмеге жабылды. Мон-Сен-Мишель және оның шығанағы 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді, олардың мәдени, тарихи және сәулеттік маңыздылығы, сондай-ақ адам жаратылысы мен табиғи сұлулығы сияқты критерийлар бойынша тізімге алынды.

Аббатхананың дизайны

11 ғасырда Нормандияның герцогы Ричард II Нормандиядағы Фэкамп аббаттығын салған итальяндық сәулетші Вильгельм Вольпианоны құрылыс мердігері етіп таңдады. Ол аббатхананың роман стиліндегі шіркеуін жобалап, трансепті таудың басына батыл орналастырды. Бұл салмақты өтеу үшін жер астындағы көптеген склептер мен шағын шіркеулер салынды. Олар бүгінгі күні көрінетін тіреу құрылысының негізін құрады. Бүгінде Мон-Сен-Мишель роман сәулетінің ғимараты ретінде танылады. Англияның Генрих II-нің жақтасы, сонымен қатар Нормандия герцогы болған Роберт де Торинги ғимараттардың құрылымын нығайтып, 12 ғасырда шіркеудің негізгі қасбетін салды. 1204 жылы Бретань герцогинясының регенті, Франция королінің вассалы Гюи Туарс тауды қоршауға алды. Ол ауылды өртеп, халықты қырғынға ұшыратып, аббатхананың мықты қабырғаларының алдына шегінді. Оның тұтандырған оты ғимараттарға тарап, шатырлар жалындардың жемі болды. Бретондық одақтасының қатыгездігінен қорқып, Филипп II аббат Джорданға абатхананы жаңа готика стилінде қайта жаңартуға қаржылай көмек ұсынды. Карл VI аббат тауына маңызды бекіністер, мұнаралар, бір-бірінен кейін аулалар және қамалдарды қосып, нығайтты.

Әкімшілік

Арал француз коммунасы Мон-Сен-Мишельге, Манш департаментіне, Нормандия аймағына қарайды. Ең жақын ірі қала, SNCF теміржол станциясы орналасқан Понторсон, халқы 4000-нан астам. Мон-Сен-Мишель Әлемдік мұра қалалары ұйымының мүшесі.

Туған қалалар мен бауырлас қалалар

Хацукайчи, Хиросима, Жапония, мұнда ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасы тізіміне енген Ицукусима қасиетті орындасы орналасқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, Мон-Сен-Мишель Ұлыбританиядағы Корнуоллдағы Сент-Мишель тауының нормандық баламасы болып табылады, оны 11 ғасырда Эдуард Исповедник бенедиктин орденіне, Мон-Сен-Мишельдің діни орденіне сыйлады. Екі таудың да су тасқыны кезінде арал сияқты болатын және конус тәрізді пішіні бар ерекшеліктері ортақ, бірақ Мон-Сен-Мишель әлдеқайда биік.

Қазіргі парыз

Орта ғасырларда Италия, Германия, Англия және Францияның басқа да аймақтарынан паломниктер жаяу жол тартқан. Мұндай ізбасарларды микелоттар деп атаған. Қазіргі паломниктер де сол маршруттарды басып өте алады. Еуропаның түрлі елдерінен келген паломниктердің орта ғасырлардағы ізгі сапар кезінде бабаларының басып өткен жолды қайтадан иеленуіне мүмкіндік беретін 10 жаяу жол құрылды.

Кино

Хелен МакИннестің 1943 жылы түсірілген триллерлік "Бреттанидегі тапсырма" фильміндегі оқиғаның бір бөлігі Монтта өтеді, оның ішінде құмдар арқылы түнгі драматикалық қуғын-сүргін көрсетіледі. Питер Джексонның 2003 жылғы "Жүзіктердің иесі: Патшаның оралуы" фильмінде Гондордың астанасы Минас Тирит Мон-Сен-Мишель үлгісінде салынған. Бұл орын 2004 жылғы "Микки, Дональд, Гуфи: Үш мушкетер" фильмінде де пайда болады. 2010 жылы Диснейдің "Танглед" фильміндегі қала мен қамал Мон-Сен-Мишельге негізделген. Терренс Маликтің 2013 жылғы "Ғажайабат" фильмінің бастапқы сахналарында аббатхана бейнеленген. "Mindwalk" – 1990 жылы Бернт Капраның режиссерлік жұмысы, физик Фрицёф Капраның інісі жазған "Терниң нүктесі" атты ғылыми еңбегіне негізделген. Екі дос, ақын мен саясаткер, Мон-Сен-Мишельді зерттеу барысында физикпен кездесіп, күтпеген терең әңгімеге тартылады.