Кіріспе

Сомма шайқасы (АҚШ атауы, Сомма шайқасындағы Китченердің Ұлы Армиясы) – 1916 жылы түсірілген британдық деректік және пропагандалық соғыс фильмі. Оны екі ресми оператор – Джеффри Малинс және Джон Макдауэлл түсірген. Фильм Сомма шайқасының бастапқы кезеңдері мен алғашқы күндерін (1 шілде – 18 қараша 1916 ж.) бейнелейді, онда британдық экспедициялық корпусы көрсетілген. Фильмнің премьерасы 1916 жылдың 10 тамызында Лондонда өтті, ал 21 тамызда кеңінен көрсетілімге шықты. Фильмде окоп соғысы, жаяу әскердің маршы, артиллерияның неміс позицияларына оқ атуы, 1 шілдеде шабуылға дайындалып тұрған британдық әскерлер, жараланған британдық және неміс сарбаздарына көмек көрсету, британдық және неміс әскерлерінің қазасы, сондай-ақ тұтқынға алынған неміс техникасы мен бекіністері суреттелген. Британдық әскерлердің ор қазып, содан кейін "оқшаулау" көрінісі камера үшін желінің артында сахналаған. Фильм үлкен сәттілікке ие болды, алғашқы алты аптада Ұлыбританияда шамамен 20 миллион адам оны тамашалады және он сегіз елде таратылды. 1917 жылы "Анкер шайқасы және танктердің шабуылы" деген атпен соғыстың келесі кезеңін қамтитын екінші фильм шықты. 1920 жылы фильм Императорлық соғыс мұражайының киноархивінде сақталды. 2005 жылы ол ЮНЕСКО-ның "Дүниежүзілік естелік тізіміне" енгізіліп, цифрлық түрде қалпына келтірілді және 2008 жылы DVD форматында жарық көрді. "Сомма шайқасы" – кинопропаганданың ерте мысалы, шайқастың тарихи құжаты және Бірінші дүниежүзілік соғысты бейнелейтін кадрлардың маңызды көзі болып табылады.

Мазмұны

Сомма шайқасы – бес бөлімнен тұратын, мазмұнын қорытындылайтын интертитрлермен бөлінген қара-ақ үнсіз фильм. Бірінші бөлімде шайқасқа дайындық көрсетіледі: майданға қарай шеру жасап бара жатқан әскерлер, артқы аймақтарда жұмыс істейтін француз шаруалары, оқ-дәрілердің жинақталуы, генерал-майор Бовуар Де Лильдің 29-шы дивизияға сөз сөйлеуі, сондай-ақ 18 фунт, 60 фунт және 4,7 дюймдік зеңбіректер, 6 дюймдік, 9,2 дюймдік гаубицалар мен 2 дюймдік минометтердің дайындық оқ атуы көрсетіледі. Екінші бөлімде дайындықтар, әскерлердің алдыңғы қатардағы окоптарға орналасуы, 12 және 15 дюймдік гаубицалармен, 9,45 дюймдік ауыр минометпен артиллериялық обстрелдің күшеюі және Хоторн қырқасының астындағы минаның жарылуы бейнеленеді. Үшінші бөлім Соммадағы шабуылдың бірінші күнінен (1 шілде 1916 ж.) басталады, кейбір қайта жаңғыртулар көрсетіледі, британдық жараланғандар мен неміс тұтқындарының эвакуациясы бейнеленеді. Төртінші бөлімде британдық және неміс жараланғандарының көріністері, майданды тазалау және одан кейінгі салдарлар көрсетіледі. Соңғы бөлімде Мамец ауылының қираған орындары, британ әскерлерінің демалысы және келесі шабуылға дайындық сияқты апаттық көріністер көрсетіледі.

Өмірбаян

1915 жылғы 2 қарашада Ұлыбританияның соғысқа арналған жаңалықтар фильмі комитеті, британдық кинохроникалық фильмдерді өндірушілерді өкілдік етіп, Соғыс министрлігінің қолдауымен Францияға екі оператор жіберді. Gaumont British компаниясынан Геффри Малинс және Jury's Imperial Pictures компаниясынан Эдвард Тонг қысқа жаңалықтар кинохроникасы үшін түсірілімдер жасауға тиіс болды. Маусымның басында Тонг ауырып, үйіне қайтарылды, бірақ ол Малинспен бірге бес сериялық кинохроникалық фильмдер жасады. Бұл фильмдер жақсы қабылданып, бірақ британдық кино индустриясын әсерлі етуге жеткіліксіз болды. British & Colonial film компаниясының өкілі Джон Макдауэлл Тонгты алмастыруға ерікті болып, 1916 жылғы 23 маусымда Францияға аттанды. 1916 жылғы 24 маусымда британдық және француз әскерлері Сомма шайқасына дайындық ретінде неміс бекіністерін артиллериялық оққа тұтып бастады.

Фотография

Малинс пен Макдауэлл фильмді 26 маусым мен 7-9 шілде аралығында түсірді. Малинс 29-шы дивизияға (VIII корпус) қосылып, Бомонт-Хамель маңында түсірді; Макдауэлл 7-ші дивизиямен (XV корпус) Фрикур мен Мамецке жақын, оңтүстікке қарай жұмыс істеді. Шабуылдан бұрын Малинс британдық Сомма секторының солтүстік жағында жұмыс істеді, Гоммекур батысындағы әскерлер мен ауыр артиллерияны суретке түсірді. Де Лиль Малинске Бомонт-Хамельді Якобтың баспалдағынан, Ақ қаланың жанындағы шағын жартастан қарауды ұсынды – бұл аңғардың беткейінен тік құлаған, борпылдақ тас болғандықтан ақшыл көрінетін 25 сатықтан тұратын жер. Саперлер Ақ қаланың алдындағы Хоторн қырқасының астында үлкен минаны қазып шығарған. Малинс Ланвик көшесінің окопына қарай барысқанда неміс оқтары жарылып тұрды; ол құм қаптарын алып тастау үшін парапеттен көтеріліп, сосын камерасын орнатты, ол қаппен жамылған еді. Малинс де Лильдің 2-ші Корольдік фюзельерлерге айтқан сөзін түсіру үшін қайта келді, сосын шайқастың 48 сағатқа кейінге шегерілгені туралы естіді. Малинс Хоторн Ридж бекінісін минометтермен атқылауды түсіру үшін Ақ қалаға оралды, осы кезде үш рет қате оқ атылып, жақын маңдағы миномет позициясы қирады. 1 шілдеде Малинс 1-ші Ланкашир фюзельерлер батальонының әскерлерін Беймонт-Хамельге шабуылға дайындалып тұрғанда түсірді, олар түнде қазылған туннельдегі ешкімнің жерінде орналасқан еді. Сосын Малинс Якобтың баспалдағына барып, Хоторн Ридж минасының жарылуын түсірді. Сағат 7:19-да Малинс түсірілімді бастады, мина жарылып жерді сілкіндірді, ал Корольдік инженерлердің әскерлері кратерді басып алу үшін екі жағынан да жылды. Күні бойы оқ жарылысынан камераның тірегі зақымдалып, Малинс оны жөндеп, кешке тізімдемелерді түсірді. Келесі күні Малинс 9 шілдеде Лондонға кетпес бұрын Ла-Буассельде фильм түсірді. Малинс Францияға оралып, 12-19 шілде аралығында Сент-Пол маңындағы үшінші армияның миномет мектебінде оқ-дәрілердің жарылуын және окоптардан шабуылға шығып келе жатқан әскерлерді түсірді, бұл көрініс камера үшін қойылған еді. Макдауэлл Малинстен кейін Сомма майданына жетіп, 28 немесе 29 маусымда Альберттен шығысқа қарай британдық дайындықтарды түсіре бастады. Ол шайқастың алғашқы күнін Карной маңынан және Минден Пост киім-кешек стансасынан түсірді. 7-ші дивизияның жетістігі Макдауэллге Фрикур мен Мамец маңындағы неміс окоптарын түсіруге мүмкіндік берді.

Өңдеу

10 шілдеде бригадир генерал Джон Чартерис соғыс кеңсесіне 2438,40 метрлік түсірілім жасалғанын хабарлады және фильмнің бөлімдерін мүмкіндігінше ертерек көрсетуді ұсынды. Түсірілім 12 шілдеде алғаш рет негатив ретінде қарастырылды және Чарльз Урбан, Малинстің көмегімен, фильмді монтаждаушы ретінде жұмыс істеген деп есептеледі. Кейіннен Урбан фильмді қысқа бөлімдермен емес, толық метражды фильм ретінде шығаруды ұсынғанын мәлімдеді. Форматтың өзгеруі Ұлыбританияның Соғыс фильмдері жөніндегі тобымен келісілді және фильмнің 1524,00 метрлік монтаждалған нұсқасы 19 шілдеге дейін дайын болды. Соғыс кеңсесі фильмде соғысқа қолдау көрсетіп, көтеріңкі рухта болу үшін бейнелерді көрсетуді қалағандықтан, көп бөлігі цензураланды. 77 минуттық нұсқа 31 шілдеге дейін дайын болды және оның алғашқы нұсқасы Монтрейльдегі Британдық экспедициялық корпусының (БЭК) бас штабында (ГШ) және Төртінші армия штабында көрсетілді. Бас қолбасшы генерал-лейтенант Генри Роулинсон: «кейбір бөлімдері өте жақсы, бірақ көптеген қасіреттерді, өлгендер мен жараланғандарды көрсетуден бас тартқан» деді. Фильм 2 тамызда Соғыс министрі Дэвид Ллойд Джорджқа және 7 тамызда кино саласының өкілдеріне көрсетілді, сол күні фильм көрсетуге ресми рұқсат алды.

Шығару

Фильм бес катушкадан тұрады және ұзақтығы 77 минут. Бірінші көрсетілім 1916 жылы 10 тамызда Скала театрында журналистер, Сыртқы істер министрлігінің қызметкерлері, кино индустриясының өкілдері және Императорлық Бас штабтың офицерлерінің қатысуымен өтті. Көрсетілімге дейін Ллойд Джорджтың хаты оқылды, онда көрермендерге "өзін-өзі құрбан ету мен батырлықтың эпикалық туындысы болып табылатын бұл фильмнің әрбір адамға жеткеніне көз жеткізіңіздер. Батыл ерлеріміздің істерін жердің шетіне дейін жариялаңыздар! Бұл – сіздердің борышыңыздар" делінген еді. Ж. Мортон Хатчесон жасаған, классикалық, халықтық, заманауи және танымал туындылардан құралған музыкалық жинақ кинотеатрларда музыканттармен бірге орындалуы тиіс болды және 1916 жылы 17 тамызда "Биоскоп" басылымында жарияланды. 21 тамызда фильм бірден отыз төрт лондондық кинотеатрларда көрсетіле бастады, ал келесі аптада провинциялық қалаларда көрсетілді. Фильм Бирмингемде жиырма кинотеатр, Глазго мен Эдинбургте кем дегенде он екі кинотеатр, Кардиффте алты кинотеатр және Лидсте үш кинотеатрде бірдей көрсетілді. Патшалық отбасы 2 қыркүйекте Виндзор сарайында жеке көрсетілімді тамашалады; фильм он сегізден астам елде көрсетілді.

Ұлыбритания

Фильмнің танымалдылығы бұрын-соңды болмаған, кинотеатрлар фильмді әдеттегіден ұзақ уақыт бойы көрсетті, көбінесе залдар толы болды, ал кейбіреулері сұранысты қанағаттандыру үшін қосымша көрсетілімдер ұйымдастырды. Фильмнің алғашқы алты аптада жиырма миллион көрерменге жеткені хабарланды. Фильм сонымен қатар орта таптың көрермендерін қызықтырды, олардың кейбіреулері бұрын ешқашан кинотеатрға бармаған еді. Фильмнің брондау директоры Уильям Джури бастапқыда көрсетушілерден 40 фунт талап етті, ақы апта сайын 5 фунтқа төмендеді; екі айдан кейін үш түнгі көрсетілім үшін 6 фунттық төмендетілген ақы фильмді көрсетуге ниеттенген ауылдық үйлердің баға диапазонына енгізді. 1916 жылдың қазанына қарай фильм Ұлыбританиядағы екі мыңнан астам кинотеатрларда көрсетіліп, 30 000 фунттан астам табыс әкелді. Британдық билік фильмді халықтың рухын көтеру мақсатымен көрсетті және ол көбінесе жақсы қабылдауға ие болды. The Times газеті 22 тамызда хабарлағандай,

Көрермендердің кейбір бөлігі зорлық-зомбылық көріністерін бейнелеуді әдепсіз деп санады; Дурхэмнің деканы Хенсли Хенсон "жүректі жаралайтын және қайғының қасиеттілігін бұзатын ойын-сауыққа қарсы" наразылық білдірді. Басқалары мұндай мазмұнды фильмнің комедиялық фильмдермен бірге көрсетілуіне шағымданып, оны дұрыс емес деп тапты. 28 тамызда "Йоркшир евенинг пост" газеті Ллойд Джорджқа сілтеме жасай отырып, "Егер осы фильмнің бүкіл әлемде көрсетілуі соғысты тоқтатпаса, Құдай өркениетке көмектессін" деген пікірді жариялады. Фильм 5 қыркүйекте Франциядағы британдық әскерлерге көрсетілді; Морланкурға жақын лайлы далада фильмді көрген подполковник Роуленд Фельдинг оны "тамаша және өте шынайы туынды" деп сипаттады, бірақ фильмде мылтық пен пулеметтің дыбысы жазылмағанына сын тақты, бірақ жақын жерде атылған артиллерияның дыбысы естілді. Фельдинг фильмнің жаңа сарбаздарға соғыста не күту керектігі туралы түсінік беріп, оларды сендіре алатынын айтты; титрлерде жарақат және өлімнің суреттері ашық көрсетілген.

Халықаралық

Фильм 1916 жылдың қазанында Жаңа Зеландияда көрсетілді. 12 қазанда Веллингтон Эвининг Пост газеті фильмге жарнама жариялап, оны "ұлы шабуылдың ерекше фильмдері" және "біздің батырларымыздың бүгін қол жеткізіп жатқан жетістіктерін таң қалдыратын, керемет көрнекілігімен ұсынатын фильм" деп сипаттады. 16 қазанда жарияланған рецензияда "Сомма шайқасының осы кадрлары ұлттың біліміне нақты және құнды үлес қосады және ұлттық күш-жігерге қуатты серпіліс береді" деп жазылған. Фильмнің Австралиядағы премьерасы 13 қазанда Мельбурндағы Хойтс кинотеатрында өтті. "Мельбурн Аргус" газеті фильмдегі шабуыл сахнасынан кейін "енді сіз Мельбурн кинотеатрында емес, Сомма шайқасының ең алдыңғы қатарында тұрғандай сезінесіз" деп жазды және оны "жауынгерлік қимылдың осы қозғалтқыш шындығы" деп атады. Фильм және оның қабылдануы Германияда үлкен қызығушылық тудырды, олар Лондондағы бейтарап тілшінің Берлиндегі Тагеблатт газетіне жіберген хабарын оқи алды. Британдық кино индустриясы соғысқа қатысты мәселелерді жан-жақты қарастырып, үкіметтің "нағыз соғыс фильмдерін" өндіруге көмектескені айтылды. "Сомма шайқасы" фильмі қызығушылық тудырды және көп көрерменді тартты. Неміс әскерлері 26 тамызда фильмді көрген британдық азаматтың Франциядағы әскерге жазған хатын қолға түсірді, онда фильмге кіретін әрбір көрерменге фильмнің ойын-сауық емес, ресми фильм екенін мәлімдейтін жарнама таратылғаны сипатталған. Фильмді көрген жазушы, оның көрермендерге бұрынғыдан жаңаша түсінік беретініне сенімді болды.

Басқа фильмдер

Тамыз айының екінші аптасында король Георг V, премьер-министр Х.Х. Асквит және Ллойд Джордж Батыс майданында сапарда болды және Малинс оларды киноға түсірді. Соғыс министрлігі фильмді қазан айында "Патшаның Ұлы ілгерілеу кезінде әскерлеріне сапары" деген атпен жариялады. Малинс үшінші фильмді – "Анкра шайқасы және танктердің ілгерілеуі" фильмін түсірді, ол 1917 жылдың қаңтарында көрсетілді. Сол айда "Соммадағы батырларымызбен" атты неміс фильмі де көрсетілді, бірақ ол британдық фильмнің "тікелейлігінен" мүлдем кем болды, өйткені ол майданның тылындағы оқу орындарында қайта түсірілген кадрлардан құралды және жылы қарсы алынбады. Фильмге қоса берілген буклетте "неміс халқының соғыстағы еркі" бейнеленгені айтылды және Германияның жаулары "неміс абыройын" жою үшін отарлық әскерлерді пайдаланып отыр деген ой қозғалды. Малинстің соңғы көркем фильмі "Неміс әскерлерінің шегінуі және Аррас шайқасы" 1917 жылдың маусым айында шықты. Онда Пэронн қаласының қирауы және неміс әскерлерінің шегінуінен кейін Сомма өзенінен өткен алғашқы британдық әскерлер көрсетілді, бірақ бұл фильм 1916 жылғы фильмдерге қарағанда көрермендердің қызығушылығын тудырмады.

Сақтау

1920 жылы түпнұсқа нитрат негативі сақтау үшін Императорлық соғыс мұражайына тапсырылды. 1921 жылы нитратты қорғау архивінің мастері, ал 1931 жылы ацетатты қауіпсіздік мастері жасалды. Нитрат мастерлері 1970 жылдары нитраттың қайтымсыз ыдырауы басталғаннан кейін жойылды. "Ұлы соғыс" (1964, BBC), "Ұлы соғыс және 20 ғасырдың қалыптасуы" (1996, PBS) және "Бірінші дүниежүзілік соғыс" (2003, Channel 4) сияқты теледокументалды фильмдерге фильмнен үзінділер алынды. 1987 жылы фильм VHS форматында ұсынылды, бұл Императорлық соғыс мұражайының фильмдер архивінен видеода шығарылған алғашқы туынды. 2005 жылы "Сомма шайқасы" әлемдік құжаттамалық мұраны сақтау мақсатында ЮНЕСКО-ның "Дүниежүзілік естелік тізіміне" енгізілді. ЮНЕСКО бұл фильмді "Бірінші дүниежүзілік соғыстың маңызды шайқастарының бірінің әсерлі деректі тарихы [және] әлемде түсірілген алғашқы толық метражды деректі фильм" деп сипаттады, сондай-ақ ол "документалды және үгіт фильмдерінің әдістемесін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды" делінген.

Соңғы тексерулер

2006 жылғы 22 қазанда фильмді қалпына келтіру жобасынан кейін фильмнің жаңартылған нұсқасы Лондонның Королева Елизавета залында Лора Россидің түпнұсқа оркестрлік музыкасымен Филармония оркестрінің сүйемелдеуімен көрсетілді. Бұл қалпына келтіру жұмысы кейіннен Коммерциялық аудиовизуалды кітапханалар федерациясының Мұрағатты қалпына келтіру немесе сақтау жобасы номинациясына ұсынылды. 2008 жылдың қараша айында, 1918 жылы Германиямен жасалған келісімнің 90 жылдығын белгілеу мақсатында, қалпына келтірілген фильм DVD форматында жарық көрді. DVD-ге Лора Россидің музыкасы, 1916 жылғы музыкалық жинақ, Роджер Смитердің (Императорлық соғыс мұражайының киноархивисі) түсіндірмелері, сондай-ақ Смитермен, Россимен, Тоби Хаггитпен (фильм архивисі) және Стивен Хорнмен (некесіз фильм музыканты) қазіргі заманғы жинақтың қайта құрылуы туралы сұхбаттары енгізілді; сонымен қатар фильмнің фрагменттері мен жоғалған эпизодтар да DVD-ге қосылды. 2012 жылы Императорлық соғыс мұражайының қолдауымен қалпына келтірілген фильмнің көпшілікке көрсетілімдері өткізілді, онда Россидің музыкасының саундтрегі тікелей оркестрдің орындауында ұсынылды. Somme100 FILM жобасының мақсаты – 2016 жылдың шілдесінен 2017 жылдың шілдесіне дейінгі мерейтой жылында фильмді әуесқой және кәсіби оркестрлердің жүз рет орындауын қамтамасыз ету.