Кіріспе

Бидай, арпа және сұлыдағы ақуыздарды қосқандағы диета

Глютенсіз диета (ГД) – глютенді қатаң түрде алып тастайтын тамақтану жоспары. Глютен – бидайдың (және оның барлық түрлері мен гибридтері, мысалы, шпальт, камут және тритикале), сондай-ақ арпа, сұлы және қарабидай дәнді дақылдарында кездесетін проламин ақуыздарының қоспасы. Глютенсіз диетаға қарабидайды қосу мәселесі әлі де даулы, және бұл қарабидайдың сорты мен басқа глютенді дәнді дақылдармен жиі араласып кетуіне байланысты болуы мүмкін. Глютенге байланысты аурулары бар адамдарда, оның ішінде целиакия, глютенге сезімталдық, глютенді атаксия, дерматит герпетиформис және бидай аллергиясы, асқазан-ішек және жүйелік симптомдар пайда болуы мүмкін. Осы адамдар үшін глютенсіз диета тиімді емдеу ретінде дәлелденген, бірақ бірнеше зерттеулер көрсеткендей, целиакиямен ауыратын адамдардың шамамен 79% -ы қатаң глютенсіз диетаға қарамастан, жұқа ішегі толыққанды қалпына келмейді. Глютенсіз диетаның аутизммен ауыратын адамдарға медициналық емдеудің баламасы екеніне ешқандай нақты дәлел жоқ. Глютен ақуыздарының тағамдық және биологиялық құндылығы төмен, ал глютенді дәнді дақылдар адам рационында міндетті емес. Дегенмен, тағамды теңдестірілмеген таңдау және глютенсіз алмастыру өнімдерін дұрыс таңдамау тамақтану жетіспеушілігіне әкелуі мүмкін. Бидай немесе басқа глютенді дәнді дақылдардан жасалған ұнды коммерциялық өнімдерде глютенсіз ұнмен алмастыру темір және В витаминдері сияқты маңызды қоректік заттардың жетіспеуіне әкелуі мүмкін. Кейбір глютенсіз коммерциялық алмастыру өнімдері глютенді өнімдерге қарағанда байытылмаған немесе күшті емес, және көбінесе липидтер мен көмірсулардың жоғары мөлшерін қамтиды. Балалар, әсіресе, осы өнімдерді, мысалы, печенье мен тісшелерді жиі тұтынады. Тамақтанудағы асқынулардың алдын алу үшін дұрыс тамақтану білімі қажет. Құймақтар (хина, амарант және қара бидай) және кейбір екінші дәрежелі дәнді дақылдар коммерциялық түрде балама ретінде таңбаланған, бірақ кейіннен глютенге төзімді емес және целиакиямен ауыратын адамдар арасында тұтыну мөлшеріне байланысты проблемалық екені анықталды. Глютенді тіпті аз мөлшерде тұтыну, бұл кездейсоқ өзара ластанудың нәтижесі болуы мүмкін, глютенге байланысты аурулары бар адамдардың жазылуына кедерілді етеді.

Селия ауруы

Целиак ауруы (американдық ағылшынша: целиак) (CD) – генетикалық бейімділігі бар кез келген жастағы адамдарда кездесетін созылмалы, иммундық жүйеге байланысты, негізінен ішекте дамитын ауру. Ол бидай, арпа, сұлы және олардан алынған өнімдерде болатын глютенді қабылдаудан туындайды. Целиак ауруы – тек асқазан-ішек ауруы ғана емес, себебі ол бірнеше органдарға әсер етіп, сан алуан асқазан-ішек емес симптомдарға себеп болуы мүмкін. Ең маңыздысы, ол көбінесе мүлдем белгісіз өтуі мүмкін. Диагностиканы қиындататын факторлардың бірі – серологиялық маркерлердің (тіндік трансглютаминазаға қарсы [TG2]) әрқашан анықтала бермейтіні, ал целиак ауруымен ауыратын көптеген адамдарда ішек түкшелерінің атрофиясысыз шағын шырышты қабық зақымданулары болуы мүмкін. Целиак ауруы әлемдегі жалпы халықтың шамамен 1–2% -ына әсер етеді және оның көрсеткіштері артып келеді. Бірақ көптеген жағдайлар анықталмай, диагнозы қойылмай, емделмей қалады, нәтижесінде пациенттер ұзақ мерзімді асқынулар қаупіне ұшырайды. Адамдар аурудың ауыр белгілерін дамытуы мүмкін және дұрыс диагноз қойылғанша көп жыл бойы жан-жақты тексерулерден өтуі мүмкін. Емделмеген целиак ауруы сіңірудің бұзылуына, өмір сапасының төмендеуіне, темір тапшылығына, остеопорозға, босандыру кезіндегі асқынуларға (өлі туу, жатыр ішіндегі өсудің шектелуі, мерзімінен бұрын туу, төмен салмақпен туу, жүктілік мерзіміне сәйкес келмейтін салмақ), ішек лимфомаларының қаупінің артуына және өлім-жітімнің жоғарылауына әкелуі мүмкін.

Глютенге сезімталдықты сезімталдыққа байланысты

Нецелиактік глютенге сезімталдық (NCGS) – бұл глютенсіз диетаға көшкен кезде, целиак ауруы және бидай аллергиясы жоқ екені анықталғаннан кейін жақсаратын көптеген симптомдарды қамтитын жағдай. NCGS-і бар адамдарда тік ішек синдромына (IBS) немесе басқа асқазан-ішек емес симптомдарға ұқсас асқазан-ішек симптомдары дамуы мүмкін. Асқазан-ішек симптомдары келесілердің кез келгенін қамтуы мүмкін: іш ауруы, ісіну, ішек қызметінің бұзылуы (диарея немесе іш қату). Басқа симптомдар: бас ауруы, мигрень, "мидың тұмандылығы", шаршағышлық, фибромиалгия, буын және бұлшық ет ауруы, қол немесе аяққа ұю, дене мүшелерінің шаншылуы, дерматит (экзема немесе тері бөртпесі), астма, ринит сияқты атопиялық аурулар, басқа аллергиялар, депрессия, күйзеліс, темір тапшылығы анемиясы, фолиат тапшылығы немесе аутоиммундық аурулар. Глиадин ғана емес (глютеннің негізгі цитотоксикалық антигені), сонымен қатар глютені бар астықтарда (бидай, қарабидай, арпа және олардың туындылары) кездесетін АТИ деп аталатын басқа да белоктар симптомдардың дамуына себеп болуы мүмкін деген деректер бар. АТИ – туа біткен иммундық жүйенің күшті белсендірушілері. 2019 жылға дейін жасалған зерттеулер FODMAP-тар NCGS-те рөл атқаратынын көрсетті, бірақ олар тек ісіну сияқты асқазан-ішек симптомдарын ғана түсіндіреді, NCGS-і бар адамдарда неврологиялық бұзылыстар, фибромиалгия, психологиялық бұзылыстар және дерматит сияқты қосымша ас қорыту симптомдарын түсіндірмейді. NCGS диагностикасы мен емдеудегі келесі қадам – симптомдардың жақсарғанын немесе толығымен жойылғанын бағалау үшін қатаң глютенсіз диетаны бастау. Бұл GFD басталғаннан кейін бірнеше күннен бірнеше аптаға дейін болуы мүмкін, бірақ жақсару плацебо әсерінен де болуы мүмкін. Ұсыныстар целиак ауруына ұқсас болуы мүмкін, диета қатаң сақталуы керек және ешқандай бұзушылыққа жол берілмеуі керек. Иммундық механизмдерге байланысты дамуы мүмкін NCGS, қазір целиак ауруына қарағанда жиі кездеседі, жалпы халық арасындағы таралу деңгейі 0,5-тен 13%-ға дейін құрайды.

Бидайға аллергия

Адамдар бидайға аллергияның нәтижесінде бидайдың қолайсыз әсерлерін де сезінуі мүмкін. Бидайға аллергияның асқазан-ішек жолындағы белгілері целиакия ауруы мен бидайға байланысты емес глютенге сезімталдыққа ұқсас, бірақ бидайға ұшырағаннан бастап белгілердің пайда болуына дейінгі уақыт аралығы басқаша. Кейбір адамдарда тері реакциялары сияқты, бөртпе немесе гиперпигментация да пайда болуы мүмкін. Бидайға аллергия бидай қосқан тағамды ішкеннен кейін жылдам (бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін) басталады және анафилаксияға алып келуі мүмкін. Бидайға аллергияны басқару үшін бидай және басқа глютені бар астықтарды қосқан кез келген тағамды толығымен қосымнан шығару қажет.

Глютен атаксиясы

Глютендік атаксия – глютенді қабылдаудан туындайтын аутоиммундық ауру. Глютендік атаксия кезінде мидың координацияны және жүру, сөйлеу және жұту сияқты күрделі қозғалыстарды басқаратын тепе-теңдік орталығы – мишаңда зақымданулар пайда болады, бұл Пуркинье жасушаларының жоғалуына әкеледі. Глютендік атаксиясы бар адамдар көбінесе қадамдарының бұзылуы немесе үйлесімсіздігі және жоғарғы аяқ-қолдардың дірілімен көрінеді. Көздің қозғалысымен шақырылған нистагм және мишаңның дисфункциясының басқа да көз белгілері жиі кездеседі. Миоклонус, латын дірілі және опсоклонус миоклонусы да пайда болуы мүмкін. Глютендік атаксия белгісіз этиологиясы бар атаксиялардың 40%-ға дейін және барлық атаксиялардың 15%-ын құрайды. Глютендік атаксиясы бар адамдардың 10%-дан азы асқазан-ішек жүйесінің белгілерін көрсетеді, бірақ шамамен 40%-ында ішек зақымдануы байқалады. Ең үлкен әсер еткен кітап – 2013 жылдың қыркүйек айында жарық көрген американдық невролог Дэвид Перлмуттердің «Астық миы: бидай, көмірсулар және қант туралы таңғажайып шындық – Миыңыздың үнсіз кісікөлденеушісі» кітабы. Глютенсіз диетаға Майли Сайрус, Гвинет Пэлтроу және Кортни Кардашьян сияқты көптеген мәшһүр адамдар салмақ жоғалту үшін сәйкес келеді және оны қолдайды. Кейбір кәсіби спортшылар да диетаның энергияны және денсаулықты жақсартатынына сенеді. АҚШ-та бұл диета төмен көмірсулы диеталардың танымалдылығы төмендеген кезде танымал болды. 2014 жылы АҚШ және Австралияда халықтың 30%-ы глютенсіз тағамдарды тұтынғаны болжанып, 2016 жылға қарай 100 миллионға жуық америкалықтың глютенсіз өнімдерді тұтынатыны есептелді. 2015 жылы Нильсен жүргізген 60 елдегі 30 000 ересек адамды қамтыған сауалнама нәтижесінде халықтың 21%-ы глютенсіз тағамдарды сатып алуға бейім екені, бұл көрсеткіш жастар арасында ең жоғары болды. АҚШ-та глютенсіз деп белгіленген тағамдарды сатып алатын адамдардың жартысынан астамы глютенге нақты реакция жасайтыны белгілі емес, олар «салмақ жоғалтуға көмектеседі деп ойлағандықтан, өзін жақсы сезінеді немесе глютенге сезімталдығын қате ұғынады» деп есептелінеді. Глютен иммунологиялық тұрғыдан өте реактивті болғанымен және адамдар оны жақсы сіңіруге бейімделмеген сияқты, глютенсіз диета жалпы халық үшін глютенмен байланысты аурулары бар немесе кейбір жағдайларда глютенсіз диетамен жақсаратын басқа да жағдайлары бар адамдар үшін ғана дұрыс таңдау болып табылады, мысалы, қозулы ішек синдромы және белгілі бір аутоиммундық және неврологиялық аурулар. Глютенсіз диета салмақ жоғалтуға ықпал ететінін растайтын эксперименттік деректер жарияланбаған. Кейде глютенсіз диетаның кең таралғандығы медициналық себептермен глютенді жоюға мәжбүр болған адамдарға зиян келтіруі мүмкін. Мысалы, мейрамхана қызметкерлері диеталық талаптарды жеке таңдау деп қабылдап, оларға тиісті мән бермейді. Бұл азық-түліктерді өңдеу кезінде глютенмен жарықшақтанудың алдын алу үшін қажетті сақтық шараларын қабылдауға кедергі келтіруі мүмкін. Сондай-ақ, дәрігерлер глютенге төзімділіксіздіктің медициналық себептерін пациенттің қалауымен шатастырып жатады. Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметінде глютенсіз тағамдар рецепт бойынша беріледі, бұл көптеген науқастар үшін тегін мағынасын білдіреді. 2018 жылы осыны өзгерту ұсынылғанда, Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлық департаменті шығындар мен пайдаларды бағалауды жүргізді. Қызметке жылдық қаржылық үнемдеу 5,3 миллион фунт стерлингке бағаланды, бұл шығындарды азайтуды және рецепттерге төленетін төлемдерден түсетін табыстың жоғалуын ескере отырып. Аталған жағдайда пациенттерге глютенсіз нан мен қоспалар тағайындалуы мүмкін, бірақ олар басқа глютенсіз өнімдерді өздері сатып алуы керек. Бұл жылына 700 000 фунт стерлингке тең үнемдеуді қамтамасыз етеді. Клиникалық тапсыру топтарының жергілікті бастамалары 2015 және 2017 жылдар аралығында ҰСД-ге глютенсіз тағамдардың құнын 39%-ға төмендетті. Денсаулық сақтау саласының мамандары өзін-өзі диагностикалау үшін глютенсіз диетаны ұсынбайды, себебі целиак ауруына арналған тесттер адам жақында глютенді тұтынса ғана сенімді болады. Медициналық қоғамдастық адамдар глютенсіз диетаға кіріспес бұрын дәрігермен кеңесуі керек деп санайды, осылайша медициналық маман целиак ауруын немесе глютенмен байланысты басқа да денсаулық мәселелерін дәл анықтай алады. Аутизммен ауыратын адамдарға баламалы ем ретінде кеңінен қолданылса да, глютенсіз диета аутизмнің симптомдарын азайтуға көмектеседі деген нақты дәлелдер жоқ. Үш араласу арасындағы айырмашылық өте аз болғанымен, авторлар фруктанның (бидай құрамындағы нақты FODMAP түрі) глютенге қарағанда, целиак емес глютенге сезімталдықтың асқазан-ішек симптомдарының себебі болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Сонымен қатар, зерттеуде қолданылған фруктан цикорий тамырынан алынған, сондықтан бидай фруктанының бірдей әсер ететінін анықтау үшін күту керек. Таза сұрапының кейбір сорттары глютенсіз диетаның қауіпсіз бөлігі болуы мүмкін, сондықтан глютенсіз диетаға қолданылатын тағам өнімдерінде қолданылатын сұрапының сорты туралы білу қажет, сондай-ақ оларды диетаға қосу туралы соңғы ұсынымдар жасамас бұрын оларды анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Өңделген тағамдар көбінесе глютенді қоспа ретінде (эмульгаторлар, қоюлағыштар, гелдейтін заттар, толтырғыштар және қаптамалар) қамтиды, сондықтан оларға арнайы таңбалау қажет. Глютеннің күтпеген көздері, мысалы, өңделген ет, вегетариандық ет алмастырғыштары, қайта құрастырылған теңіз өнімдері, толтырулар, май, дәмдеуіштер, маринадтар, соустар, кондитерлік өнімдер, қанттар және мұзқаймақ. Глютенмен жарықшақтанудың көптеген көздері болуы мүмкін, мысалы, отбасы мүшелері бірдей беттерде (дастарқандар, үстелдер және т.б.) глютенсіз және глютенді тағамдарды дайындағанда немесе глютенді тағамдарды дайындағаннан кейін тазартылмаған ыдыстарды (кесу тақталары, іргелес, шанышқылар және т.б.) бөліскенде. Бұл аймақтарда жарықшақтану жиі кездеседі, себебі қажетті сақтық шаралары туралы білімнің жетіспеуі және мейрамханаларда глютеннің кең таралғандығы. Егер аспаздық шеберлер қонақтың диеталық шектеулерінің ауырлығын немесе жарықшақтануды шектеу үшін қажетті шаралар туралы хабардар болмаса, олар бейсалымынан ластанған тағамды жеткізіп беруі мүмкін. Алайда, кейбір мейрамханалар өз қызметкерлерін глютенсіз диета туралы білім беру үшін оқыту бағдарламасын пайдаланады. Оқытудың дәлдігі әртүрлі. Глютенсіз тағамдарды іздеуге арналған бір ресурс – «Менің глютенімді табыңыз» деп аталатын қосымша және веб-сайт, ол глютенсіз диетаны сақтайтын адамдарға әртүрлі мейрамханалардың қауіпсіздігін өз көзқарастарынан бағалауға және болашақ клиенттерге көмектесу үшін өз тәжірибелерін сипаттауға мүмкіндік береді. Глютенсіз тағамдарды оңай табу глютенсіз диетаны сақтаудағы негізгі қиындықтардың бірі болып табылады. Бұл процеске көмектесу үшін көптеген мейрамханалар мен азық-түлік дүкендері тағамдарды таңбалауды таңдайды. Мейрамханалар көбінесе менюіне глютенсіз бөлім қосады немесе глютенсіз тағамдарды белгілі бір символмен көрсетеді. Азық-түлік дүкендері көбінесе глютенсіз дәлізді ұсынады немесе глютенсіз тағамдардың астына жапсырмалар қояды. Тағам глютенсіз деп таңбаланғанымен, бұл оның глютенге байланысты аурулары бар адамдар үшін қауіпсіз екенін білдірмейді, өйткені бірнеше зерттеулердің жиынтығы осыны көрсетеді. Дәрі-дәрмектер мен диеталық қосымдар глютен қамтитын эксципиенттерді пайдаланып жасалады.

Бразилия

Барлық азық-түлік өнімдерінің құрамында глютен бар екені немесе глютенсіз екені анық көрсетілуі тиіс. 2016 жылдың сәуір айынан бастап, егер өнімге аллергендік тағам немесе оның туындылары қасақана қосылмаған, бірақ қолданылатын жақсы өндіріс тәжірибесі мен аллергендерді бақылау шаралары кездейсоқ мөлшерде болуын тоқтатуға жеткіліксіз болса, айқыш заластану мүмкіндігі туралы мәлімдеме жасау міндетті. Егер өнімде бидай, қарабидай, арпа, сұлы және олардың будандасқан түрлерімен айқыш заластану туралы ескерту болса, "глютен қамтиды" деген ескерту міндетті болады. Заңда глютеннің жоқтығын көрсету үшін белгілі бір шекті деңгей белгіленбеген. Кез келген қасақана қосылған глютен, тіпті төмен деңгейде болса да, қаптамада көрсетілуі керек, ал "глютенсіз" деген мәлімдеме жалған және шатастыратын болып есептеледі. Канадада сатылатын барлық азық-түлік өнімдерінің таңбаларында глютеннің бар екені нақты көрсетілуі тиіс, егер оның мөлшері 10 ppm-нен жоғары болса.