Кіріспе

Орхидеялар туысы

Эпипактис немесе гелеборин – шамамен 70 түрден тұратын, жерде өсетін орхидеялар туысы. Бау-бақша шаруашылығында бұл туыс "Epcts" деп қысқартылады.

Сипаттама

Олардың жайлап өсетін, ет тәрізді тамырсабақтарынан бүршіктер өседі, ал келесі көктемде олардан 20–70 см ұзындықтағы сабақтар шығады. Сабақта төрт-сегіз кезектесетін, сүйір жапырақшалары болады, олардың үстіңгі жағына қарай біртіндеп қысқарады. Жапырақ шеттері бүтін, ұшы өткір. Хлорофилі аз түрлерінің жапырақтары көк-қызғылт түсті болады. Олардың екі жақты симметриялы, әдемі гүлдері ұшқыш шоғырдан өседі. Үш тостаған жапырақшасы және екі бүйір жапырақшасы жұмыртқа тәрізді және үшкірлеу. Олардың түсі көгілдір ақтан күлгінге дейін өзгеріп отырады. Гүлдің төменгі жапырақшасы (гипохиль) күмбез тәрізді бөлінген, сыртқы беті жасыл ақ, қара тамырлармен тізілген. Жоғары жапырақшасы (эпихиль) толқынды, қардай ақ түсті және жапалақ тәрізді. Жұмыртқалық безі гүлдің ішінде орналасқан. Ол құрғақ қапшыққа айналып, онда көптеген ұсақ тұқымдар пайда болады.

Химия

Барлық орхидеяларға тән, Epipactis spp. микоризалық симбиозға тәуелді (сонымен қатар Orchid mycorrhiza қараңыз). Бұл кейбір түрлердің жапырақтарының азаюына және аз мөлшерде хлорофиллге ие болуына мүмкіндік береді. Көгілдір гельлебор (Epipactis viridiflora) тіпті хлорофиллсіз де өмір сүре алады. Мұндай формаларды гүлдерінің күлгін түсті болуымен, емес, қызғылт түсті болуымен тануға болады.

Тіршілік ету ортасы

Бұл түрлер Америка, Азия және Еуропаның қоңыржай және субтропиктік климат аймақтарында таралған. Бұл орхидеялар орманның ашық алаптарында, бұталар арасында, әктас топырақтарда өседі және көбінесе теңіз жағалауындағы ылғалды құмды жазықтарда кездеседі. Америкаға тән жалғыз түрі – алып гельлеборин (Epipactis gigantea). Еуропалық кең жапырақты гельлеборин (Epipactis helleborine) Солтүстік Америкада жауапсыз түр ретінде таралған. Көптеген түрлер қорғауға алынған. Осы берік орхидеялардың көпшілігі ылғалды ортада өседі, бірақ одан да ерекшеліктер бар. Батпақты гельлеборин (Epipactis palustris) – су басқан жерлерде өсе алатын жалғыз еуропалық орхидея. Epipactis gigantea Американың батысында және Канаданың оңтүстігінде, ылғалды жерлерде тіпті ағын суларда да кездеседі. Оның биіктігі 1 метрге жетеді. Алайда, Epipactis helleborine әртүрлі ортада өседі, қорғалған құмды жағажайлардан бастап, жапырақты немесе қылқан жапырақты ормандардағы ашық кеңістіктерге дейін, жол жиегінде, шалғындықтарда және ылғалды топырақта өседі. Оны кейде «арамшөп орхидеясы» деп те атайды.

Гибридтер

Epipactis × amigoi (E. helleborine × E. kleinii) (Еуропа). Epipactis × barlae (E. helleborine × E. microphylla) (Орталық Еуропа). Epipactis × barreana (E. latina × E. muelleri) (Италия). Epipactis × breinerorum (E. helleborine subsp. helleborine × E. greuteri) (Шығыс Еуропа). Epipactis × bruxellensis (E. helleborine × E. phyllanthes) (Батыс Еуропа). Epipactis × capellonensis (E. atrorubens × E. latina) (Италия). Epipactis × cardonneae (E. atrorubens × E. kleinii) (Батыс Еуропа). Epipactis × conquensis (E. cardina × E. kleinii) (Испания). Epipactis × gerbaudiorum (E. provincialis × E. tremolsii) (Франция).
Epipactis × gevaudanii (E. helleborine × E. rhodanensis) (Франция). Epipactis × graberi (E. atrorubens × E. microphylla) (Еуропа). Epipactis × heterogama (E. atrorubens × E. muelleri) (Еуропа). Epipactis × nicolosii M. P. Grasso & Grillo (E. helleborine (L.) Crantz x E. meridionalis H. Baumann & R. Lorenz) (Сицилия).
Epipactis × populetorum (E. helleborine × E. hispanica) (Испания). Epipactis × pupplingensis (E. atrorubens × E. palustris) (Еуропа). Epipactis × reinekei (E. helleborine × E. muelleri) (Еуропа). Epipactis × robatschii Gévaudan & P. Delforge (E. bugacensis Robatsch x E. atrorubens (Hoffm.) Besser subvar. borbasii) (Еуропа).
Epipactis × schmalhausenii (E. atrorubens × E. helleborine) (Еуропа). Epipactis × schmalhausenii nothosubsp. fleischmannii (E. atrorubens × E. helleborine subsp. orbicularis) (Еуропа). Жеміргіш немесе тамырсабақты геофит.
Epipactis × schmalhausenii nothosubsp. schmalhausenii (Еуропа). Тамырсабақты геофит.
Epipactis × schulzei (Еуропа). Epipactis × soguksuensis (E. helleborine × E. turcica) (Түркия). Epipactis × stephensonii (E. helleborine × E. leptochila) (Еуропа). Epipactis × trikalana (E. helleborine × E. thessala) (Грекия). Epipactis × vermionensis (E. gracilis × E. helleborine) (Грекия).