Кіріспе

Мигаломорфты бұрышқан жәндіктер тұқымдасы

Atracidae – мигаломорфты бұрышқан жәндіктердің тұқымдасы, көбінесе австралиялық воронка торы жәндіктері немесе атрацидтер деп белгілі. Бұрын Hexathelidae тұқымдасының кіші тұқымдасы ретінде қарастырылған, бірақ қазір дербес тұқымдас ретінде танылған. Atracidae үш туыстан тұрады: Atrax, Hadronyche және Illawarra, олар 35 түрді қамтиды.

Сипаттама

Atracidae туысына жататын өрмекшілер орташадан үлкен өлшемде болады, дене ұзындығы 1-ден 5 см-ге (0,4-тен 2,0 дюймға) дейін жетеді, ал бір ерекше мысалы 8 см-ге (3,1 дюймға) дейін жетеді. Олардың денелерінің алдыңғы бөлігін жүнсіз қалқанша жабады. Кейбір Atracidae өрмекшілерінде салыстырмалы түрде ұзын жіпшіктер болады; бұл әсіресе Сидней түйіршік торы өрмекшісіне (A. robustus) қатысты. Еркектерде екінші аяқ жұбының ортасынан ілгекті жұптасу мүшесі шығады. Бұл өрмекшілердің тістері тік төмен қарай бағытталған, бірін-біріне қарай бұрылмайды (Аранеоморфтармен салыстырыңыз). Олардың келицераларының ішінде кең улы бездер орналасқан. Олардың тістері үлкен және күшті, тырнақтар мен жұмсақ етіктерді тесіп өте алады. Австралия түйіршік торы өрмекшілері ылғалды, салқын және қорғалған жерлерде – тастардың астында, шіріген ағаштардың ішінде және кейде қалың қабықты ағаштарда (жерден бірнеше метр биіктікте) қуыстарын салады. Олар көбінесе қалалық аймақтардағы тастықтар мен бұталардың арасында кездеседі, ашық жерлерде сирек табылады. Қуыстың кіреберісінен радиалды түрде жібек жіптер созылып шығады. Батыс Австралия және Солтүстік территория – осы туысқа жататын өрмекшілердің таралмаған жалғыз австралиялық штаттары және аумақтары.

Таксономия

Алғашқы атраксид өрмелешісі 1873 жылы Карл Людвиг Кох сипаттаған Hadronyche cerberea болды. Октавиус Пикард Кембридж төрт жылдан кейін тағы бір атраксид түрін, А. robustus сипаттады. Біраз уақыт бойы Hadronyche және Atrax туыстарының шегі туралы шатасушылық болды, оған Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Hadronyche cerberea-ның типтік үлгілерінің жойылғаны да себеп болды. 1980 жылы Роберт Дж. Рейвен екі туысты Atrax туысының астына біріктірді. 1988 жылы Майкл Р. Грей оларды қайта бөліп, 2010 жылы үшінші туыс – Illawarra-ны қосты, ол Atracidae отбасының қазіргі атауының негізі. 1980-ші жылдары Рейвен Саймонның Dipluridae отбасының бір бөлігін Hexathelidae отбасына көшіргенде, атраксиндер тобын да қосты. Молекулалық филогенетикалық зерттеулер Hexathelidae-нің монофилиясына үнемі күмән келтірді. 2018 жылы бұл топ толық отбасы ретінде Atracidae деп қайта жаңартылды. Төмендегі кладограмма Atracidae және туысқан таксондар арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді. Оның туыс таксоны – Actinopodidae.

Медициналық маңызы

Австралиялық шоғырлы өрмекшілер – әлемдегі ең маңызды медициналық өрмекшілер тобының бірі және клиникалық жағдайлар мен уыттың зияндылығы тұрғысынан ең қауіпті деп саналады. Адамдарға ауыр жарақаттар келтірген алты түрі бар: Сидней шоғырлы өрмекшісі (Atrax robustus), солтүстік ағашта қоныстанған шоғырлы өрмекші (Hadronyche formidabilis), оңтүстік ағашта қоныстанған шоғырлы өрмекші (H. cerberea), Blue Mountains шоғырлы өрмекшісі (H. versuta), Дарлинг Даунс шоғырлы өрмекшісі (H. infensa) және Порт Маккуари шоғырлы өрмекшісі (H. macquariensis). Шағылыс тіркелмелерін зерттеу көрсеткендей, адамдарға қауіпті барлық, немесе көптеген Австралия шоғырлы өрмекші шағуларында еркек өрмекшілер кінәлі. Ересек еркектер, сезімтал ұрғашыларды іздеу үшін жылы айларда жылдам қозғалады, оларды палптың өзгертілген соңғы сегменті арқылы тануға болады. Олар суға тартылады, сондықтан көбінесе жүзу бассейндерінде кездеседі, оларға адасып түсіп қалады. Өрмекшілер суға бірнеше сағатқа толып, судан алынғанда шағып алады. Олар Сидней маңындағы гараждар мен аулаларда да кездеседі. Көптеген адамдардың қате пікіріне қарамастан, Австралия шоғырлы өрмекшілері секіре алмайды, бірақ олар жылдам жүгіре алады. Hadronyche туысының бір өкілі, солтүстік ағашта қоныстанған шоғырлы өрмекші, өлімге әкелетін улануға да себеп болатыны айтылады.

Токсиндер

Атракс және Гадроних жәндіктерінің уында көптеген түрлі улар кездеседі. Бұл жәндіктердің барлығы Atracidae туысына жататындықтан, олардың барлық уларына атракотоксиндер (ACTX) деген атау беріледі. Алғашқыда бөліп алынған уларлар – A. robustus (δ ACTX Ar1, бұрын робустоксин немесе атракотоксин деп аталған) және H. versuta (δ ACTX Hv1a, бұрын версутоксин деп аталған) уларындағы δ ACTX токсиндері. Бұл екі улар да маймылдарда адамдарда байқалатын сияқты әсер етеді, бұл олардың тазартылмаған удың физиологиялық әсерлеріне жауапты екенін көрсетеді. Приматтар үшін өте улы болғанымен, бұл у басқа көптеген жануарларға көбінесе зиян келтірмейді. Бұл жануарлар удың әсеріне төзімді болуы мүмкін, себебі олардың қан плазмасында IgG-нің болуы және мүмкін, байланысқан IgG және IgM уды бейтараптандыратын факторлар бар, олар жауапты уларларға байланысып, оларды залалсыздандырады. Әйел жәндігінің уының адамға әсері еркек жәндігінің уынан шамамен алты есе әлсіз деп есептелген. Әйел немесе жас жәндік шаққандағы жарақат әлі де ауыр болуы мүмкін, бірақ түрлер арасында удың уыттылығында айтарлықтай айырмашылықтар бар, сондай-ақ уды жеткізу әдісінің тиімділігі де әртүрлі болуы мүмкін.

Симптомдары

Бұл жәндіктердің шағуынан кейін байқалатын улану белгілері өте ұқсас. Шағу алғашқыда өте ауыр болады, себебі тіс қанатының үлкендігі теріге еніп жатады. Ауыр уланудың басталуы жылдам болуы мүмкін. Бір перспективалық зерттеуде уланудың басталуына дейін орташа есеп бойынша 28 минут кеткен, тек екі жағдайда ғана екі сағаттан кейін басталыпты (екеуіне де қысыммен иммобилизациялық бинт салынған). Австралиялық түйіршік жәндігінің шағуын күдіктенген жағдайда емдеу бірден қысыммен иммобилизациялық бинт салудан тұрады; бұл техника тістелген мүшені серпімді бинтпен ораудан және мүшенің қозғалысын шектеу үшін шина қолданудан тұрады. Бұл әдіс бастапқыда жылан шағуына арналған, бірақ оның удың таралуын баяулату және Австралиялық түйіршік жәндігінің шағуы кезінде жүйелік уланудың алдын алу тиімді екені дәлелденді. Кейбір мәліметтер ұзақ уақыт бойы удың локализациясы оны бірте-бірте бейтараптандыруы мүмкін екенін көрсетеді. Қосымша көмек қажет болуы мүмкін, бірақ емдеудің негізгі құралы – антивеном. Сидней түйіршік жәндігінің (A. robustus) еркегінің уы антивеном жасау үшін қолданылады, бірақ ол барлық атрацидтердің уына қарсы тиімді болып көрінеді. Австралиялық түйіршік жәндігінің антивеномі, in vitro зерттеулерде, шығыс тышқан жәндігінің (Missulena bradleyi) уының әсерін де кері қайтаруы көрсетілген. Антивеном пайда болғанға дейін улану салдарынан ауру-сырқау мен өлім-жітім көрсеткіштері жоғары болды. Тазартылған қоян IgG антивеномі 1981 жылы Мельбурндағы Австралия Комонвелті сарысу зертханасының иммунология бөлімінің басшысы доктор Струан Сазерленд басқарылған команданың күш-жігерінің нәтижесінде жасалды. Антивеном тез әсер етеді және жоғары тиімді. Уытқа қарсы терапия улану әсерлерін қысқартты; ол қолжетімді болғанға дейін, ауыр шағулар үшін ауруханада емдеудің орташа ұзақтығы шамамен 14 күнге созылған. Бүгінде антивеноммен емделген науқастар көбінесе бір-үш күн ішінде ауруханадан шығарылады.