Кіріспе
Глютеннен жасалған тағам, бидайдың негізгі ақуызы. Сейтан (сейтан, /UK/'/s//eɪ//t//æ//n/, /US// //t//ɑː//n/; セイタン) – бидайдың негізгі ақуызы глютеннен жасалған тағам. Ол сондай-ақ miànjīn, fu (麩), milgogi, бидай еті, глютен еті немесе жай ғана глютен деп те аталады. Ол бидай ұнынан алынған, глютеннен тұратын ұн тәрізді заттан жасалады. Бидай глютені соя негізді тағамдарға, мысалы, тофуға балама болып табылады, олар кейде ет орнына қолданылады. Бидай глютенінің кейбір түрлерінің текстурасы шайнағыш немесе жіпше тәрізді болып келеді, бұл оны басқа алмастырғыштарға қарағанда етке көбірек ұқсатады. Бидай глютені Азия, вегетариандық, вегандық, буддалық және макробиотикалық тағамдарда ет орнына жиі қолданылады. Жалған үйрек – оның кең таралған қолданылуының мысалы. Бидай глютені алғаш рет 6-шы ғасырда қытай лапшасының құрамында пайда болды. Бөлінген глютенді кептіріп, ұнтақтап, "күшті бидай глютені" деп атауға болады. Глютенді крахмалдан бөлудің бірнеше өндірістік әдістері бар.
Seitan (/UK/'/s//eɪ//t//æ//n/, /US// //t//ɑː//n/; セイタン) is a food made from gluten, the main protein of wheat. It is also known as miànjīn , fu (麩), milgogi , wheat meat, gluten meat, or simply gluten. It is made from vital wheat gluten, a flour like substance primarily consisting of gluten extracted from wheat flour. Wheat gluten is an alternative to soybean based foods, such as tofu, which are sometimes used as a meat alternative. Some types of wheat gluten have a chewy or stringy texture that resembles meat more than other substitutes. Wheat gluten is often used instead of meat in Asian, vegetarian, vegan, Buddhist, and macrobiotic cuisines. Mock duck is a common use. Wheat gluten first appeared during the 6th century as an ingredient for Chinese noodles. The separated gluten can alternatively be dried and ground into a powder, so called "vital wheat gluten". There are several industrial methods for separating gluten from starch.
Тарих
Мианжин (麵筋) деп аталатын бидай глютенін дайындау тәсілі туралы деректер Қытайда 6 ғасырдан бері сақталған. Оны қытайлықтар етке деген қажеттілікті алмастыру үшін кеңінен қолданады, әсіресе қытай буддизмін ұстанатын монахтар мен қарапайым жандар арасында. Бидай глютеніне қатысты ең алғашқы сілтеме 535 жылы Цзя Сисие жазған «Цимин Яошу» атты қытайша ауыл шаруашылығы энциклопедиясында кездеседі. Энциклопедияда ботуо (餺飥) деп аталатын бидай глютенінен жасалған кеспе нан туралы айтылған. Бидай глютені 18 ғасырға қарай Батысқа жеткен. 1728 жылы Бартоломео Беккаридің латын тілінде жазған және 1745 жылы Болоньяда жарияланған бидай туралы итальяндық трактаты, бидай ұнынан глютенді бөліп алу үшін қамырды жуу процесін сипаттайды. Джон Имисон 1803 жылы жарық көрген «Ғылым мен өнер элементтері» атты еңбегінде бидай глютенінің ағылшын тіліндегі анықтамасын берген. 1830 жылдары Батыс дәрігерлері диабетпен ауыратын науқастарға бидай глютенін диеталарына қосуды ұсынды. АҚШ-та 19 ғасырдың соңында жетінші күндік адвентистер бидай глютенін тұтынуды насихаттады. Джон Харви Келлогтың Батл-Крик санаторийімен байланысты «Сантариум Фудс» компаниясы 1882 жылы бидай глютенін жарнамалады.
Қытай
Бидай глютені, қытай тілінде мианжин деп аталады (дәстүрлі: 面, сөзбе-сөз "қамыр жілігі"; сонымен қатар латын қарпімен жазылады) ежелгі Қытайда пайда болды деп есептеледі, бұл буддизмнің ұстанымы үшін еттің орнын алмастырушы ретінде, әсіресе кейбір Махаяна буддистік монахтар үшін, олар қатаң вегетариандар (Буддистік тағамдарды қараңыз). Бір аңыз бойынша, еттен жасалған тағамды Қытай императорлары үшін жасаған аспаздар ойлап тапқан, себебі императорлар жыл сайын бір апта вегетариандық диета ұстанатын. Мианжин көбінесе қытай тағамдарында одан әрі пісірмес бұрын қатты қуырылады, бұл оған хрустящая қабық береді, ол текстурасын жақсартады. Қытайда бидай глютенінің үш негізгі түрі бар. Маймен қуырылған глютен (油面筋, yóumiànjīn) – бұл кішкентай бөлшектерге бөлінген және диаметрі шамамен 1,5 см болатын қуырылған шарларға айналған шикі глютен, олар "имитациялық абулон" ретінде сатылады. Олар алтын қоңыр түстес және дәмді сорпа немесе қайнатылған тағамда пісіріледі. Олар көбінесе xiānggū (қара саңырауқұлақтар)пен бірге беріледі. Глютеннен жасалған үлкен қуырылған доптар, диаметрі 5 см-ге дейін жете алады, кейде Азия супермаркеттерінде кездеседі, көбінесе ет немесе тофу қоспаларымен толтырылады және "глютенді шарықтар" (麵筋丸, Miànjīn roùwán) немесе "етпен толтырылған глютен" (麵筋塞肉, miànjīn saī roù) деп аталатын тағам ретінде қызмет етеді. Буланған глютен (蒸面筋, zhēngmiànjīn) – бұл өзімен бірнеше рет оралған және содан кейін буланған ұзын шұжық пішініне келтірілген шикі глютен. Бұл глютеннің текстурасы тығыз, ал түсі ақшылдан ашық жасыл-сұрға дейін өзгереді. Оны жолақтарға бөліп, пісіру үшін қолданады. Егер бұл шұжық пішінді глютен қалың тілімдерге кесілсе, алынған пішін мианлунь (麵輪, "глютен дөңгелектері") деп аталады. Кейде үлкен блоктар қызғылт түске боялады және вегетариандық "жасанды шұжық" ретінде сатылады. Буланған глютен Сиань қаласында да танымал тағам. Оны бұршақ өскіндерімен және қиярмен бірге салқын тағам ретінде немесе лианпимен (凉皮) бірге беруге болады. Пісірілген губкалы глютен (sometimes labeled in English as "bran puff") текстурасы губкаға ұқсас, каофу – бұл шикі глютенді ашыту арқылы және содан кейін пісіру немесе бумен пісіру арқылы жасалады. Бұл өнімдер қытай базарларында кішкентай блоктар түрінде сатылады және оларды кесіп, пісіруге болады. Глютеннің бұл түрі пісіру сұйықтығын губка сияқты сіңіреді және оның "ылғалды" сипаты үшін бағаланады. Қытай каофусы жапондық аналогы, яки фудан, салыстырмалы түрде үлкен ауа көпіршіктері болғандықтан өзгеше текстураға ие. Каофуны жаңа пісірілген, мұздатылған, сусыздалған және консервіленген түрде алуға болады. Мианжин Азия азық-түлік дүкендерінде консервілер мен банкаларда да сатылады, көбінесе жержаңғақ немесе саңырауқұлақпен бірге маринадталған. Мұндай консервіленген және банкадағы глютенді әдетте конжи (қайнатылған күріш қамыры) мен дәстүрлі қытай таңғы асы ретінде жейді. Дайындау әдісіне және қолданылатын ингредиенттерге байланысты, жаңа және консервіленген мианджинді шошқа, құс еті, сиыр еті немесе теңіз өнімдерін имитациялау үшін қолдануға болады. Мианжин латиао деп те аталады, бұл қазіргі заманғы қытайлық тағам, ол мианджин жолағынан тұрады (глютендік мағынада), әдетте дәмді және тұзды дәммен.
Жапон тілі
Жапон тағамдарында бидайдың дәстүрлі түрі фу (глютен) деп аталады. Жапонияда фудың екі негізгі түрі буддалық вегетариандық тамақ пісіруде (Шоджин рёри) және шай рәсімінің асханасында (ча кайсеки) кеңінен қолданылады. Фудың екі негізгі түрі бар: шикі нама фу және құрғақ пісірілген яки фу. Шикі (нама фу 生麩) – бұл қатты глютен, оны клейкелі күріш ұны мен тарымен араластырып, үлкен блоктарда буға пісіреді. Оны түрлі пішінде және түрлі түсте жасауға болады, мысалы, күзгі жапырақтар мен қоян сияқты пішіндерде. Мұндай пішіндер мен түстер пісірілген өнімнің тартымдылығын арттырады, себебі буланған глютеннің сұр түсі әдемі емес. Нама фу – Жапонияның буддалық вегетариандық тағамы – Шоджин рёридің маңызды құрамдас бөлігі. Сондай-ақ, оны жапондық кондитерлік өнімдердегі вагаши құрамында қолдануға болады. Фу-манжу (麩まんじゅう) – нама фудан жасалған манжудың бір түрі. Қатты глютенді тәттілендіріп, қызыл бұршақ пастасы сияқты әр түрлі тәтті толтырмалармен толтырады. Содан кейін оларды жапырақтарға орап, қытайлық цзунцзы дайындауға ұқсас түрде буға пісіреді. Құрғақ пісірілген (яки фу 焼き麩 немесе сукияки фу すき焼き麩) – бұл глютенді разрыхлительмен ашытып, ұзын нан тәрізді таяқтарға пісіріледі. Ол көбінесе крутон немесе нан қуырылғанға ұқсайтын қатты құрғақ дискілер ретінде сатылады. Яки фу әдетте мисо шорпасына және сукиякиге қосылады, онда ол сорпаның бір бөлігін сіңіріп алып, қытайлық аналогына қарағанда жеңіл және жұмсақ текстураға ие болады. Бұл жапондық супермаркеттерде ең көп таралған фу түрі. Жапонияда сейтан, бастапқыда ащы макробиотикалық дәмдеуіш, біртіндеп тағамға айналған, макробиотикалық диетаның жапондық шығу тегіне қарамастан, жақсы танымал немесе кеңінен қол жетімді емес. Қолданылған жағдайда, бұл тағамның атаулары катаканада グルテンミート (ағылшын тіліндегі "gluten meat" сөзінен алынған "gurutenmīto") немесе, сирек, セイタン ("seitan") деп жазылады. Макробиотикалық шеңберлерден тыс, бұл терминдер Жапонияда дерлік танылмайды және жапон сөздіктерінде кездеспейді. Тофу мен абура агемен бірге фуны жапон тағамдарында еттің орнына қолдануға болады.
Вьетнамдық
Вьетнамда бидай глютенін mì căng немесе mì căn деп атайды, және ол қытайлық miàn jīn сияқты дайындалады. Тофумен бірге, Вьетнам буддалық тағамының құрамына кіреді.
Макробиотикалық
"Сейтан" сөзінің мағынасы біртіндеп эволюциядан өтті. 1969 жылы Жапониядан импортталған бастапқы өнім, соя соусының түсіне ұқсас, өте тұзды дәмдеуіш болатын және кішкентай шыны құтыда немесе пластик қаптамада сатылды, қоңыр күрішке дәм беру үшін қолданылатын. Атау біртіндеп соя соусымен дәмделген кез келген бидай глютенін білдіретін болды. Бұл өзгеріске ең көп жауапты адамдар – 1972 жылы Tan Pups өнімін ұсынған Ник және Джоанна Амарцефф, ал 1974 жылы Бостонда Wheatmeat (алғашқыда шарики, содан кейін сейтаннан жасалған котлеттер) өнімін ұсынған Джон Вайсман еді. Олардың барлығы Erewhon сауда дүкенінде осы өнімдерді танымал ету үшін жылдар бойы жұмыс істеді және Wheatmeat атауын товарлық таңба ретінде тіркеді. Бидай глютенінің өзі дәмсіз болғанымен, маринадты жақсы сіңіреді және әдетте соя соусы, комбу, имбирь және кейде кунжут майынан жасалған даши (сортүрлі) ішінде қайнатылады.
Батыс
ХХ ғасырдың ортасынан бері батыс елдеріндегі вегетариандар етке балама ретінде бидай глютенін (көбінесе сейтан деп аталады) жиірек қолдана бастады. Ол Солтүстік Америкада блок, жолақ және пішінделген түрлерде сатылады, оны кейбір супермаркеттерде, азиялық азық-түлік нарықтарында, тағамдық дүкендерде және кооперативтерде табуға болады. Сейтанның блок түрі көбінесе шиитаке немесе портобелло саңырауқұлақтары, жаңа кориандр немесе пияз, барбекю соусымен немесе көкөніс негізіндегі сорпаға салынып дайындалады. Жолақ түрінде, оны қаптамасынан тікелей алып, жоғары протеиндік дәмді тағам ретінде жеуге болады. Пішінделген сейтан өнімдері, "қабырға" және котлеттер түрінде, көбінесе барбекю, терияки немесе басқа да дәмді соустармен хоштандырылады. Солтүстік Америкада мейрамханалар мен тамақ қызметі нарығында бірнеше танымал брендті ет баламалары қолданылады. Бидай глютені әртүрлі елдерде көптеген вегетариандық өнімдерде де қолданылады, мысалы, Израильдегі Африкалық еврейлер, қара вегетариандық діни сектасы, вегетариандық сэндвичтер өндіру үшін мейрамханалар желісін басқарады.
Өмірлік маңызы бар бидай глютені
Бидай глютенінің ұнтақ түрінде өндіріліп, нан пісіруге қосымша ретінде немесе сейтан жасау үшін сатылады. Сейтан дайындағанда бидай глютеніне көбінесе сұйық түтін, қуырылған паприка және сарымсақ ұнтағы қосылады. Құрамындағы негізгі зат – бидай глютені, онда крахмал өте аз. Нан пісіруде қосымша ретінде қолданылғанда, оның мақсаты – глютен аз ұндарға, мысалы, толық бидай ұны немесе қарабидай ұнына серпімділік беру. Ол үшін өте аз мөлшерде қолданылады: әдетте 2-3 стақан (480-720 мл) ұнға 1 ас қасық (15 мл) жеткілікті. Бұл шикі қамырдың көтерілуін жақсартады, сондай-ақ дайын өнімнің текстурасын және шайналатындығын арттырады. Құрамындағы негізгі зат бидай глютені қатты бидай ұнын сумен ылғалдап, глютенді белсендіру арқылы және содан кейін ылғалданған массадан крахмалды алып тастау арқылы жасалады, нәтижесінде тек глютен ғана қалдырылады. Содан кейін глютен кептіріліп, ұнтаққа айналдырылады.