Джон Тенниэль: Британ суретшісі және сатирик-карикатурист

Кіріспе

Британдық суретші және карикатурист (1820–1914)

Сэр Джон Тенниел (28 ақпан 1820 – 25 ақпан 1914) – 19 ғасырдың екінші жартысында танымал болған ағылшын суретшісі, графикалық юморист және саяси карикатурист. Лондондағы Корольдік өнер академиясының түлегі, ол 1893 жылы көркемдік жетістіктері үшін рыцарь атағымен марапатталды, бұл иллюстратор немесе карикатурист алғаш рет алған құрметтің белгісі болды. Тенниел 50 жылдан астам уақыт бойы «Punch» журналының басты саяси карикатурисі ретінде және Льюис Кэрролдың «Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғалары» (1865) және «Көзілдірмек арқылы және Алиса тапқан нәрселер» (1871) атты шығармаларына салған суреттерімен еске алынады. Тенниелдің егжей-тегжейлі қара-ақ суреттері Алиса кейіпкерлерінің классикалық бейнесі болып саналады, комикс суретшісі және жазушысы Брайан Талбот айтқандай: «Кэрролл Ашулы шляпашыны ешқашан сипаттамаған, біздің бейнеміз – таза Тенниелдің туындысы».

Ерте өмір

Тениел Батыс Лондонның Бейсуотер қаласында, гугеноттар ұрпағы фехтование және би оқытушысы Джон Баптист Тениел мен Элиза Мария Тениел отбасында дүниеге келді. Тениелдің бес бауырласы болды: екі ағасы және үш апасы. Апаларының бірі, Мэри, кейін Корнуолл ыдыстарын шығаратын қыш құмырашылығының иесі Томас Гудвин Гринге тұрмысқа шықты. Тениел бала кезінде де, ересекте де тыныш, іштен тығылатын адам болды. Ол назар орталығында болмай, бәсекеге немесе өзгеріске бей-жай қарады. Оның өмірбаясын жазған Родни Энген Тениелдің «өмірі мен мансабы – сырттан әдемі мінезді, құрметке лайықты өмір сүрген адамның өмірі» екенін жазды. 1840 жылы Тениел фехтованиемен айналысқанда, әкесінің қорғаныш ұшы жоғалып кеткен фольгасынан көзге ауыр жарақат алды. Жылдар өте келе Тениел оң көзінің көру қабілетін бірте-бірте жоғалтты; ол әкесіне жарақатының қырқы туралы ешқашан айтпады, оны одан әрі уайымдатуды қаламады. Тениел жоғары өнерге бейім болғанымен, ол юморист ретінде де танылып, құрметтелді. Чарльз Кинмен ерте жастасқандығы оның ғылыми карикатураға деген дарынын дамытты.

Оқыту

Тениел 1842 жылы сынақтан өтіп, Корольдік өнер академиясының студенті болды; қажетті қабылдау портфолиосын толтыру үшін ол классикалық мүсіндердің жеткілікті көшірмелерін жасағандықтан қабылданды. Осылайша Тениел өзінің бұрынғы тәуелсіз білімін осы жерде қайта жаңартып алды. Тениелдің Корольдік академияда және басқа да оқу орындарында алған формалды білімі оның көркемдік амбицияларын дамытуға көмектессе де, ол мектептің оқыту әдістерімен келіспеді және өзін-өзі тәрбиелеуге кірісті. Ол классикалық мүсіндерді сурет салу арқылы зерттеді. Бірақ, сурет салу дағдысы жетілмегендіктен, бұл оған қиындық тудырды. Тениел Лондонның Таунли галереясындағы классикалық мүсіндерді, Британ мұражайындағы костюмдер мен қару-жарақ суреттерін көшіріп, Реджент паркіндегі зообақтың жануарларын, сондай-ақ Лондон театрларының актерлерін сахнадан суреттеді. Бұл оқулар Тениелге егжей-тегжейлілікті ұнатуға үйретті, бірақ ол жұмыста асығыс болып, есте сақтау арқылы сурет салғанда ләззат алды. Оның керемет жады болғанымен, ол оның алғашқы формалды білімін әлсіретіп, көркемдік амбицияларын шектеді. Тағы бір "формалды" оқыту тәсілі – Тениелдің суретшілер тобына қатысуы, академияның оны бағындырған ережелерінен еркін болды. 1840 жылдардың ортасында ол Суретшілер қоғамына немесе Клипстон көшесіндегі Өмір академиясына қосылды, және Тениел алғаш рет сатирикалық суретші ретінде осы жерде көзге түсті деуге болады.

Ерте мансап

Тениелдің алғашқы кітап иллюстрациясы 1842 жылы Сэмюэл Картер Холлдың «Британ балладалары кітабы» үшін жасалды. Ол алғашқы кітап суреттерін дайындап жатқанда, Лондонда түрлі конкурстар өтті, мұның арқасында үкімет өсіп келе жатқан германдық Назарей стилімен күресіп, шынайы ұлттық ағылшын өнер мектебін дамытуға тырысты. Тениел 1845 жылы Вестминстер сарайының жаңа қабырға безендіруін жобалау мүмкіндігі үшін суретшілер арасындағы Лордтар палатасы конкурсына қатысуды жоспарлады. Ол мерзімі өткеніне қарамастан, «Әділет аллегориясы» атты 5 метрлік эскизін Вестминстер сарайының қабырға безендіруіне арналған дизайн конкурсына ұсынды. Осы үшін ол 200 фунт стерлинг сыйлық алып, Лордтар палатасының Жоғарғы күту залында (немесе Ақындар залында) фреска салуға тапсырыс алды. Тениелдің көптеген саяси карикатуралары ирланд ұлтшылдығына қарсы күшті наразылық білдірді, фениандар мен жер лигалары айуандар сияқты, маймыл тәрізді жаратылыстар ретінде бейнеленді, ал «Хиберния» – Ирландияның бейнесі – осындай «жандардан» қорқып, қорғаныш іздеп, күшті, қаруланған Британияның бейнесіндегі «үлкен әпкесіне» жүгінген әдемі, көмексіз қыз ретінде көрсетілді. «Тең емес жекпе-жек» атты суреті 1881 жылғы 8 қазанда «Панч» журналында жарияланды. Суретте полицей қылмыскермен тек таяқпен күресіп, полиция әдістерін өзгерту қажеттігін жұртқа жеткізуге тырысады. Ол жасаған кітап иллюстрацияларынан бөлек қарастырылғанда, Тениелдің «Панч» журналындағы ғана жұмысы, ондаған жылдар бойы редакциялық көзқарастарды білдіретін, көбінесе даулы және әлеуметтік сезімтал мәселелерді қамтыған, британдық қоғамның дауысын жеткізуге арналған. Тениел «Панч» үшін 2165 карикатура салды, бұл либералды және саяси белсенді басылым Виктория дәуіріндегі қоғамның либералды әлеуметтік өзгерістерге деген көңілін көрсетеді; осылайша Тениел өзінің карикатураларында британдық көпшіліктің ар-ожданын білдірді. Тениел шамамен 2300 карикатура, көптеген ұсақ суреттер, «Панч» журналының жылнамасы және басқа да арнайы шығарылымдары үшін көптеген қос беттік карикатуралар және «Панч» кітапшаларының 250 дизайнын жасады. 1865 жылғы желтоқсанда жаңа басылым шықты, ол 1866 жылғы нұсқасы ретінде жарияланды және Тениелдің атағын арттырып, бірден бестселлерге айналды. Оның екі кітапқа салған суреттері әдебиеттегі ең танымал иллюстрациялардың біріне айналды. 1872 жылдан кейін, Кэрроллдың жобалары аяқталғаннан кейін, Тениел әдеби иллюстрациядан бас тартты. Кейін Кэрролл Тениелге тағы бір жобаны жасауды ұсынды. Сонда Тениел былай деп жауап берді:
«Көру айнасымен» жасау қабілеті мен кітапқа сурет салу үшін суреттер жасау қабілетім менің қолымнан кетіп қалды, мен содан бері бұл бағытта ештеңе істеген жоқпын. Тениелдің «Алиса» суреттері Далзиел ағайындармен ағаш блоктарына қашалды. Содан кейін олар кітаптарды басып шығару үшін электротиптік көшірмелер жасау үшін үлгі ретінде пайдаланылды. Түпнұсқа ағаш блоктары Оксфордтағы Бодлеан кітапханасында сақталады. Олар әдетте көпшілікке қойылмайды, бірақ 2003 жылы көрмеге қойылды. Манхэттендегі (Нью-Йорк) Централ Парктегі «Алиса ғажайыптар елінде» (1959) қола мүсіні оның суреттеріне негізделген.

Tenniel's first book illustration was for Samuel Carter Hall's The Book of British Ballads, in 1842. While engaged with his first book illustrations, various contests were taking place in London, as a way in which the government could combat the growing Germanic Nazarenes style and promote a truly national English school of art. Tenniel planned to enter the 1845 House of Lords competition amongst artists to win the opportunity to design the mural decoration of the new Palace of Westminster. Despite missing the deadline, he submitted a 16 feet (5 m) cartoon, An Allegory of Justice, to a competition for designs for the mural decoration of the new Palace of Westminster. For this he received a £200 premium and a commission to paint a fresco in the Upper Waiting Hall (or Hall of Poets) in the House of Lords. Many of Tenniel's political cartoons expressed strong hostility to Irish Nationalism, with Fenians and Land leagues depicted as monstrous, ape like brutes, while "Hibernia" – the personification of Ireland – was depicted as a beautiful, helpless girl threatened by such "monsters" and turning for protection to an "elder sister" in the shape of a powerful, armoured Britannia. "An Unequal Match", his drawing published in Punch on 8 October 1881, depicted a police officer fighting a criminal with only a baton for protection, trying to put a point across to the public that policing methods needed to be changed. When examined separately from the book illustrations he did over time, Tenniel's work at Punch alone, expressing decades of editorial viewpoints, often controversial and socially sensitive, was created to echo the voices of the British public. Tenniel drew 2,165 cartoons for Punch, a liberal and politically active publication that mirrored the Victorian public's mood for liberal social changes; thus Tenniel, in his cartoons, represented for years the conscience of the British majority. Tenniel contributed around 2,300 cartoons, innumerable minor drawings, many double page cartoons for Punch's Almanac and other specials, and 250 designs for Punch's Pocket books. A new edition was released in December 1865, carrying an 1866 date, and became an instant best seller, increasing Tenniel's fame. His drawings for both books have become some of the most famous literary illustrations. After 1872, when the Carroll projects were finished, Tenniel largely abandoned literary illustration. Carroll did later approach Tenniel to undertake another project for him. To this Tenniel replied:
It is a curious fact that with Looking Glass the faculty of making drawings for book illustrations departed from me, and I have done nothing in that direction since. Tenniel's Alice illustrations were engraved onto blocks of deal wood by the Brothers Dalziel. These then served as masters for the electrotype copies for the actual printing of the books. The original wood blocks are held by the Bodleian Library in Oxford. They are not usually on public display, but were exhibited in 2003. The bronze Alice in Wonderland sculpture (1959) in Central Park in Manhattan, New York City, is patterned on his illustrations.

Неміс назареттерінің ықпалы

Назареттік қозғалысқа байланысты стиль 19 ғасырдағы көптеген кейінгі суретшілерге, соның ішінде Тенниелге әсер етті. Оны "көлеңкеленген контурлар" деп сипаттауға болады, онда фигуралардың немесе нысандардың шетіндегі сызықтарға қосымша қалыңдық беріледі немесе көлеңке немесе көлемді көрсету үшін екі рет салынады. Бұған қоса, бұл стиль өте дәл, суретші фигуралары үшін анық және қатаң контур жасайды, оларды және композицияларды беделді етеді, сонымен бірге мінез-құлқында шектеулілік пен бояудың ақшылдығын сақтайды. Тенниелдің Назареттік стильдегі алғашқы суреттері жақсы қабылдамағанымен, осы стильмен танысуы оны дұрыс бағытқа баулыстырды.

Ерекшеліктерге назар

1850-ші жылдардан кейін Тенниелдің стилі фон мен фигураларға көбірек егжей-тегжейлілік енгізу арқылы жаңартылды. Фондық детальдарды қосу оның иллюстрацияларындағы бұрынғы әлсіз германдық сахналық безендіруді түзеді. Тенниелдің дәлдеу суреттері жалпылама көріністердің орнына уақыттың, жердің және жеке тұлғалардың нақты сәттерін бейнеледі. Фонның ерекшелігіне жасалған өзгеріске қоса, Тенниел адам түрлеріне, мінез-қалпына және жекелендіруге жаңа қызығушылық танытты, бұл оның Ғажайыптар елінің суреттеріне көшті. Көптеген адамдар театрлық дейтін Тенниел стилінің осы ерекшелігі, оның ертерек карикатураға деген қызығушылығынан туындаған болуы мүмкін. Тенниелдің «Панч» журналындағы алғашқы жылдарында ол осы карикатуристің адамдар мен заттардың ерекшелігіне деген қызығушылығын дамытты, тіпті қоршаған ортадағы заттарға адам сияқты мінез берді. Мысалы, Джон Эверетт Милланың креслодағы қыз суретін Тенниелдің креслодағы Алиса суретімен салыстырсақ, Милланың креслосы тек реквизит екенін, ал Тенниелдің креслосы қауіпті және зор тұрқы бар екенін анық көруге болады. Стильдегі тағы бір өзгеріс – оның көлеңкелі сызықтары. Бұл сызықтар механикалық көлденең сызықтардан күшті қолмен салынған, қараңғы аймақтарды күшейтетін, тік сызықтарға айналды.

Қиындық

Тениелдің "гротесктігі" Льюис Кэрроллдың Тениелді Алиса кітаптарының иллюстраторы ретінде таңдауының бір себебі болды, өйткені ол шындықтың сенімділігі күмәнді болуы мүмкін деген мазасыздық сезімін беруге көмектесті. Тениелдің стилі әдеттегідей, қараңғы және атмосфералық композициялары арқылы гротеск болып көрінеді, онда қиялға берілген жандар күрделі сызықтармен салынған. Көбінесе, Грандвилль Париждің "Charivari" сатирикалық журналында жасағандай, жануарлардың басын адам денесіне немесе керісінше бейнелеу арқылы осы эффектке қол жеткізілді. Тениелдің суреттерінде гротеск – адамдар мен заттардың қосылуы, адам денесінің деформациясы мен зорлық-зомбылық (мысалы, Алиса эликсир ішіп алып, үлкенге айналғанда) және осындай құбылыстарды бейнелей отырып, осы дүниенің қарапайым нәрселерімен айналысуға бейімділік ретінде көрінеді. Тениелдің ең айқын гротесктік туындысы – Алисадан алынған оның әйгілі Джаббервок суреті. Алисаның суреттері қиял мен шындықты үйлестіреді. Моррис сияқты ғалымдар Тениелдің стильдік өзгерісін 1850-ші жылдардың соңындағы реализмге бет бұрумен байланыстырады. Гротеск әсеріне қол жеткізу үшін "қиял әлемін емес, біздің әлемімізді өзгерту қажет". Суреттер үнемі, бірақ сымбатты түрде, бізді нақты әлемге еске салады, сондай-ақ Тениелдің ортағасырлық қаладан, грузин қалашығының портигінен немесе Ақ Қоянның клеткалы күртешесінен алынған кейбір көріністері де осыған дәлел. Бұған қоса, Тениел Кэрроллдың мәтінін мұқият сақтайды, сондықтан оқырман мәтін мен суреттердің арасындағы ұқсастықты байқайды. Бұл реализмнің нюанстары оқырмандарға Уандерлендтің барлық көрінетін тұрғындарының тек өздері екеніне, тек шындыққа сай екеніне және тек ойнап жатқандарына сендіруге көмектеседі.

Alice-те сурет пен мәтін

Алиса кітаптарының ерекшелігі – Тенниелдің суреттерін беттерге орналастыруы. Суреттердің мәтінмен физикалық байланысы оларды біріктіреді. Кэрролл мен Тенниел мұны әртүрлі тәсілдермен көрсеткен. Олардың бірі – жақшалар: Тенниел бейнелеуге тырысқан сәтті жеткізу үшін екі тиісті сөйлем суретті жақшалап тұратын. Тенниелдің суреттерін мәтінмен жақшалау олардың "драматикалық әсерін" күшейтеді. Дегенмен, басқа, сирек кездесетін суреттер мәтінге түсіндірме ретінде қолданылады. Сурет пен мәтін арасындағы тағы бір байланыс – кең және тар суреттердің қолданылуы. Кең суреттер беттің ортасына орналастырылады, ал тар суреттер бет шетіне немесе мәтіннің тар жолымен қатар орналастырылады. Дегенмен, сөздер де сол бейнеленген нәрселермен қатар жүреді. Мысалы, Әлиса: "Ой, менің кешірімді аяқтарым!" дегенде, бұл сөздер беттің төменгі жағында ғана емес, суреттегі оның аяқтарының жанында да орналасқан. Осы тар суреттердің кейбіреулері L тәрізді пішіндес және оның ең есте қаларлық туындыларының бірі болып табылады. Бұл суреттердің жоғарғы немесе төменгі бөлігі беттің толық енін алып жатса, екінші жағы мәтін үшін бір жағынан орын қалдырады.

Зейнеткерлік және өлім

1893 жылы королева Викторияның атынан қарт Тенниелге ең жоғары құрмет көрсетілді – ол қоғамдық қызметі үшін рыцарь атанды. Бұл – иллюстратор немесе карикатурист алғаш рет алған мұндай награда еді. Оның әріптестері оның рыцарьдық атағын “бұрынғы қарапайым мамандықты бұрын-соңды болмаған деңгейдегі құрметке көтергені үшін” көрсетілген алғыс ретінде қарады. Тенниел рыцарь атанғаннан кейін қара-ақ суретшінің әлеуметтік мәртебесін көтерді және өз кәсібіне деген жаңа құрмет сезімін оятып, оның еңбегіне деген сұранысты арттырды. 1901 жылғы қаңтарда зейнеткерлікке шыққаннан кейін Тенниелге қоштасу кеші (12 маусымда) ұйымдастырылды, оны сол кездегі Парламент төрағасы А.Ж. Балфур басқарды және Тенниелді “үлкен суретші және асыл адам” деп сипаттады. Оның қайтысынан екі күн өткен соң, The Daily Graphic газеті Тенниелдің “сол кездегі саяси көңіл-күйге өлшеусіз әсер еткенін” еске салды. Тенниел оның тақырыптарын суреттегенде, біз әрқашан ұлттық және халықаралық жағдайды, сондай-ақ оған қатысты халықтың пікірін айқындау үшін “Панч” журналының карикатураларына жүгінетінбіз және одан күткенімізді әрқашан табатынбіз. Мұндай әлеуметтік ықпал 50 жылдан астам уақыт бойы оның саяси карикатураларын апта сайын жариялаудың нәтижесінде туды. Тенниелдің даңқы оның еңбегіне деген қажеттілікті газеттен тысқары да тудырды. Тенниел ғана емес, Викториялық Британияның ең көп жарияланған суретшілерінің бірі болды, сонымен қатар “Панч” журналының карикатурашысы ретінде британдық қоғамның “көрнекті әлеуметтік бақылаушыларының” бірі және қуатты журналистиканың ажырамас бөлігіне айналды. 1914 жылы “New York Tribune” газетінің тілшісі Джордж В. Смолли Джон Тенниелді “өз заманының ең ірі интеллектуалдық күштерінің бірі, (ол) әлеуметтік заңдар мен саяси күштерді түсінген” деп атады. Сэр Джон Тенниелдің туындыларынан құралған көрмелер 1895 және 1900 жылдары өтті. Тенниел сонымен қатар Виктория және Альберт мұражайының Оңтүстік галереясындағы Леонардо да Винчи мозаикасының авторы болды. Оның нүктелі акварель суреттері 1874 жылы ол сайланған Royal Institute of Painters in Water Colours көрмелерінде жиі көрсетілді.

An ultimate tribute came to an elderly Tenniel as he was knighted for public service in 1893 by Queen Victoria. It was the first such honour ever bestowed on an illustrator or cartoonist. His fellows saw his knighthood as gratitude for "raising what had been a fairly lowly profession to an unprecedented level of respectability." With his knighthood, Tenniel elevated the social status of the black and white illustrator, and sparked a new sense of recognition of his profession. When he retired in January 1901, Tenniel was honoured with a farewell banquet (on 12 June), at which AJ Balfour, then Leader of the House of Commons, presided, and described Tenniel as "a great artist and a great gentleman". Two days after his death, The Daily Graphic recalled how Tenniel "had an influence on the political feeling of this time which is hardly measurable While Tenniel was drawing them (his subjects), we always looked to the Punch cartoon to crystallize the national and international situation, and the popular feeling about it—and never looked in vain." This social influence resulted from the weekly publishing of his political cartoons over 50 years, whereby Tenniel's fame allowed for a want and need for his particular illustrative work, away from the newspaper. Tenniel became not only one of Victorian Britain's most published illustrators, but as a Punch cartoonist one of the "supreme social observers" of British society and an integral component of a powerful journalistic force. The New York Tribune journalist George W. Smalley referred to John Tenniel in 1914 as "one of the greatest intellectual forces of his time, (who) understood social laws and political energies." Public exhibitions of Sir John Tenniel's work were held in 1895 and 1900. Tenniel was also the author of one of the mosaics, Leonardo da Vinci, in the South Court in the Victoria and Albert Museum. His stippled watercolour drawings appeared from time to time in the exhibitions of the Royal Institute of Painters in Water Colours, to which he had been elected in 1874.