Кіріспе

Негізгі желкендік маневр, кеме жел арқылы корпусын бұратын кездегі желкендік маневр.

Жилбе (АҚШ) немесе гиб (Ұлыбритания) – желге қарсы бағытта келе жатқан кеме жел арқылы корпусын бұратын маневр. Бұл кезде жел кеменің қарсы жағынан күш түсіреді. Басты желкеннің бағанасы кабина арқылы жылдам қозғалғандықтан, жилбелер тактикаға қарағанда адамдар мен жабдыққа қауіпті болуы мүмкін. Сондықтан, кездейсоқ жилбелерден аулақ болу керек, ал маневрді басқару үшін дұрыс техника қолданылуы тиіс. Төртбұрышты желкенді кемелерде бұл маневр "кеме бұру" деп аталады. Бұл маневрде басты желкен кеменің ортасынан өтеді, ал джиб кеменің екінші жағына тартылады. Егер спиннакер көтерілген болса, оның тірегін қолмен басты желкенге қарама-қарсы жаққа жылжыту қажет. Шағын қайықта орталық тақтаны көтеру, бұл біршама күшті маневр кезінде кентіру қаупін арттырады, бірақ жалпақ, жоспарлау корпусы бар қайықтар үшін керісінше: орталық тақтаны көтеру маневр кезінде мойылды азайтады, соның салдарынан кентіру қаупі төмендейді. Кеменің желге қараған жағын өзгертудің тағы бір жолы – кеменің басын жел бағытына бұрып, арқылы өткізу. Бұл операция тактика немесе бет бұру деп аталады. Жилбеден қашу үшін 180 градустан астам бұрылу кейде "қоян жилбе" деп аталады.

Қолдану

Көптеген желкенді қайықтар желдің бағытына тікелей қарай жүзуге қарағанда, кең бұрышпен жүзу кезінде айтарлықтай жылдамдыққа ие болады. Сондықтан, зигзаг тәрізді бағыттың жылдамдығы, бір-бірінен кейін кең бұрыштармен жүзу арқылы, тікелей желге қарсы бағытта жүруге кеткен қосымша қашықтықты өтеуге мүмкіндік береді. Жіптеу жарыстарда да жиі қолданылады, онда көбінесе буйлармен белгіленген үшбұрышты маршруттар пайдаланылады; буйды айналудың ең тікелей жолы – жіптеу болуы мүмкін. Жіптеу желкенді қайықпен жүзуге қарағанда сирек кездеседі, себебі қайық желге тікелей қарай жүзе алады, ал желге қарсы тікелей жүзе алмайды және желге қарсы бұрыштармен кезектесіп зигзаг бағытта жүзуге мәжбүр болады. Дегенмен, жіптеуді әдетте желкенді қайықпен жүзуге қарағанда жылдам орындауға болады, өйткені қайық ешқашан желге қарсы бұрылмайды, сондықтан жіптеу кезінде қайықтың желкендері әрқашан күшті болады, ал желкенді қайықпен жүзу кезінде желкендері желдің бағытына қарай немесе желдің бағытынан өтетін кезде күшсіз болады. "Кемеге жіптеу" – төрт мачталы кеме үшін жіптеуге баламалы маневр, экипаж тірелудің қиындықтары мен қауіп-қатерлерінен қашуға тырысқанда қолданылады. Жеңіл жел, күшті толқындар, тозған жабдықтар және кеменің немесе экипаждың нашар өнімділігі – кеме тірелудің орнына жіптеуді таңдауының себептері. Алдыңғы және артқы мачталы кемелермен салыстырғанда, төрт мачталы кеме кез келген қиындықсыз немесе апат қаупі жоқ жіптеуге қабілетті. Алайда, бұл кемелер желге жақын бағытталмайтындықтан, тірелу кезінде үлкен аймақтан өтетін кезде бұрылу және алға жылдамдық импульсін сақтау қиын болуы мүмкін. Егер кеме рульдік басқаруын жоғалтса, желкеннің алдыңғы жағына қысым түсіп, "қапырылуы" мүмкін. Кемені су арқылы кері айдап, кеме мачталарына, рельстеріне және тұтқаларына артық күш түсіреді, рульді сындыруы мүмкін, ал нашар ауа райында кемені құлатуы мүмкін. Тірелудің осы қауіптерге ие болуына байланысты, кейбір жағдайларда кеме басшылары желге қарсы жүруді жіптеулер сериясын орындау арқылы жылдам және қауіпсіз деп есептеді, кемені желге қарай 270 градусқа бұру арқылы, тірелудің 90 градусына қарағанда. Дегенмен, бұл әрбір жіптеу кезінде желдің бағытына қарай айтарлықтай жерді жоғалтуға әкеледі. Жіптеуді нашар ауа райы болмаса, теңізшілік ережелерге қайшы деп санайды. Қайықпен жүзу кезінде (желдің бағытына қарай жүзу кезінде) тек негізгі желкенді қарама-қарсы жаққа "жіптеуге" болады. Бұл негізгі және жапсырма желкендерді желге ұшыратып, желдің тиімді пайдаланылуын қамтамасыз етеді. Кемеде негізгі желкен мен жапсырма желкенді қарама-қарсы жақта орнатуды көбінесе "қаз қанаты", "құс қанаты" немесе "қанат пен қанат" деп атайды. Қанатпен қанатқа жүзу кезінде, қайықтың жел жақ жағына қарай алдыңғы желкеннің кілтін ұстауға арналған жеңіл спиннакер желігі немесе білік желігі жиі қолданылады.

Қауіптері

Алдыңғы және артқы жақтағы жабдықталған қайықта бұрылу қауіпті болуы мүмкін, себебі маневр кезінде желге толы жаңдайлар әрқашан желмен толы болады. Желдің бағыты қайықтың орта сызығынан өтіп, желдің лее жағы мен гик кенеттен желдің жаңа қырына айналғанда, жаңдай мен гикке түсетін жүктеме жоғары болып қалады; егер бақыланбаса, олар жоғары жылдамдықпен палубаға соғылып, гик немесе оның құралдарының жолында тұрған адамды ауыр түрде жарақаттауы мүмкін. Бақыланбайтын гик өзінің шегіне дейін соғылса, ол құрылымға артық күш түсіруі мүмкін, гик немесе тұрақты құрылымды бұзуы мүмкін, тіпті мачтаны құлатуы мүмкін. Бұрылу сонымен қатар қайықтың еңкейісінің бағытында кенеттен өзгеріске және басты жаңдайдың күшінің қайықтың бір жағынан екінші жағына ауысуына байланысты күтпеген бағыт өзгерісіне де әкелуі мүмкін.

Техника

Қауіпсіз тұйықталу үшін, буманың көтерілуін болдырмау үшін буманың вангін (тағайындау белбеуін) кернеулеуге болады. Жел қатты соққан кезде, желдің соғатын бағытынан тікелей төмен жүзу, бұрылыс алдында және кейін қысқа уақыт бойы бағытты кішігірім өзгерту арқылы, соқпақ күшін азайтады және дөңгелектеу үрдісін азайтады. Қатты жел кезінде экипаж немесе капитан бумды қолмен ұстап, оны кеменің бойымен күшпен ұстап, оны орынға тұйықтап, жолаушыны бұғаттап немесе алдын алушыны қолдана алады. Тұйықталу аяқталғаннан кейін, бағытты жоғары желкендерге ауыстыруға болады. Тұйықталудың қауіптілігі бар, сондықтан экипаж арасында қарым-қатынас жасау өте маңызды. Әдетте рульші үш команда береді: "Тұйықталуға дайын болыңыз" (немесе "Тұйықталуға дайын болыңыз") барлық адамдарға бумнан алыс болуды ескертеді және экипажға барлық желкендер үшін табақтар мен бумды ұстауға дайын болуды ескертеді. "Бұрылыс" немесе "Тұйықталу" (бұрынғы бағыттағы "helm's a lee" дегенге ұқсас) - кеме жүргізуші кемені желден аулақ етіп бұратынын білдіреді. "Тұйықталу болды" - бұл орталық сызықтағы бумның басталуымен бірге жүреді. Кездейсоқ тұйықталулар желдің желбегімен соққанда болуы мүмкін. Желдің бағыты қайықтың орта сызығынан өтіп, тұйықталу болмағанда "жағадан" деп аталады. "Жағадан" жүзіп бара жатқанда, желкеннің сыртқы жиегі желге қарсы сәл бұрылады. Қайықпен айналу қозғалысы, қайықтың бағытының немесе желдің бағытының кішкене өзгеруі күтпеген және таңғажайып тұйықталуға әкелуі мүмкін, кенеттен және күшпен желкенді қайықтың қарама-қарсы жағына бұра алады. Қысқа уақыт аралығында (мысалы, кедергіден аулақ болу үшін) және барлық экипаж бумның айналмасынан және негізгі табақтың қасқырынан алыс болған кезде ғана "жағадан" жүрмеңіз. Кіші кемелерде кеме тұтқасын ұстауға экипаж мүшесі де қатысады. Желден тікелей төмен жүзіп бара жатқанда, қасақана тұйықталулар болуы мүмкін; "жағадан" жағдайларын болдырмау үшін абайлы рульдік жұмыс қажет және бумның тазалануынан аулақ болу ұсынылады. Үлкен тұрақты қайықтарда алдын алушы, айрықша желдеткіш желде, буманың қозғалуын болдырмау үшін бумды алға ұстап, көмектесе алады. Алайда, қатты жел кезінде "әрекет етуші" алдын алушының "қалыптасуы" екінші бағыт бойынша қатты дөңгелектеуді тудырады. Шағын кемелерде желдің кері бұрылуы желдің бұрылуына мүмкіндік бермей, көбірек соққыға ұшырауға себеп болады. Қараңыз, брошка, қытайлық тұйықталу және өлім орамасы. Қатты желмен жүзіп бара жатқанда, кішкентай қайық немесе қайықты айдаудан кейін көп ұзамай айдаушы қателігі (бағытты басқаруды жоғалту немесе кенеттен желге тым алыс айналу) немесе ортаңғы тақтадан сүрінуден кейін айналып кетуі мүмкін. Бұл екінші себептің бірі, тіпті шанақсыз корпустарда да желге қарсы жүзгенде орталық тақталар жиі көтеріледі, себебі желге қарсы жүзгенде орталық тақта / кель қажет емес және тек корпустың соғу күшін арттырады. Ортаңғы бортты көтеру кеменің соғу күшін азайтып, жылдамдығын арттырады. Көптеген желкенді жаттығулардағыдай, бұл маневрді жеңіл желде үйрену және желдің күшейуі мен жылдам маневрлерді біртіндеп тәжірибелеу өте маңызды.

Әртүрлі желкенді кемелер үшін

Желкенді кеменің түріне – ілгек және артқы жағы, төрт бұрышты, желқой немесе байдар өткелдік құрылымына байланысты, оны тік ұстау әдісі әр түрлі болады. Ілгек және артқы желкен – Белгілі бір бағыт үшін ілгек және артқы желкен бір жаққа орнатылады. Жел артқы жағынан ауысып, желкеннің екінші жағына жеткенде, желкен кенеттен екінші жаққа соғылуы мүмкін – егер ол желдің басқа желкендерімен қорғалмаса. Егер желкен буммен, гаффпен немесе шпритпен бекітілген болса, желкенді ұстап тұратын жіптер тартылмаса, өзгеріс күшті болуы мүмкін. Желкенді ауыстыру кезінде, ескі жел соққан жақтан жіп босатылып, ал ескі желге қарсы жақтан жіп тартылып, жаңа жел соққан жаққа ауыстырылады, бұл желкеннің желді дұрыс қабылдауына мүмкіндік береді. Әдетте, бұл процесте негізгі желкен желкенді қорғайды. Кеме кішкентай болса, бум қолмен басқарылуы мүмкін. Спинакер – Кейбір желкенді қайықтар үш жақты симметриялық спинакерді – желден желкендей парашютті пайдаланады. Спинакердің желге қарай төменгі бұрышы мачтадан басталатын көлденең бағанаға бекітіледі, оны жіп арқылы басқарады, ал екінші төменгі бұрышы желкен ретінде қызмет ететін жіпке бекітіледі. Желкенді ауыстыру кезінде, бағана мачтадан ажыратылып, қарсы жаққа бекітіледі. Жаңа бағытқа келгеннен кейін, желкенде болған бағананың ұшы мачтаға қосылады, бұрынғы жіп жаңа желкенге, ал бұрынғы желкен жаңа жіпке айналады. Төрт бұрышты желкен – Желден төмен бағытты өзгерту кезінде, төрт бұрышты желкендегі желкендер кеменің жүріс жіптерімен, тірек табақтарын пайдалана отырып реттеледі. Ілгек және артқы желкендегідей, тек желкендер, желкендер және шпанкерлерді ауыстыру қажет. Төрт бұрышты кемелерде желдің артқы жағынан өтетін бағытты өзгерту кеме кию деп аталады. Желқой – Желқоймен жүргендер желкенді ауыстырғанда, карвтық және қаздықты немесе желкенді кері бұрып, содан кейін желдің көзі арқылы 360 градусқа айналдырып немесе желкенді артқа бұрып, желдің көзі арқылы итеріп жібереді. Карвтық ауыстыру желкенге желдің өтуімен бірге тақтаны бұру арқылы желден бұрылуына мүмкіндік береді. Қаздықты ауыстыру кең бұрышта басталады, мұнда жүргізуші желкенді желге қарай итеріп, бумның артқы жағын екінші жаққа өткізеді, одан "сүзіп" өтеді. Байдар өткелдік – Кең бұрышта бағытты өзгерту кезінде, байдар өткелдік жүргізушісі тақтаны желдің көзі арқылы бұрып, жаңа желмен сәйкестендіру үшін қайтадан айналдырады.