Кіріспе

Британдық суретші (1756–1815)

Гиллрей "саяси карикатураның әкесі" деп аталады, оның туындылары Георг III, Наполеон, премьер-министрлер және генералдарды паш етіп көрсетеді. Ең беделді карикатуристердің бірі саналатын Гиллрейдің өткір зекімі, юморі, өмірге деген білімі, шеберлігі, күлкілі жағдайды сезіну қабілеті және өте жақсы орындалуы оны карикатуристердің қатарында алға шығарды.

Ерте өмір

Ол Лондонның Челси қаласында дүниеге келген. Оның әкесі солдат болып қызмет еткен: ол Фонтеной шайқасында бір қолын жоғалтып, алдымен тұтқын ретінде, кейіннен Челси ауруханасына зейнеткер ретінде қабылданды. Гиллрей өмірін әріптерді гравировкалауды үйренуден бастады, ол бұл істе тез шеберлікке жетті. Бұл жұмыс оған ұнамай, ол бір кезде көшпенді актерлер труппасымен саяхаттады. Көптеген сынақтан өткен соң ол Лондонға оралып, Корольдік академияның студенті болып қабылданды. Ол өзін гравировка жасау арқылы асырап, көптеген карикатураларды жалған есімдермен жариялаған болса керек. Оның карикатураларының көпшілігі гравировкамен, кейбіреулері акватинтамен, ал азын-мазы нүктелі техникамен жасалған. Оларды гравировка деп дұрыс атауға болмайды, бірақ осы термин оларды сипаттау үшін жиі қолданылады. Хогарттың туындылары оның жас кезінде зерттеген және қызығушылық танытқан нәрсесі болды. 1779 жылы жарық көрген "Ат үстіндегі Пэдди" оның бірінші карикатурасы болды. 1782 жылы адмирал Роднидің Сент шайқасындағы теңіз жеңісіне арналған екі карикатура оның саяси эскиздерінің есімде қалатын сериясының бастауы болды.

Жас кезі

Гиллрейдің баспашысы және гравюра сатушысы Ханна Хамфридің есімі – оның дүкені алдымен 227 Страндта, содан кейін Нью-Бонд көшесінде, одан кейін Олд-Бонд көшесінде және соңында Сент-Джеймс көшесінде орналасқан болатын – осы карикатуристің өзімен тығыз байланысты. Гиллрей өзінің даңқының барлық кезеңінде мисс (көбінесе миссис деп аталған) Хамфримен бірге өмір сүрді. Ол бірнеше рет оған үйленуді ойлаған, және бірде олар шіркеуге жол тартқанда Гиллрей: «Менің ойымша, бұл ақымақтық, мисс Хамфри. Біз бірге өте жақсымыз, жақсысын білмейміз», – деген. Дегенмен, олардың қарым-қатынасы туралы қаңқу ойлардың негізін растайтын ешқандай дәлел жоқ. Гиллрейдің «Twopenny Whist» гравюрасы төрт адамның карта ойнап отырғанын бейнелейді, ал солдан екінші болып бейнеленген кейіпкер – көзілдірігі мен капоты бар егде жастағы әйел – көпшілік тарапынан мисс Хамфридің нақты бейнесі деп есептеледі. Гиллрейдің гравюралары Хамфринің дүкенінің терезесінде қойылды, онда оларды қызығушылықпен қараған көпшілік зерттеді. Оның кейінгі гравюраларының бірі, «Very Slippy Weather» суретінде Сент-Джеймс көшесіндегі мисс Хамфринің дүкені фонда көрінеді. Дүкен терезесінде Гиллрейдің бұрын жарық көрген бірнеше гравюралары көрсетілген, мысалы, «Tiddy Doll the Great French Gingerbread Maker, Drawing Out a New Batch of Kings; His Man, Talley Mixing up the Dough» – бұл Наполеонның патшалар жасауға бейімділігін сатиралайтын туынды. Гиллрейдің көру қабілеті 1806 жылы нашарлай бастады. Ол көзілдірік тақты, бірақ олар оны қанағаттандырмады. Бұрынғыдай жоғары деңгейде жұмыс істей алмай, Джеймс Гиллрей депрессияға түсіп, көп ішуге көшті. Ол соңғы гравюрасын 1809 жылдың қыркүйегінде жасады. Көп ішуінің салдарынан Гиллрей өмірінің соңына дейін подаградан зардап шекті. Оның соңғы жұмысы Бунберидің эскизі бойынша жасалған «Барбердің дүкенінің ішкі көрінісі» деп аталады және 1811 жылы жазылған. Ол осы жұмыстың үстінде болғанда ақыл-есінен айырылды, бірақ ақыл-есінің арасында саналы сәттері болды, оларды соңғы туындысын аяқтауға жұмсады. Ақыл-есінің бұзылуына оның нашақорлығы себеп болуы мүмкін. 1811 жылдың шілдесінде Гиллрей Сент-Джеймс көшесіндегі Хамфринің дүкенінің шатырынан секіріп өзін-өзі өлтіруге тырысты. Гиллрей ақыл-есінен айырылып, Ханна Хамфри оны 1815 жылдың 1 маусымында Лондонда қайтыс болғанға дейін күтіп бақты. Ол Пикадиллидегі Сент-Джеймс шіркеуінің маңына жерленді.

Карикатура өнері

Оның өткір сатираларының көпшілігі Георг III-ге қарсы бағытталған, ол Гиллрейдің кейбір эскиздерін қарап шыққаннан кейін: «Мен бұл карикатураларды түсінбеймін» деді. Гиллрей осы сөз үшін «Барлығын сақтаңыз» деген шам арқылы жасаған «Күперді зерттейтін сарбаз» атты карикатурасымен кек алды, сондықтан эскиз бір уақытта корольдің өнер туралы білімінің талаптарын және оның қанағатсыз әдеттерін сатиралық етеді. Француз төңкерісі кезінде Гиллрей консервативті ұстанымды қабылдады және француз бен Наполеонды (әдетте якобин деп атап) мазақтайтын, ал Джон Буллды дәріптейтін карикатуралар жасады. Олардың көпшілігі Anti Jacobin Review журналында жарияланды. Дегенмен, ол виг немесе тори партиясының саяси жақтасы ретінде қарастырылмады; оның карикатуралары саяси спектрдің барлық жақтарының өкілдерін сатиралық ететін. Гиллрей өмір сүрген дәуір карикатураның дамуына өте қолайлы болды. Партиялық тартыс күшпен және аздаған ашумен жүргізілді, ал екі тараптан да жеке тұлғаларға шабуыл жасау кең таралды. Гиллрейдің теңдесі жоқ зиялылығы мен әзіл-сықағы, өмірді білуі, идеялық байлығы, күлкілі жағдайды сезіну қабілеті және шеберлігі оны карикатуристердің арасында бірінші орынға қойды. Ол карикатура тарихында оның эскиздерінің нағыз өнер туындылары екендігімен ерекшеленеді. Олардың кейбіреулеріндегі идеялар мағынасының тереңдігімен өрбуге және поэтикалық тұрғыдан керемет, ал басқалары көрсеткен тікелейлік – кейбіреулер оны дөрекілік деп атаған – 18-ғасырдағы барлық зияткерлік салаларда кең таралған жалпы бостандықпен сипатталады. Гиллрейдің еңбегінің тарихи құндылығын тарихты зерттейтін көптеген мамандар мойындады. «Лорд Стэнхоуп Гиллрейді сөздерді шыншыл баяндаушы ретінде, сондай-ақ оқиғалардың көрнекі суреткері ретінде пайдаланды» деп жақсы атап өтті. Оның қазіргі саяси ықпалы Лорд Бэйтменнің 1798 жылғы 3 қарашада жазған хатында дәлелденген. «Оппозиция, - деп жазады ол Гиллрейге, - біз қалағандай төмендеді. Сіз оларды төмендетуде және оларды күлкілі етіп көрсетуде зор қызмет еттіңіз». Гиллрейдің еңбекқорлығын оған 1000-ға жуық карикатуралар жатқызылғандығынан көруге болады, ал кейбіреулер оны 1600 немесе 1700 карикатураның авторы деп санайды. Encyclopædia Britannica Eleventh Edition бойынша, «Гиллрей ағылшын әдеп-ғұрыптарын зерттеуші үшін де, саяси зерттеуші үшін де баға жетпес құндылық болып табылады, ол сол кездегі әлеуметтік кемшіліктерді қатаң сатирамен сынайды; және оның назарынан ештеңе, тіпті киім киюдегі сәннің ұсақ өзгерісі де қашып құтыла алмайды. Гиллрейдің кез келген тақырыптың күлкілі жағын табудағы үлкен шеберлігі оның эскиздерінің тамаша аяқталуымен ғана теңеседі, олардың ең жақсылары эпикалық ұлылыққа және Мильтондық ұлылыққа жетеді». Гиллрейдің карикатуралары, әдетте, екі топқа бөлінеді: саяси сериялар мен әлеуметтік, бірақ «серия» терминіне сабақтастық немесе толықтық түсінігін жатқызбау маңызды. Саяси карикатуралар Георг III билігінің соңғы кезеңінің тарихындағы маңызды және баға жетпес компонентті құрайды. Олар Ұлыбританияда ғана емес, бүкіл Еуропа бойынша таратылды және Ұлыбританияда да, шетелде де күшті әсер етті. Саяси принттерде Георг III, Георгтың әйелі королева Шарлотта, Уэльс принці (кейіннен принц-регент, содан кейін король Георг IV), Фокс, Кіші Питт, Берк және Наполеон Бонапарт ең көрнекті тұлғалар болып табылады. 1788 жылы Гиллрейдің екі әдемі карикатурасы пайда болды. «Қан мен найзағай» Қызыл теңізден өтіп бара жатқан бейнесі Лорд Тёрлоудың Уоррен Хейстингсті қанды теңіз арқылы алып жүруін көрсетеді. Хейстингс өте жайлы сезінеді және екі үлкен қап ақша алып жүреді. «Базар күні» сол кездегі министрлерді сатуға арналған мал ретінде бейнелейді. Гиллрейдің Георг III туралы ең жақсы сатиралары: «Фермер Георг және оның әйелі» – екі серіктес табақ, олардың бірінде король таңғы асқа кекс пісіреді, ал екіншісінде патшайым шприцтерді қуырады; «Анти-сахариттер», онда король жұбы қантсыз өмір сүруді ұсынады, отбасының үлкен қорқынышына; «Күперді зерттейтін сарбаз»; жұптасқан табақтар «Асыраудың қорқыныштары» мен «сабырлылықта тыныш тамақтан ләззат алу», Принц-регенттің (кейін Ұлыбританияның Георг IV) шектен тыс әрекеттерін және оның әкесі Георг III-нің кедейлігін сатиралық түрде бейнелейді; «Корольдік әдептілік»; «Алма пирогынан сабақ»; және «Тоңған шошқалар». Басқа саяси карикатуралар: «Британния Сцилла мен Харибдис арасында», онда Гиллрейдің жиі мазақтайтын Питттің бейнесі жақсы жарықтандырылған; «Үйлену түні»; «Гоштің қасиеттелуі», француз төңкерісінің шектен тыс әрекеттерін бір көріністе шоғырландырады; «Британнияның бейбітшілікте демалып жатқан балалар үйі»; «Он жылдан бері бірінші сүйіс», (1803), бейбітшілік туралы тағы бір сатира, Наполеонды қатты қызықтырған; «Қабырғадағы жазу»; «Біріккен коалиция», Аддингтон министрлігін алмастырған коалицияға жасалған сын; «Ескі шерриді ашу»; «Қауіпті құрғақ пирог» (бәлкім, ең танымал саяси принт); «Жақсырақ жасау»; «Гүлдер төсегінің жайлылығы»; «Ковент-Гардендегі сайлау алаңы»; «Пэтон қорқынышты»; және «Пандораның жәшігін ашу». Гиллрей бағалауларында тікелей болумен қатар, өте нәзік болуға және мақтанды күлкілі түрде жоюға қабілетті еді. Осының керемет мысалы – оның «Сәнді контрасттар» басылымы;—немесе—Герцогиняның кішкентай туфлісі Герцогтың аяғының үлкендігіне мойынсұнуы. Бұл Герцог және Герцогиня Йорктің аяқтары ерекше жағдайда бейнеленген, Герцогтың аяқтары үлкейтілген, ал Герцогиняның аяқтары өте кішкентай болған қорқынышты сурет болды. Бұл басылым Герцог пен Герцогиня одасы туралы баспасөздің мақтауын мәңгіге тоқтатты. Карикатуралардың әртүрлі сериясы, саяси сериялардың тарихи маңыздылығына жақын болмаса да, оқуға оңай және одан да көңілді. Ең жақсылары: «Шекспир құрбан болды»; «Екі пеннилік сыбыр» (онда Ханна Хамфридің суреті бар); «О, бұл да қатты ет ерісеші»; «Санвич сәбіздері»; «Подагра»; «Жүрекке демалыс»; «Сиыр қысырқағы», вакцинацияға қатысты халықтың қорқынышын күлкілі түрде көрсетеді; «Диллеттанти театрлары»; және «Неке алдындағы үйлесім және некелік үйлесім» – бір-біріне қарама-қарсы екі эскиз.

Танымал басылымдар

Гиллрейдің шығармаларының іріктемесі «Джеймс Гиллрей: Карикатуралар» атты жинақта 1818 және 1820-жылдардың ортасында басылып, Джон Миллер (Бридж-стрит) және В. Блэквуд (Эдинбург) баспаларында жарық көрді. Тоғыз бөлім жарыққа шығарылды. Келесі басылымды Томас Маклин 1830 жылы түсіндірмелермен бірге шығарды. 1851 жылы Генри Джордж Бон түпнұсқа тақталардан әдемі, алып өлшемді фолиода басылым шығарды, ал одан бөлек, «Жасырын тақталар» деп белгілі, дөңгелек сызықтармен салынған эскиздер жеке томда жарияланды. Бұл басылымға Томас Райт және Роберт Хардинг Эванс карикатураларда бейнеленген дәуірдің тарихын түсіндіретін мақала жазды. Бон басылымының көптеген даналары жеке парақтарға бөлініп, түпнұсқа деп сатылды (төмендегі «Жинақтау» бөлімін қараңыз). Бон басылымының екі томы Гиллрейдің толық шығармалар жинағы ретінде көрсетілгенімен, бұл рас емес: мысалы, «Тұлғалардың көшірмелері» екі томның ешқайсысында да жоқ. Бұл, әдетте, осы баспаны Ханна Хамфри емес, Джон Райт «Anti Jacobin Review and Magazine» журналы үшін жариялағандықтан болды. Келесі басылым, «Джеймс Гиллрейдің шығармалары, карикатурист: өмірі мен заманының тарихы» (Chatto & Windus, 1874) Томас Райттың еңбегі болды және Гиллрейді кең жұртшылыққа таныстырды. Бір томдық бұл басылымда Гиллрейдің екі портреті және 400-ден астам иллюстрация бар.

Жинақтау

Гиллрейдің туындыларының аукциондық бағасы 1970-жылдардан бері өсті. 2001 жылы Лондондағы Филипс аукционында Дрейпер Хилл коллекциясының аукционында бірнеше маңызды гравюралар, соның ішінде «Модалық қарама-қарсылықтар», 10 000 АҚШ долларынан астамға сатылды. 2002 жылдан бері Лондондағы Бонхамс аукционында жыл сайын карикатуралар аукционы өтіп келеді, олардың әрқайсысында Гиллрейдің көптеген гравюралары ұсынылады. 2006 жылы «Жарқын жарық қараңғылықты қуады» гравюрасы 9 000 АҚШ долларына, ал «Модалық қарама-қарсылықтар» сол жылы 20 000 АҚШ долларына сатылды. Бағаның осылай күрт өсуі нәтижесінде адал емес сатушылар Бон басылымын түпнұсқа деп көрсетуге тырысады, ал осы тәжірибелермен таныс емес адамдар үшін рестрик (көбінесе «Бон» деп аталады) пен түпнұсқаны ажырату қиын болуы мүмкін. Бон басылымынан шыққан гравюраны анықтаудың негізгі белгілері: (i) гравюраның жоғарғы оң жақ бұрышында нөмірдің болуы (нөмір көбінесе гравюраның өзінде, бірақ кейде шетінде де болуы мүмкін); (ii) Бон басылымының түссіз шығарылғандығы; және (iii) Бон басылымының негізгі томдары қағаздың екі жағына басылғандығы (ал «жасырын қалған гравюралар» деп аталатын Бон басылымы, түпнұсқалар сияқты, қағаздың бір жағына ғана басылған). Дегенмен, гравюраның бір жақты болуы оның Бон басылымы емес дегенді білдірмейді: қағаздың бір жағына ғана басылған, нөмірі бар көптеген Бон гравюралары бар (мысалы, «Жарқын жарық қараңғылықты қуады»). Мұндай бір жақты нөмірленген гравюралар көбінесе кітапқа мұқапталған томдарға қарағанда жоғары сапалы қағазға басылады, сонымен қатар басып шығару сапасы да әлдеқайда жақсы, өйткені анық бейне алу үшін көбірек күш жұмсалады. Бұл гравюралар Генри Бонның оларды бояу үшін, содан кейін Гиллрейдің өмірінде жарияланған гравюралар сияқты жоғары сапалы жеке гравюралар ретінде сату мақсатымен жасағанына сенімді. Мұндай бір жақты рестриктердің көптеген мысалдары бар, олар боялған да, боялмаған да кездеседі. Бон гравюраларының бағасы әдетте түпнұсқа бағасынан оннан бірден жиырмаға дейін есе арзан болғандықтан, адал емес сатушылар гравюраның Бон екенін жасыру үшін барлық мүмкіндікті пайдаланады. Олардың арасында ең көп қолданылатындары: (i) гравюраның рестрик екенін жасыруға бағытталған, түсініксіз сипаттамалар (кейбір сатушылар тікелей өтірік айтады); (ii) егер нөмір гравюраның шегінен тыс болса, гравюраны бейненің шетіне дейін кесу; (iii) егер нөмір гравюраның ішінде болса, бетін мұқият сүртіп нөмірді жою; (iv) нөмірді алып тастау үшін гравюрадан жолақтар кесу; (v) гравюраны қағазға жабыстыру немесе оны жақтау арқылы артқы жағында басылған бейне бар-жоқ екенін анықтауды қиындату; және (vi) түс қосу. Соңғы кезде Джон Миллер басылымдарының бағасы да жылдам өсуде, себебі олар коллекционерлер үшін қолжетімді және сенімді инвестиция ретінде қарастырылады. Олар Гамфри ханымның баспаханасындағы түпнұсқа гравюраларға жақсы балама ретінде қарастырылады.

Ықпал

Гиллрей әлі күнге дейін барлық уақыттағы ең ықпалды саяси карикатуристердің бірі ретінде құрметтеледі, ал Ұлыбританиядағы саяси аренадағы жетекші карикатуристер Стив Белл мен Мартин Роусон оны осы саладағы барлық алдыңғыларының ең ықпалдысы деп мойындайды. Торонто университетінің саяси сатира саласындағы сарапшысы, профессор Дэвид Тейлор 2013 жылы былай деді: "Егер сол кездегі жетекші карикатурист Джеймс Гиллрей Роб Фордты бейнелеген болса, ол қазіргілерден әлдеқайда қатал болар еді". Уильям Хогарттан кейін ең ықпалды карикатуристтердің бірі саналатын Гиллрей саяси карикатураның әкесі деп аталды. Джон Мурс "Гиллрейдің Ұлттық ыңғайлылықтарына Руссолық көзқарас" атты мақаласында былай жазды: "Ұлттық ыңғайлылықтар мен Әсем ана көрсеткендей, Гиллрей Руссоның идеяларына қызығушылық танытты, оның еңбектеріне олардың әсері тиді, және кейінірек революция мен радикализм туралы суреттері көрсеткендей, ол Руссоны басқа революциялық ықпалдардан жоғары бағалады, Руссоның мәтіндерін бейнелеуде күмәнділік тудыру үшін қате жазудың руссолық тәсілін қолданды".

Негізгі дереккөздер

Гиллрей, Джеймс. Джеймс Гиллрейдің сатирикалық гравюралары (Dover Publications, 1976), қара-ақ көшірмелер.