Кіріспе

Американдық экономист және статистик (1901–1984)

Саймон Смит Кузнец (ағылш. /ˈkʌznɛts/; 30 сәуір 1901 – 8 шілде 1985) – Ресейде туған американдық экономист және статистик, 1971 жылы Экономика ғылымдары саласындағы Нобельдік сыйлықты "экономикалық өсімнің эмпирикалық негіздемесі үшін, ол экономикалық және әлеуметтік құрылым мен даму процесіне жаңа және терең түсініктер әкелді" деп алған. Кузнец экономиканы эмпирикалық ғылымға айналдыруға және сандық экономикалық тарихты қалыптастыруға маңызды үлес қосты.

Ерте өмір

Саймон Кузнец 1901 жылы Ресей империясының Пинск қаласында, қазіргі Белоруссияда литвалық еврей отбасында дүниеге келген. Оқуын алдымен Ровнода, кейін Украинаның Харьков реалдық мектебінде аяқтаған. 1918 жылы Кузнец Харьков сауда институтына түсіп, профессор П. Фоминнің (саяси экономика), А. Анциферовтің (статистика), В. Левицкийдің (экономикалық тарих және экономикалық ой), С. Бернштейннің (ықтималдықтар теориясы), В. Давацтың (математика) және басқалардың жетекшілігімен экономикалық ғылымдар, статистика, тарих және математиканы оқыған. Институттағы негізгі академиялық курстар оған экономика, сондай-ақ тарих, демография, статистика және табиғаттану ғылымдары бойынша "ерекше" білім жинауға көмектесті. Институттың оқу жоспарына сәйкес, ұлттық экономиканың дамуын "байланысты салалардағы" өзгерістердің кең контекстінде және тиісті әдістер мен эмпирикалық деректерді пайдалана отырып талдау қажет болды. Ол осы жерде экономиканы зерттей бастады және Жозеф Шумпетердің инновация және бизнес айналымы теориясымен танысты. Онжылдықтың басында институттың қалыпты жұмысы Азамат соғысының оқиғаларынан бұзылды; Кеңес билігі жоғары білім саласында қайта ұйымдастыру шараларын жүзеге асырды. Кузнец институтта оқуын жалғастырған-жоқ екені туралы нақты мәлімет жоқ, бірақ ол Орталық кәсіподақ кеңесінің ОЖБУРО (Оңтүстік бюросы) Еңбек бөліміне қосылғаны белгілі. Онда ол өзінің алғашқы ғылыми еңбегін – "1920 жылы Харьковтағы фабрика жұмысшыларының ақшалай жалақысы мен еңбекақысы" – жариялады; ол Харьковтағы салалар бойынша жалақының түрлі формаларының динамикасын және жалақы жүйесіне байланысты табыс арасындағы айырмашылықты зерттеді.

АҚШ-қа көшіп кету

1922 жылы Кузнецтер отбасы АҚШ-қа көшіп барды. Содан кейін Кузнец Колумбия университетінде Уэсли Клэр Митчелл басшылығымен оқыды. 1923 жылы бакалавр, 1924 жылы магистр, ал 1926 жылы философия докторы ғылымын қорғады. Ол Пенсильвания университетінің Пи Гамма Му әлеуметтік ғылымдар құрмет қоғамының бөлімшесіне сайланды және 1940 жылдары бөлімнің белсенді мүшесі болды; 1936 жылдан 1954 жылға дейін толық уақытты профессор қызметін атқарды. 1954 жылы Кузнец Джонс Хопкинс университетіне көшті, онда ол саяси экономика профессоры болды. 1961 жылдан 1970 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Гарвард университетінде сабақ берді. Бұдан басқа, Кузнец көптеген зерттеу ұйымдарымен және мемлекеттік органдармен ынтымақтастық жасады. 1931 жылдан 1934 жылға дейін Митчеллдің тапсырысымен Кузнец NBER-дің АҚШ-тың ұлттық табысы туралы есептер жұмысын басқарды, бұл АҚШ-тың ұлттық табысының алғашқы ресми бағасын берді. 1936 жылы Кузнец АҚШ-тың ұлттық табыс және өнім есептерін әзірлеумен айналысатын мемлекеттік қызметкерлер мен академиялық экономистерді біріктіретін зерттеулер, табыс және байлық жөніндегі конференцияны құруға жетекшілік етті, ал 1947 жылы оның халықаралық әріптесі – Халықаралық табыс және байлық зерттеулер қауымдастығын құруға көмектесті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1942-1944 жылдары Кузнец Соғыс өндірісі жөніндегі басқарманың жоспарлау және статистика бюросының директорының орынбасары болды. Ол елдің әскери өндірісті кеңейту мүмкіндігін бағалау жұмысына қатысты. Зерттеушілер ұлттық табыс есебін және сызықтық бағдарламалаудың қарапайым түрін қолданып, өндірісті арттыру әлеуетін, оны қамтамасыз ететін ресурстарды өлшеді және кеңейтуге кедергі келтіретін материалдарды анықтады. Соғыстан кейін ол Қытай, Жапония, Үндістан, Корея, Тайвань және Израиль үкіметтеріне ұлттық экономикалық ақпарат жүйелерін құруға кеңесші ретінде жұмыс істеді. Кузнец Йель университетінің Өсу орталығымен және Әлеуметтік ғылымдар зерттеу кеңесімен (SSRC) ынтымақтастық жасады. Ол көптеген зерттеулерге жетекшілік етті және зерттеу институттарында түрлі лауазымдарды атқарды, мысалы, 1953-1963 жылдары Израильдегі экономикалық зерттеулер жөніндегі Фальк жобасының төрағасы; 1963 жылдан бастап Израильдегі экономикалық зерттеулер жөніндегі Морис Фальк институтының қамқорлар кеңесінің мүшесі және құрметті төрағасы; 1961-1970 жылдары Қытай экономикасы жөніндегі Әлеуметтік ғылымдар зерттеу кеңесінің төрағасы. Кузнец Америка экономикалық қауымдастығының президенті (1954), Америка статистикалық қауымдастығының президенті (1949), Экономикалық тарих қауымдастығының құрметті мүшесі, Англияның Корольдік статистикалық қоғамының, Эконометрикалық қоғамның, Халықаралық статистикалық институттың, Америка философиялық қоғамының, Швеция корольдік академиясының және Британ академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды. Ол Франсис Уокер медалін алды (1977). Симон Кузнец 1985 жылғы 8 шілдеде 84 жасында дүниеден өтті. 2013 жылы ол 1918-1921 жылдары оқыған Харьков ұлттық экономика университеті оның есімімен аталып, Симон Кузнец атындағы Харьков ұлттық экономика университеті болып қайта аталды.

Экономикаға әсері

Оның есімі қазіргі заманғы экономика ғылымының эмпирикалық тәсілдегі ғылым ретінде қалыптасуымен, зерттеудің статистикалық әдістерінің дамуымен және сандық экономикалық тарихтың пайда болуымен байланысты. Кузнец эконометрияға революция жасады, ал оның еңбегі «Кейнс революциясы» деп аталатын өзгерістерді күшейтті. Кузнецтің көзқарастары мен ғылыми әдістемесі Харьковта алған әдістемелік негіздерге күшті әсер етті, ал Митчелл экономикадағы гипотезалардың статистикалық, индуктивті құрылымын және оның эмпирикалық тексеруін толыққанды қолдады. Кузнец априорлық және болжамдық ұғымдарға терең күдікпен қарады. Сонымен қатар, Кузнец экономиканы тарихи жағдайдың, демографиялық және әлеуметтік процестердің кең контекстінде талдауға бейімді болды, бұл әдіс 20 ғасырдың басындағы Харьков ғалымдарына тән еді. Кузнецке Джозеф А. Шумпетер (технологиялық өзгерістер мен бизнес-циклдер арасындағы байланысты зерттеген), А.К. Пигу (нарықтар экономикалық игілікті максималдай алмайтын жағдайларды анықтаған) және Вильфредо Парето (шаруашылықтар арасындағы табыс таралуын регламенттейтін заңды ұсынған) сияқты жетекші теоретиктердің еңбектері әсер етті. Олар сол кезде Батыста көп танылмаған еді.

Экономикалық динамиканың тарихи сериясы және Кузнец циклдері немесе "ұзақ ауытқулар"

Кузнец қатысқан алғашқы ірі ғылыми жоба – 1920 жылдардың ортасында АҚШ-та экономикалық динамиканың ұзақ кезеңін зерттеу болды. Жиналған деректер 1865 жылдан 1925 жылға дейінгі мерзімді қамтиды, ал кейбір көрсеткіштер үшін 1770 жылға дейін жетті. Уақыт тізбектерін талдау үшін Гомперц және логистикалық қисықтарын қолдана отырып, Кузнец қисықтардың сипаттамалары экономикалық процестердің көпшілігін лайықты дәлдікпен сипаттайтынын анықтады. Деректерге трендтік қисықтарды қосу және уақыт тізбектерін талдау, теориялық және эмпирикалық деңгейлерді салыстыру оған экономикалық белсенділіктің 15–25 жылға созылатын орта мерзімдік, кеңейтілген циклдарын анықтауға мүмкіндік берді, бұл циклдар Кондратьевтің «ұзақ толқындары» мен қысқа мерзімді бизнес циклдері арасындағы орталық позицияны иеленді. Осы циклдардың мәнін анықтау мақсатында Кузнец халық санының динамикасын, құрылыс саласының көрсеткіштерін, капиталды, ұлттық табыс деректерін және басқа да айнымалыларды талдады. Бұл үрдістер экономистер мен экономикалық тарихшылар арасында «Кузнец циклдары» деп, сондай-ақ экономиканың өсу қарқынындағы «ұзақ тербелістер» ретінде белгілі болды (Мосес Абрамовицтің [1912–1999] еңбектерінен кейін).

Ұлттық табыс шоттары

1931 жылы Митчеллдің тапсырмасымен Кузнец АҚШ-тың ұлттық табыс есептері жөніндегі NBER жұмысын басқарды. 1934 жылы 1929–1932 жылдар аралығындағы АҚШ-тың ұлттық табысы бағаланды; кейін ол 1919–1938 жылдарға дейін, содан кейін 1869 жылға дейін ұзартылды. Кузнец бұл жұмысты алғашқы болып жасаған экономист болмаса да, оның жұмысының толықтығы мен ұқыптылығы сала стандартын белгіледі. (Ол өз жұмысын В.И. Кингтің 1930 жылғы «Ұлттық табыс және оның сатып алу қабілеті» (https://www.nber.org/system/files/chapters/c4231/c4231.pdf), сондай-ақ Лилиан Эпштейн, Элизабет Дженк және Эдна Эренбергтің еңбегіне сілтеме жасайды, олардың біріншісі Кингтің 1930 жылғы кітабына да үлес қосыпты.) Кузнец ақпарат көздерінің жетіспеушілігінен бастап, ұлттық табыс туралы теориялық ұғымды дамытуға дейінгі көптеген мәселелерді шешуге жетістікке қол жеткізді. Кузнец есептеулерде жоғары дәлдікке қол жеткізді. Оның еңбектері ұлттық табыстың құрылымын талдауға және ұлттық экономиканың нақты мәселелерін егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік берді. Ұлттық табысты есептеудің жетілдірілген әдістері мен осыған байланысты көрсеткіштер классикалық болып, қазіргі ұлттық есептер жүйесінің негізін құрады. Әр түрлі әлеуметтік топтар арасындағы табыстың бөлінуін талдағаннан кейін Кузнец экономикалық дамудың бастапқы кезеңдеріндегі елдерде табыстың теңсіздігі алдымен артатынын, бірақ ұлттық экономика өскен сайын төмендейтінін болжады. Бұл болжам «Кузнец қисығы» деп аталатын эмпирикалық тұжырымдаманың негізін құрады. Кузнец АҚШ Сауда министрлігіне ЖІӨ өлшемін стандарттауға көмектесті. Алайда ол оны жалпы әл-ауқаттың көрсеткіші ретінде пайдалануға қарсы болды, «ұлттың әл-ауқатын ұлттық табыстың көрсеткішінен анықтау қиын» деп жазды. Ұлттық табыстың қалыптасуын зерттеген Кузнец өнім мен табыс, тұтыну мен жинақтау арасындағы пропорцияларды зерттеді. 20 елдің экономикалық жағдайының ұзақ мерзімді деректерін талдағаннан кейін Кузнец капитал/өнім арақатынасының, таза капитал құюдың үлесінің, таза инвестицияның және т.б. ұзақ мерзімді тенденцияларын анықтады. Жиналған және жүйеленген деректер көптеген гипотезаларды эмпирикалық түрде тексеруге мүмкіндік берді. Атап айтқанда, бұл Кейнс теориясының негіздеріне қатысты – Кейнстің 1936 жылғы абсолютті табыс гипотезасына. Бұл гипотеза алғашқы ресми тұтыну функциясын тудырды. Алайда Кузнец Кейнстің болжамдары, қысқа мерзімді кесімдерде дәл болып көрінгенімен, қатаң тексеру кезінде бұзылатынын анықтағандықтан экономикалық әлемге сенімсіздік тудырды. Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы жариялаған «Бейбітшілік және соғыста ұлттық табыстың қолданылуы» атты 1942 жылғы еңбегінде Кузнец Абсолютті табыс гипотезасының ұзақ мерзімді перспективада (уақыт қатары деректерін пайдалану арқылы) дұрыс емес болжамдар беретінін көрсеткен алғашқы экономист болды. Кейнс жиынтық табыс өскен сайын, шекті жинақ та өседі деп болжаған. Кузнец жаңа деректерді пайдаланып, ұзақ уақыт аралығында (1870–1940 жылдар) жинақтау коэффициенті табыстың үлкен өзгеруіне қарамастан тұрақты болып қалатынын көрсетті. Бұл Милтон Фридманның тұрақты табыс гипотезасына және өмірлік цикл гипотезасы мен салыстырмалы табыс гипотезасы сияқты бірнеше заманауи баламаларға жол ашты.

Экономикалық өсу

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Кузнец жаңа зерттеу саласына көшті, ол кіріс пен өсу арасындағы байланысты зерттеуге қатысты. Ол экономикалық өсудің төрт негізгі элементері бойынша кең ауқымды эмпирикалық зерттеулерді қамтитын зерттеу бағдарламасын ұсынды. Бұл элементтер демографиялық өсім, білімнің өсуі, елдің өсу факторларына бейімделуі және елдер арасындағы сыртқы экономикалық қатынастар болды. Экономикалық өсудің жалпы теориясы дамыған өнеркәсіптік елдердің дамуын түсіндіруі керек, сондай-ақ артта қалған елдердің дамуына кедергі келтіретін себептерді, нарықтық және жоспарлы экономиканы, ірі және шағын, дамыған және дамушы елдерді қамтуы керек, сонымен қатар сыртқы экономикалық қатынастардың өсуге тигізетін әсерін қарастыруы тиіс. Ол Еуропа, АҚШ және Жапонияның 14 елінің экономикалық көрсеткіштерін 60 жыл бойы жинап, талдады. Материалдарды талдау экономикалық өсу механизміне қатысты әртүрлі аспектілерге қатысты бірқатар гипотезаларды алға жылжытуға әкелді, олар өсу деңгейі мен өзгеруіне, ЖҰӨ құрылымы мен еңбектің бөлінуіне, шаруашылықтар арасындағы табыс таралуына, сыртқы сауда құрылымына қатысты болды. Кузнец экономикалық өсудің тарихи негізделген теориясын қалыптастырды. Бұл эмпирикалық зерттеулердің орталық тақырыбы – елдің жиынтық өнімінің өсуі оның бүкіл экономикалық құрылымының терең трансформациялануын білдіреді. Бұл трансформация экономикалық өмірдің көптеген салаларына әсер етеді – өндіріс құрылымы, жұмыспен қамтудың салалық және кәсіптік құрылымы, отбасылық және нарықтық қызмет арасындағы кәсіптердің бөлінуі, табыс құрылымы, халықтың саны, жас құрылымы және кеңістіктік таралуы, тауарлардың, капиталдың, еңбектің және білімнің елдер арасындағы ағыны, өнеркәсіптің ұйымдастырылуы және мемлекеттік реттеу. Оның пікірінше, мұндай өзгерістер жалпы өсім үшін маңызды және бір рет басталғаннан кейін елдің келешек экономикалық дамуын қалыптастырады, шектейді немесе қолдайды. Кузнец демографиялық процестер мен ерекшеліктердің экономикалық өсуге тигізетін әсерін терең талдады. Оның басты тезисі, қазіргі дамымаған елдердің дамыған елдер бұрын кездестірген ерекшеліктерден өзгеше екенін дәлелдеді, бұл барлық елдер тарихында бірдей «сызықтық кезеңдерден» өткенін қарапайым көзқараспен аяқтауға көмектесті және даму экономикасының жеке саласын құрды, ол қазіргі дамымаған елдердің ерекше тәжірибесін талдауға бағытталған.

Кузнец қисығы

Оның маңызды теориялық зерттеу бағдарламаларын бастаған бірнеше байқауларының ішінде, табыстың теңсіздігі мен экономикалық өсу арасындағы кері U пішінді байланыс – Кузнец қисығы (1955, 1963) болды. Кедей елдерде экономикалық өсім байлар мен кедейлер арасындағы табыс айырмашылығын ұлғайтты. Ал дамыған елдерде экономикалық өсім бұл айырмашылықты қысқартты. Ол дамыған және дамымай келген елдерде табыстың теңсіздігінің үлгілерін байқап, елдер экономикалық өсімді бастан өткенде, табыстың теңсіздігі бірінші кезде артады, содан кейін төмендейді деп болжады. Мұның себебі, өсімді қамтамасыз ету үшін елдер ауыл шаруашылығынан өнеркәсіп саласына көшуі керек еді. Ауыл шаруашылығындағы табыстарда айтарлықтай өзгеріс болмаса, индустрияландыру табыста үлкен айырмашылықтарға алып келді. Бұған қоса, экономика өсімді бастан өткенде, жалпы білім беру үлкен мүмкіндіктер ұсынып, теңсіздікті азайтты, ал халықтың табысы төмен бөлігі үкіметтік саясатты өзгертуге қабілетті саяси билікке ие болды. Ол сонымен қатар жинақталған табыстың мінез-құлқының үлгілерін анықтады, бұл Модильяни мен Фридманның өмірлік цикл тұрақты табыс гипотезасын дамытуға негіз болды. Ол көп жылдар бойы зерттеулер жүргізіп, нәтижелерін 1963 жылы жариялады.

1970-жылдардың тарихи және экономикалық еңбектері

Өзінің 1970-ші жылдардағы тарихи және экономикалық зерттеулерінде Кузнец ғылым мен технология (инновациялар) арасындағы өзара әрекеттесу, институционалдық өзгерістер, сондай-ақ экономикаға сыртқы факторлардың, мысалы, қоғамдағы моральдық және саяси ахуалдың ықпалы, олардың экономикалық өсудің қарқыны мен нәтижелеріне тигізетін әсері туралы пікір білдірді.

Таңдалған жарияланымдар

"Өнім мен бағаның ұзақ мерзімдік қозғалыстары: олардың мәні және циклдық құбылуларға қатысы". (Нью-Йорк және Бостон: Хоутон Миффлин, 1930). "Ұлттық табыс және капиталдың қалыптасуы, 1919–1935". (1937)
"Ұлттық табыс және оның құрамы, 1919–1938". (1941) Лилиан Эпштейн мен Элизабет Дженкс көмегімен https://www.nber.org/chapters/c4224
"Экономикалық өсім және табыс арасындағы теңсіздік". Америка экономикалық журналы 45 (наурыз): 1–28. (1955)
"Ұлттардың экономикалық өсуінің сандық аспектілері, VIII: Кірістің мөлшері бойынша таралуы", Экономикалық даму және мәдени өзгерістер, 11, 1–92 б. (1963)
"Қазіргі заманғы экономикалық өсім: қарқыны, құрылымы және таралуы". (1966)
"Экономикалық өсім теориясына қарай, заманауи елдердің экономикалық өсуі туралы ойлармен". (1968)
"Халықтардың экономикалық өсуі: жалпы өнім және өндіріс құрылымы". (1971)
"Халық саны, капитал және өсім". (1973)