Кіріспе
Саяси ғылымда және саяси тарихта қолданылатын термин, билік вакуумы, сондай-ақ билік бос екендігі, – "билік орнындағы адам бір нәрсені бақылауын жоғалтқанда және оны ешкім алмастырмағандағы" саяси жағдайға физикалық вакуумдағы ұқсастық. Бұл жағдай үкіметте анық орталық билік немесе құқық болмаған кезде туындауы мүмкін. Физикалық ұқсастыққа сәйкес, билік вакуумы пайда болғанда, басқа күштер оны толтыруға ұмтылып, қарулы жасақтар немесе бүлікшілер, әскери төңкеріс, соғыс бастығы немесе диктатор сияқты түрлерде "ішке асыға" түседі. Бұл термин ұйымдасқан қылмыста да жиі қолданылады, қылмыстық топтар бәсекеге ұшыраған кезде. Мұрагерлік немесе заңмен белгіленген мұрагерлік тәртібі немесе тиімді мұрагерлік жоспарлау – билік лауазымдарына мұрагерлік мәселелерін реттеудің заңды жолдары. Мұндай әдістер қолжетімсіз болған жағдайда, мысалы, сәтсіз диктатуралар немесе азаматтық соғыстар кезінде, билік вакуумы туындайды, бұл саяси бәсекелестікке, зорлық-зомбылыққа немесе (көбінесе) екеуіне де алып келетін билік күресін қозғайды. Билік вакуумы конституциялық дағдарыстан кейін де пайда болуы мүмкін, онда үкіметтің көп бөлігі отставкаға кетеді немесе қызметтен алынады, нәтижесінде мұрагерлік белгісіз болады.
In political science and political history, the term power vacuum, also known as a power void, is an analogy between a physical vacuum to the political condition "when someone in a place of power, has lost control of something and no one has replaced them." The situation can occur when a government has no identifiable central power or authority. The physical analogy suggests that in a power vacuum, other forces will tend to "rush in" to fill the vacuum as soon as it is created, perhaps in the form of an armed militia or insurgents, military coup, warlord or dictator. The term is also often used in organized crime when a crime family becomes vulnerable to competition. Hereditary or statutory order of succession or effective succession planning are orderly ways to resolve questions of succession to positions of power. When such methods are unavailable, such as in failed dictatorships or civil wars, a power vacuum arises, which prompts a power struggle entailing political competition, violence, or (usually) both. A power vacuum can also occur after a constitutional crisis in which large portions of the government resign or are removed, creating unclear succession.
Тарихи мысалдар
Тарихи мысалдарға Юлий Цезардың қазасынан кейінгі кезең, Ресей патшалығындағы Ұлы қауіртпе уақыт, Франко-пруссия соғысында Францияның жеңілісі, Порфирио басқармасынан кейінгі Мексика революциясы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Ресей азаматтық соғысы, сондай-ақ Суэц дағдарысынан кейін Таяу Шығыста Ұлыбритания мен Францияның ықпалының азаюы жатады.
Қытай
Қытай – әлі күнге дейін бар болған, бірінші біріккен ел және тарихы бойында бірнеше рет билік вакуумы болды. Қытай 221 ж.б.д. император Цинь Ши Хуанның басқаруымен алғаш рет біріктірілді, осымен Қытайдың бір немесе бірнеше императорлық әулеттермен басқарылған екі мың жылдан астам уақыты басталды. Бастапқыда, әулеттер құлағаннан кейін Қытайда билік вакуумы туып, көбінесе келесі әулетті немесе саяси режимді құру үшін әртүрлі топтар арасында азаматтық соғыстарға әкеліп соқты. Мұндай кезеңдерге Соғысқан мемлекеттер дәуірі (б.з.д. 475-221 жж.), Үш патшалық (220-280 ж.б.д.), Маньчжурлардың Қытайды жаулап алуы (1618-1683 жж.) және Қытай Азамат соғысы (1927-1949 жж.) жатады. Мин қазына саяхаттары (1405–1433) кезінде Қытайдың Мин империясы Үнді мұхитындағы басты саяси және әскери күшке айналды.
Қазіргі үлгілер
2003 жылы АҚШ Ирак соғысында Саддам Хусейнді құлату үшін коалицияны басқарғанда, үкіметтік күштермен соғысып жатқан толыққанды ирактық оппозициялық күштердің болмауы Баас партиясы жойылғаннан кейін, жергілікті тұлғалардың бірден бос әкімшілік лауазымдарды иеленуіне мүмкіндік бермеді. Осы себепті Пол Бремер АҚШ үкіметі тарапынан уақытша мемлекет басшысы болып тағайындалды, ол жағдайға көшкен кезде бақылау жасау үшін жіберілді. Косово (1999) және Ливия (2011) сияқты басқа батыс елдері бастаған араласуларда, әрбір жағдайдағы бастапқы негіздеме гуманитарлық сипатта болғандықтан, тиісті үкіметтерді құлату үшін жерде белсенді оппозиция күштер күресіп жатты (Косово жағдайында бұл үкіметті құлатудың орнына, қажетті аумақтан мемлекеттік күштерді шығаруды білдірді). Нәтижесінде, Ливия мен Косовода жаңа құрылымдар дереу құрылды. Билік вакуумы көбінесе сәтсіз мемлекеттерде, кейде «на fragile мемлекеттер» деп аталатын жерлерде пайда болады, онда мемлекет өзінің азаматтарына мемлекет ішінде мемлекеттер құруға кедергі келтіру қабілетін жоғалтады, мысалы, посткоммунистік Молдавияның Транснистриясындағы жағдай сияқты. Судандағы ағымдағы соғыс – Судан төңкерісінен кейін туындаған билік вакуумының мысалы.