Кіріспе
Орташа өлшемді жабайы мысық
| аты = Канадалық түлкі
| сурет = Canada lynx by Michael Zahra (cropped).jpg
| сурет сипаттамасы = Қарда отырған Канадалық түлкі
| күйі = LC
| күй жүйесі = IUCN3.1
| күй дереккөзі =
| күй2 = CITES A2
| күй2 жүйесі = CITES
| күй2 дереккөзі = 19-шы және 20-шы ғасырдың басында бірнеше түлкінің зоологиялық үлгілері сипатталды: Lynx subsolanus 1897 жылы Оутрам Бангс Ньюфаундлендтегі Кодрой маңынан жиналған түлкінің терісі мен бас сүйегі үшін ұсынды. Lynx canadensis mollipilosus 1900 жылы Витмер Стоун ұсынды, ол Уэйнрайт, Аляска маңында өлтірілген еркек түлкінің бас сүйегі мен қоңыр терісін сипаттады. 1912 жылы Геррит Миллер Канадалық түлкінің Lynx туысына жататынын қолдады. 2000-жылдардың басына дейін ғалымдар Lynx-ті Felis-тің кіші туысы немесе жеке туысы ретінде қарастыру мәселесінде келіспеді; кейбіреулері тіпті Канадалық түлкіні жеке түр деп санауға күмән келтірді. 2005 жылы Уоллес Кристофер Возенкрафт оны бобкат (L. rufus), еуразиялық түлкі (L. lynx) және ибериялық түлкі (L. pardinus) сияқты жарамды Lynx түрі деп мойындады. Возенкрафт Канадалық түлкінің үш кіші түрін мойындады:
| name = Canada lynx
| image = Canada lynx by Michael Zahra (cropped). jpg
| image alt = A Canada lynx sitting in snow
| status = LC
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| status2 = CITES A2
| status2 system = CITES
| status2 ref = In the 19th and early 20th centuries, several lynx zoological specimens were described:
Lynx subsolanus was proposed by Outram Bangs in 1897 for a lynx skin and skull collected near Codroy, Newfoundland. Lynx canadensis mollipilosus was proposed by Witmer Stone in 1900 who described a skull and a dark brown skin of a male lynx killed near Wainwright, Alaska. The placement of the Canada lynx in the genus Lynx was supported by Gerrit Miller in 1912. Until as late as the early 2000s, scientists were divided over whether Lynx should be considered a subgenus of Felis, or a subfamily itself; some even doubted if the Canada lynx should be considered a species on its own. It was recognized by Wallace Christopher Wozencraft in 2005 as a valid Lynx species along with the bobcat (L. rufus), the Eurasian lynx (L. lynx) and the Iberian lynx (L. pardinus). Wozencraft recognized three subspecies of the Canada lynx:
2017 жылы Мысық мамандары тобы Канадалық түлкіні монотиптік түр деп санайды, себебі ол аз морфологиялық немесе генетикалық айырмашылықтарды көрсетеді. Ньюфаундлендтегі түлкі популяциясы соңғы мұз дәуірінен кейін 20 000 - 33 000 жыл бұрын материктегі Канадалық түлкіден генетикалық тұрғыдан бөлініп кеткен деп есептеледі.
Эволюция
2006 жылғы филогенетикалық зерттеуге сәйкес, қазіргі кездегі бес мысық тұқымының – Лынкс, Леопард, Пума, Фелис және Прионайлурус, сондай-ақ Отоколобус – ата-тегі Беринг бұғазынан өтіп, Солтүстік Америкаға келген. Лынкс 2,53–4,74 миллион жыл бұрын Пума, Фелис және Прионайлурус, Отоколобус тұқымдарынан бөлініп шықты. 2,6 миллион жыл бұрын Солтүстік Америкаға жеткен Еуразиялық линкстің популяциясы континенттің оңтүстік жартысына қоныстанды деп саналады, себебі солтүстік бөлігі мұздықтармен жабылған болатын. Оңтүстік популяциялары біртіндеп қазіргі қаз-құйрыққа эволюциялады. Кейін, соңғы 200 мың жылдың ішінде Еуразиялық линкс континентке екінші рет басып кірген кезде, мұздықтардан босаған континенттің солтүстік бөлігіне қоныстанған популяциялар Канадалық линкске эволюциялады. 1981 жылғы мақаласында швед палеонтологы Ларс Верделин Канадалық линкс алғаш пайда болғаннан бері көп өзгермегенін атап өтті. Солтүстік Америкада қазылған Канадалық линкстің қаңқалары Сангамон және Висконсин мұздық кезеңдеріне дейін жетеді.
Сипаттамалары
Канадалық линк – орташа денелі, ұзын, тығыз жүнді мысық, ерекшелігі – ұшында қара түктері бар үшбұрышты құлақтары және қар басып жүруге арналған кең, жайпақ табандары. Бобкат сияқты, артқы аяқтары алдыңғыларынан ұзын болғандықтан, денесі алға қарай еңкейген. Канадалық линк – жыныстық диморфизмге ие, аталықтары аналықтарынан ірі және ауыр. Линкстің жалпы ұзындығы және иығына дейінгі биіктігі әртүрлі; аналықтарының салмағы диапазонында, ал аталықтарының салмағы диапазонында, бірақ Пенсильваниядағы ерекше аталықтың салмағы құрады. Қысқа құйрығының ұзындығы және ұшы толық қара түсті. Канадалық линкстің дене салмағының 56,5%-ын қаңқа бұлшық еттері құрайды. Ұзын, қалың жүні, астыңғы жағында минимал немесе белгісіз түспен біркелкі боялған, линкстің мұзды мекенінде жылуды сақтайды. Жүні әдетте сарғыш қоңыр түсті, бірақ Ньюфаундлендте көктемде және жазда қоңыр немесе сұр түске, ал қыста күміс реңі бар сұр түске өзгеруі мүмкін; астыңғы бөлігі ақ түсті және кейде қара дақтар болуы мүмкін. Аляскадан алынған бір линкстің көк-сұр жүні болғаны туралы хабарламалар бар. Жүні жазда қысқа, қыста ұзын болады. Құлақтарының артқы жағы қоңыр түсті, ортасында күміс сұр дақ бар. Екі түр де артқы аяқтарын алдыңғы аяқтарынан кейін қойып, көбінесе түзу сызықпен жүрмейді. Линкстің қадамы , ал бобкаттің қадамы диапазонында өзгереді. Канадалық линкстің іздері бобкаттің іздерінен әдетте үлкен болады; қалың жүні аяқ басының қарда көрінбей қалуына себеп болуы мүмкін. Жерде линкстің іздері ұзындығы және ені құрайды, ал қарда олар үлкенірек (ұзындығы және ені ). Жылу жүні, кең табандары және ұзын аяқтары – линкстің қарда тиімді жүзуіне және аң аулауына бейімделуі. Тіс формуласы . Сүт тістері , себебі жас линкстерде молярлар болмайды. Канадалық линксті бобкаттан ұзын құлақ түктері, кең табандары, қысқа құйрығы (толық қара ұшымен), ұзын аяқтары және жүнінің азырақ белгілері мен сұр реңімен ажыратуға болады. Бобкат әдетте Канадалық линкстен кіші, бірақ олардың ареалдары үстіне жатқан жерлерде бобкат ірілеу болып келеді және оны Канадалық линкстен жаңылыстыру оңай. Канадалық линкстер жақсы олжаға қарамастан, ашық жерлерден жалғыздықта қалуды қалайды; олар ауыр кесілген ормандық жерлерде және егістік жерлерде тіршілік етуде қиындықтарға тап болады, бірақ кем дегенде он бес жыл бойы жаңартылуға қалдырылған орманды жерлерде жақсы өседі. 1903 жылы Канадалық линкс Ұлыбританиядағы Ньютон Аббот қаласының жанында екі итке шабуыл жасағаннан кейін атып өлтірілді. Сол кезде жануардың түрі анықталмады және Бристоль мұражайы мен өнер галереясында сақталды, ал 2014 жылғы зерттеуде ғана анықталды. Зерттеушілер оның біраз уақыт тұтқында болғанын, мүмкін экзотикалық үй жануарлары ретінде немесе саяхаттап жүрген мал қорасының бөлігі ретінде ұсталғанын, бірақ қашып кеткеннен кейін де ұзақ уақыт бойы аман қалғанын болжады. Олар оны "Ұлыбританияда еркін жүрген экзотикалық мысықтың ең алғашқы мысалы" деп атады.
A Canada lynx was shot near Newton Abbot in the United Kingdom in 1903 after it attacked two dogs. The animal remained unidentified at the time and was preserved by Bristol Museum and Art Gallery and was finally identified in a 2014 study. The researchers concluded it had probably been captive for some time, perhaps as an exotic pet or part of a travelling menagerie, but may have survived for a substantial period after escaping. They considered it "the earliest recorded example of an exotic cat on the loose in the UK".
Экология және мінез-құлық
Канадалық линх негізгі жемірілісі – қарлы қоян сияқты, көбінесе түнгі уақытта белсенді болады. Дегенмен, күндіз де оның қозғалысын байқауға болады. Бұл линхтер жақсы жүзеді; бір деректе Канада линхының Юкон өзенінен жүзіп өткені тіркелген. Канадалық линхтер шебер ағашқа өрмелеушілер, жыртқыштардан қашу үшін биік ағаштарға шығып, жасырынады, бірақ аң аулауды тек жерде жүзеге асырады. Атап айтқанда, бір жынысты линхтер бір-бірінен аулақ болып, "интрасексуалдық" аумақтар құрайды – бұл құрылым аюлар, бобкат, пума және мысықтәрізділерге (mustelids) тән әлеуметтік ұйымдасқандықпен ұқсас. Өз түлігіне қарсы агрессия және одан туындайтын жеміс жеу (каннибализм) сирек кездеседі, бірақ азық-түлік тапшы болған кезде жиірек болуы мүмкін.
Басты диапазоны
Канадалық сүлгілер өлшеу әдісіне байланысты әртүрлі өлшемде болатын мекен аймақтарын құрады. Екі көп қолданылатын әдіс – қардағы іздерін зерттеу (қарды іздеу) және радиотелеметрия; қарды іздеу әдетте мекен аймақтарының кішірек өлшемдерін көрсетеді. Қарды іздеуге негізделген зерттеулер мекен аймағының мөлшерін шамамен , ал радиотелеметрияға негізделгендер аралықты көрсетті. Дегенмен, бірнеше басқа зерттеулерде Канадалық сүлгілердің олжаның жетіспеушілігі кезіндегі әртүрлі реакциялары туралы хабарланды; кейбір сүлгілер өз аумақтарында ешқандай өзгеріс көрсетпейді, ал басқалары кішкентай аумақтарда аң аулауға көшеді, кішкентай мекен аймақтарын иеленеді. Еркектер әдетте ұрғашылардан үлкен аумақтарды иеленеді; мысалы, 1980 жылы Миннесота штатында жүргізілген радиотелеметриялық талдау деректері еркектердің мекен аймақтары , ал ұрғашылардың мекен аймақтарын қамтыды. Оңтүстік Солтүстік-Батыс территориясындағы зерттеуде қарама-қарсы жыныстағы сүлгілердің аумақтары кеңінен жапсырған, ал бір жыныстағы сүлгілердің аумақтары шамалы ғана сәйкес келді. Зерттеу көрсеткендей, сүлгілер бір-бірінен қашықтауға немесе араласуға айқын бейімділік танытпайды, сондықтан өз аумақтарын пассивті түрде қорғайды. Алайда, Канадалық сүлгілер көбінесе мыңдаған шақырымға дейін үлкен қашықтықтарға таралады, бұл алыс орналасқан популяцияларда генетикалық әртүрлілікті арттыруы мүмкін. Олар әдетте олжаның болуы және қардың сипаттамалары (мысалы, қаттылығы және қарға батып кету деңгейі) шамалы ұқсас аймақтарда қозғалады; жеке сүлгілер жұмсақ қарлы аймақтарда кішкентай аумақтарда таралуы мүмкін.
Тамақ пен аңшылық
Канадалық сүлгі негізінен қар аяғы қоянға жемтітеді. Бұл қоян олардың рационының 35–97% құрайды; үлесі маусымға және қоянның санына байланысты өзгереді. Сондай-ақ, олар кейде суккуленттермен, саздармен және шөптермен қоректенетіндігі хабарланды. Юконның оңтүстік-батысындағы осы екі жануарды зерттеу көрсеткендей, қоян популяциясы артқанда, екеуі де тірі қалу үшін қажеттіден артық өлтірді; сүлгілер энергия талаптарын өтеу үшін күніне 0,4–0,5 қоянды өлтіруі керек, бірақ осы кезеңде күніне 1,2 қоянды өлтіргені байқалды. 36,9% сәттілік көрсеткішімен койоттар, 28,7% сәттілік көрсеткен сүлгілерге қарағанда, табысты аңшылар болып шықты; алайда, бұл зерттелген популяцияда ересек койоттардың көп болуынан туындаған болуы мүмкін. Сүлгілер, койоттардан айырмашылығы, өлтіргендерін сирек сақтайды, бұл кейбір жемдерді толық жемеуге себеп болуы мүмкін. Қар аяғы қоянның саны азайғанда, екі жыртқыш та қоян көп болған кездегідей уақыт бойы аң ауды, бірақ сүлгілер бұрынғыдан көп қоянды өлтірді. Сонымен қатар, сүлгілер рационына американдық қызыл белгіштерді қосты.
Қар аяғы қоянмен қарым-қатынасы
Канадалық сүлгі – арнайы жыртқыш, ол қарға ұшатын қоянға күшті тәуелді. Канаданың солтүстігінде 1730 жылдан бері Гудзон шығанағы компаниясы мен Канада үкіметі сақтап келген деректер бойынша сүлгілердің санына баға беруге болады. Сүлгілердің популяциясы 3-17 есеге дейін ауытқиды. Қар аяқ киізді қоянның, оның жейтін өсімдік түрлері мен оның жыртқыштарының (оның ішінде Канадалық сүлгінің) арасындағы қатынастарды статистикалық модельдеуді қамтитын зерттеу көрсеткендей, сүлгінің демографиясы негізінен қоянға байланысты, ал қоянның динамикасы оның тағамы мен жыртқыштарына байланысты, олардың бірі – Канадалық сүлгі. Орман өрттері, жауын-шашын және қар жауу сияқты қоршаған орта факторлары да осы жыртқыш-жеңілдік циклына маңызды әсер етіп қана қоймай, оны өзгерте де мүмкін.
Көбею
Жұптасу кезеңі шамамен бір айға созылады, наурыздан сәуірдің басына дейін. Зәрмен белгілеу және жұптасу шақырулары – мінез-құлықтың бір бөлігі болып табылады және қарама-қарсы жыныстың өкілдері арасындағы өзара әрекеттесуді күшейтеді. Аналықтар жұптасуға болатын еркектердің саны аз болғанда стимуляциялық овуляцияға ұшырайды, ал еркектер көп болғанда – спонтанды овуляцияға. Аналықтардың өмірінде бір ғана жыныстық цикл болады; тұтқындықтағы жыныстық цикл үштен бес күнге дейін созылады. Тууға дейін аналық өзіне және балаларына арналған ұя жасайды, әдетте өте тығыз бұталардың ішінде, жиі бұталардың, ағаштардың немесе ағаш қалдықтарының арасында. Екі-үш айлық жүктіліктен кейін бірден сегіздей балапан туады. Балапанның салмағы туғанда белгілі болады және олардың жүні бастапқыда қара іздері бар сұрғылт-қоңыр түсті болады. Олар туғаннан кейін 14 күнге дейін соқыр болады және 12 аптада сүттен айырылады. Балапандардың көпшілігі мамыр мен шілде айларында туады. Балапандар шамамен 5 аптадан кейін ұядан шығып, 7-9 айлық шағында аң аулауға кіріседі. Олар шамамен 10 айлық болғанда анасынан кетуі мүмкін, келесі жұптасу маусымы басталады, бірақ толық ересек өлшемге 2 жасқа дейін жетеді. Аналық балапандар әдетте аналарына жақын жерлерде қоныстанып, өмір бойы олармен байланыста болады, ал еркек балапандар анасының аумағынан алысқа кетеді. Аналықтар 10 айда жыныстық жарақатқа жетеді, бірақ көбінесе тағы бір жыл көбейтілуді кейінге қалдырады; еркектер 2 немесе 3 жаста жетіледі. Канадалық рысьтердің жабайы табиғатта 16 жылға дейін өмір сүргені туралы хабарлар бар, бірақ көпшілігі 10 жылдан аспайды; тұтқындықта олар 27 жылға дейін өмір сүре алады.
Аурулар мен өлім-жітім
Канадалық рысь бірнеше паразиттерге бейім, оның ішінде Cylicospirura felineus, Taenia түрлері, Toxocara cati, Toxascaris leonina және Troglostrongylus wilsoni. Канадалық рысьтер Солтүстік Америкадағы инуиттерге зооноздық паразит – Toxoplasma gondii-дің таралуына қатысқан болуы мүмкін. 2019 жылғы зерттеуде Канадалық рысьте алғаш рет гаммагерпес вирусының бір түрі анықталды. Зерттеу Мэн және Ньюфаундлендтен алынған Канадалық рысьтердің көкбауыр үлгілерінде LcaGHV1 деп аталатын жаңа перкавирус табылды. Бір зерттеу Колорадода қайта қонытандырылған популяцияларда өлім-жітімнің негізгі себебі оба екенін көрсетті. Балықшылар Солтүстік-Шығыс АҚШ-та Канадалық рысьтерді кейде аулайды; Солтүстік Мэйндегі зерттеулер балықшылардың жыртқыштығы Канадалық рысьтердің он екі жыл ішіндегі өлім-жітімінің басты себебі екенін анықтады, бірақ бұл рысьтердің популяциясының өсуіне әсер етпеді.
Сауда
Канадалық рысьтер Аляска мен Канаданың көп бөлігінде белгілі бір маусымда ауланады; аңшылық маусымдары мен квоталар популяция деректеріне сүйене отырып белгіленеді. Альберта әдетте тері өндірісінде жетекшілік етеді, ол Канаданың жалпы өндірісінің үштен біріне жуық құрайды. 1980 жылдардың ортасынан соңына дейін популяцияның циклдық төмендеуінен кейін Канадалық рысь терілерінің бағасы мен жиналымы күрт төмендеді – Канада мен АҚШ-тан экспортталған терілердің орташа саны 1980–1984 жылдары 35 669 болса, 1986–1989 жылдары 7 360-қа дейін төмендеді. Содан кейін 2000–2006 жылдары олардың саны 15 387-ге дейін өсті. Елдік деңгейде тері мен тірі жануарлардың заңсыз саудасының орташа көлемі мардымсыз. Ережелер болмаса да, рысь-қоян циклдары мен рысь таралуы соңғы ғасыр бойы өзгеріссіз қалды.
Қауіп-қатерлер мен қорғау
Канаданың шығысындағы сүлгіге шығыс койоттарының соңғы онжылдықтарда көбейіп, бәсекелестік тудыруы қауіпті. Америка Құрама Штаттарындағы тұрақты құрлықта мекендеу ортасының жоғалуы басты қауіпті құрайды, ал тұзақ қою өлім-жітімнің салыстырмалы түрде аз себебі болып табылады. Канадалық сүлгі кеңінен таралған ареалда көптеп кездеседі және ғасырлар бойы заңды саудадан айтарлықтай қауіп көрген емес. Сондықтан Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) канадалық сүлгіні «Тәуекел астында емес» деп жіктемелейді. 2005 жылы USFWS соңғы екі онжылдықта сүлгінің көбеюі тіркелген алты маңызды аймақты қалпына келтіру үшін белгіледі: Солтүстік Мэн және Нью-Гэмпшир, Солтүстік-Шығыс Миннесота, Солтүстік-Батыс Монтана және Солтүстік-Шығыс Айдахо, Кеттл өзенінің жотасы және Вашингтон штатындағы Кеттл және Колумбия өзендері арасындағы «Wedge» аймағы, Вашингтон штатының Солтүстік Каскад жотасы және Вайоминг, Монтана және Айдахо штаттарындағы Үлкен Йеллоустоун аймағы. 2012 жылғы зерттеу АҚШ-тың Солтүстік-Шығысындағы сандардың жақсарғанын көрсетті; алайда, 2008 жылғы зерттеу Вашингтондағы сүлгі популяциясының мекендеу ортасының фрагментациясы салдарынан жақсы дамымағанын көрсетті. 2017 жылғы зерттеу АҚШ-тың көптеген аймақтарында сандардың артып келе жатқанын хабарлады. 2018 жылдың қаңтарында USFWS канадалық сүлгінің популяциясын сақтау шараларынан кейін АҚШ-та ерекше қорғауға мұқтаж емес екенін мәлімдеді және олардың «Тәуекел астындағы» статусы болашақта жойылуы мүмкін. Канадалық сүлгінің популяциясын зерттеу үшін әртүрлі әдістер қолданылды; жиналған деректер түрдің экологиясы және таралуы туралы пайдалы ақпаратты қамтамасыз ете алады және тиімді сақтау шараларын жүзеге асыруға көмектеседі. Иіс станцияларында сүлгіні камерамен бақыланатын аймақтарға скунс иісімен (кейде мысық шөпімен) және құс қанаты сияқты «қоздырғыш» арқылы тартады. Бұл әдіс жүйелі болғанымен, оны үлкен аумақтарда жүргізу өте қымбатқа түсуі мүмкін. Басқа әдістерге радиотелеметрия және қарда із іздеу жатады. Жолдардың жоқ жерлерде қарда із іздеу қиынға соғуы мүмкін, ал кейде қасқырдың іздері канадалық сүлгінің іздерімен шатастырылуы мүмкін. Шаш тұзақтары сүлгілердің түк тастауын жинауды қамтиды, әсіресе олар заттарға (мысалы, қарға) сүрінгенде; зерттеу көрсеткендей, бобрдің кастореумы мен мысық шөбінің қоспасы сүлгілерде сүріну мінез-құлқын күшейтеді. Бұл әдіс әдетте арзан, ал қате анықталу ықтималдығы төмен, өйткені түк сияқты физикалық дәлелдерді генетикалық талдауға болады. 19 сүлгі жол апатынан, 8-і қасқыр аулаушылардың қателігінен атылып өлтірілді, ал қалғандары белгісіз себептерден немесе жыртқыштардың шабуылынан қайтыс болды.