Кіріспе

Желдің бетіндегі нақты жел бағытына қатысты желкенмен жүру бағыты.

Желкенді кеменің желмен жүру бағыты, желдің бетіндегі нақты жел бағытына шаққандағы бағыты. Желдің басты бағыттары шамамен 45° бұрыштармен шеңберге бөлінеді, 0° тікелей желге қарсы бағыттан басталады. Көптеген желкенді кемелер үшін желдің екі жағындағы 45° бұрыш – желдің күшін пайдалана алмайтын аймақ. Желге мүмкіндігінше жақын бағытта жүзу, шамамен 45° бұрышта, бұлқыну деп аталады, бұл жағдайда желкендер жабық болады. Желден 90° бұрышта кеме сәулелік бағытта жүзеді. Бұлқыну мен сәулелік бағыт арасындағы бағыт жақын сәулелік бағыт деп аталады. Желден 135° бұрышта кеме кең сәулелік бағытта жүзеді. Желдің 180°-ға қарама-қарсы бағытта (желдің бағытымен бірге жүзу) кеме желдің бағытымен жүзеді. Нақты бір желкен бағыты (бұлқыну, жақын сәулелік, сәулелік, кең сәулелік және желдің бағытымен жүзу) нақты желге қатысты анықталады – ол, қозғалмай тұрған бақылаушы сезінетін жел. Желкендердің дұрыс орналасуын және осыған байланысты күшін, көзге көрінетін жел анықтайды: желкенмен жүзуші бақылаушыға қатысты жел.

Желге қарай

Желге қарсы бағыттардың диапазоны, онда желкенді кеме жүзе алмайды, тыйым салынған аймақ деп аталады. Желкенді кеме тікелей желге қарсы немесе желдің соққан бағытына тым жақын бағытта жүзе алмайды, себебі бұл аймақта желкендер көтергіш күш тудыра алмайды. Тыйым салынған аймақтан өтіп, бір жақтан екінші жаққа бұрылатын кеме, желкендері екінші жағынан күш алғанша инерциясын сақтауы керек. Егер ол тыйым салынған аймақта қалып қойса, жылдамдығы төмендеп, тоқтап, "темірге" түседі. Бұл "тұрақтан қалу" деп аталады. Қайта жағдайын түзеу үшін кеме әдетте бастапқы бағытына оралып, маневрді аяқтау үшін жеткілікті жылдамдық жинауы керек. Тыйым салынған аймақтың кеңдігі желкенді кеменің желкендерінің тиімділігіне және суда бүйірге қарай жылғалыста қарсы тұру қабілетіне (киль немесе қанаттар арқылы), мұз үстінде немесе құрлықта желден 30-50 градус арасындағы бұрышта, байланысты. Немесе, егер мақсатты түрде жасалса, "жатып алу" жағдайында. Екі жағдайда да тоқтаған кеме кері соғылады, дұрыс орналастырылған рульдің көмегімен кеме тыйым салынған аймақтан шығып, желкендер күш алғанда алға жылжуын жалғастыра алады. Мұз қайықтары көбінесе мұзға тежегіш қойылып, "темірге" бекітіледі, қозғалысты тоқтату үшін. Жүзуді бастау үшін кеме бір жаққа бұрылып, желкен күш алғаннан кейін бортқа мінгізіледі.

Жақын аралықтан тартылған

Желкенді кеме, желкендері тығыз тартылып, жанғыш қанат сияқты әрекет етіп, желкеннің көтеру күшіне сүйене отырып, желге мүмкіндігінше жақын бағытта алға жылжығанда, "жақын бағытта" (close hauled) жүзіп жатыр делінеді. Бұл бағыт желкенді кеменің желге қарсы, жел бағытына диагональды түрде жүзуіне мүмкіндік береді. Кеме желкенінің бағыты "тыйым салынған аймаққа" (no go zone) жақындағанда және жылдамдығы күрт төмендегенде, "қысылу" (pinching) құбылысы орын алады. Желге қарсы бағытта жүзу үшін кеме желдің сол және оң жақтарынан (солтүстік және оң жақтан) келуін кезектестіретін "беталу" (beating) амалын қолданады. Бағытты жел бағыты арқылы өзгерту "төңкеру" (tacking) немесе "айналу" (going about) деп аталады.