Кіріспе
Франсуаза д’Обинье (Françoise d’Aubigné; 27 қараша 1635 – 15 сәуір 1719), бастапқыда мадам Скаррон, кейін мадам де Ментенон (Madame de Maintenon) ретінде танымал, француз дворяны және 1683 жылдан бастап 1715 жылы қайтыс болғанға дейін Франция королі Людовик XIV-нің morganatic әйелі. Франция патшайымы деп ресми түрде танылмағанымен, олардың некесі құпия өткендіктен, мадам де Ментенон корольдің ең жақын кеңесшісінің бірі және корольдік балалардың тәрбиешісі ретінде зор саяси ықпалға ие болды. Франсуаза 1652 жылы ақын Пол Скарронға үйленді, бұл оған париждік жоғары қоғамға жол ашты. 1660 жылы ол жесір қалды, бірақ кейін Людовик XIV-нің сүйіктісі мадам де Монтеспанмен достығы арқасында жағдайы жақсарды, ол оған корольдың заңды емес балаларын тәрбиелеуді тапсырды. Балалар заңды деп жарияланғаннан кейін, ол корольдік тәрбиеші болып тағайындалды, ал 1675 жылы Людовик XIV оған Ментенон маркизасы титулын берді. 1670-ші жылдардың соңында ол Монтеспанды корольдің сүйіктісі ретінде толығымен ығыстырды. 1683 жылы Мария Тереза патшайымның қайтысынан кейін мадам де Ментенон Людовикпен жекелеген рәсімде үйленді. Ол Франциядағы екінші ең беделді тұлға ретінде танылды, ал оның діншілдігі күйеуіне күшті әсер етті, ол католик дінінде нығайып, ашық түрде махаббатқа бармады. 1686 жылы ол кедей дворян отбасыларынан шыққан қыздарға арналған Сен-Луи корольдік мектебін құрды, ол Ескі тәртіп кезінде әйелдер біліміне елеулі үлес қосты. 1715 жылы Людовик XIV қайтыс болғаннан кейін мадам де Ментенон Сен-Сирге зейнетке шықты, онда төрт жылдан кейін 83 жасында қайтыс болды.
Françoise d'Aubigné (27 November 1635 – 15 April 1719), known first as Madame Scarron and subsequently as Madame de Maintenon (madam də mɛ̃t(ə)nɔ̃), was a French noblewoman and the second wife of Louis XIV of France from 1683 until his death in 1715. Although she was never considered queen of France, as the marriage was carried out in secret, Madame de Maintenon had considerable political influence as one of the King's closest advisers and the governess of the royal children. Born into an impoverished Huguenot noble family, Françoise married the poet Paul Scarron in 1652, which allowed her access to the Parisian high society. She was widowed in 1660, but later saw her fortunes improve through her friendship with Louis XIV's mistress, Madame de Montespan, who tasked her with the upbringing of the king's illegitimate children. She was made royal governess when the children were legitimised, and in 1675 Louis XIV granted her the title Marquise de Maintenon. By the late 1670s, she had essentially supplanted Montespan as the king's maîtresse en titre. After the death of Queen Maria Theresa in 1683, Madame de Maintenon married Louis in a private ceremony. She came to be regarded as the second most powerful person in France, and her piety had a strong influence on her husband, who became firmer in his Catholic faith and had no more open mistresses. In 1686, she founded the Maison royale de Saint Louis, a school for girls from impoverished noble families, which had a significant influence on female education under the Ancien Régime. After Louis XIV's death in 1715, Madame de Maintenon retired to Saint Cyr, where she died four years later at the age of 83.
Ниортта туған
Франсуаза д’Обинье 1635 жылдың 27 қарашасында Францияның Ниорт қаласында дүниеге келген. Бір тақташа оның туған жері Шомон қонақ үйі екенін көрсетеді, бірақ кейбір дереккөздер оның Ниорт губернаторының үйінде туғанын, ал оның крест әкесі – атақты «Максимдер» авторы Франсуа де Ла Рошфуконың әкесі, герцог де ла Рошфуко болғанын айтады.
Протестанттық тәрбие
1639 жылы Констант түрмеден босатылып, Жанна мен Франсуазамен бірге Батыс Үндістандағы француз аралдық колониясы Мартиникаға барды. Жанна балаларына көп еркіндік бермейтін қатал ана болды. Ол оларды католиктік крещение алғандарына қарамастан, протестанттық біліммен тәрбиеледі. Констант Францияға қайтып, отбасын Мартиникада қалдырды, соның салдарынан Жанна 1647 жылы олар Францияға оралғанға дейін балалары үшін "ана да, әке де" болуға тырысты. Отбасы оралғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, екеуі де қайтыс болды, ал балалар әкелерінің әпкесі, мадам де Вилеттің қамқорлығына өтті. Виллеттердің Мурсай деген үйі Франсуаза үшін жақсы естелік болды, ол Мартиникаға кетпес бұрын әпкесі мен күйеуінің қамқорлығында болған еді. Де Виллеттер бай болғандықтан балаларға жақсы қарады, бірақ олар шын протестанттар болды және немерелері мен шөберелерін өз нанымында тәрбиелеуді жалғастырды. Франсуазаның крест анасының отбасы бұл туралы білгенде, оны монастырда оқытуға бұйрық берілді.
Білім
Франсуаза монастырлық өмірді ұнатпады, себебі оған білім мен еркіндік шектеулі болды. Оның сабақтарына қарапайым математика, француз, латын тілдері және шаруашылық жұмыстары кірді. Басты назар дін мен қасиетті кітаптарға берілді, және ол әлеммен байланысқа мүмкіндік бермеді. Жек көруіне қарамастан, Франсуаза сол жердегі Селест әпкеге деген махаббат сезімін дамытты, ол жас қызды алғашқы қасиетті тамаққа қабылдауға көндірді. Кейінірек Ментен: "Мен [Селест әпкені] сөзбен жеткізе алмайтындай жақсы көретінмін. Мен оның қызметі үшін өзімді құрбан етуге дайын болдым" деді. Франсуаза жазу өнерінде де шебер екенін көрсетті, өмірі бойы 90 000-нан астам хат жіберді. Франсуазаның крест анасының анасы, мадам де Нейлянт, қызды Парижге алып келіп, оны болашақта пайдалы болатын танымал адамдармен таныстырды.
Патшалық гувернантасы
1660 жылы Пол Скаррон қайтыс болғаннан кейін, патша анасы Анна Австрия, оның жесіріне зейнетақысын жалғастырып қана қоймай, оны жылына 2000 ливрге дейін арттырды, осылайша Франсуазаның әдеби ортада қалуына жағдай жасады. 1666 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін, Людовик XIV зейнетақыны тоқтатты. Тағы да қиын жағдайға түсіп, бірнеше жыл бойы достарының жәрдемімен күн көріп жүрген Скаррон ханым, Португалияның жаңа патшайымы Мари Франсуаза де Немурдың сүйемелдеушісі ретінде Парижден Лиссабонға аттануға дайындалды. Бірақ жолға шығар алдында, ол патшаның құпия сүйіктісі болған Монтеспан ханыммен танысты. Монтеспан Скарронға соншалықты әсер етті, ол патшадан оның зейнетақысын қайта орнатуын өтінді, бұл Франсуазаның Парижде қалуына мүмкіндік берді. 1669 жылы Монтеспан ханым Луи XIV-тен болған екінші баласын Скаррон ханымның Рю де Вогирардағы үйіне орналастырды, оған үлкен кіріс пен көптеген қызметшілер берілді. Скаррон үйді мұқият күзетіп, құпиялылығын сақтап, хатшы және үй иесі ретінде көптеген міндеттерді атқарды. Оның нәресте Луи Август, Мэн герцогына (1670 жылы туған) көрсеткен қамқорлығы алғаш рет Людовик XIV-нің назарына ілікті, бірақ патша бастапқыда оның қатал мінезі мен қатаң діни сенімдерінен көңілі тоңды. 1673 жылдың 20 желтоқсанында Луи Август пен оның бауырларының заңды ұлдары ретінде мойындалғаннан кейін, ол Сен-Жермен сарайына көшіп, Франция балаларының тәрбиешісі болды, патшамен теңдей ашық сөйлесуге рұқсат етілген санаулы адамдардың бірі. Мадам де Севинье Людовик XIV-тің осылай сөйлейтін біреудің болуына қатты риза болғанын байқады. Оның тың еңбегі үшін патша Скарронды 200 000 ливрмен марапаттады, ол оны 1674 жылы Ментеньондағы мүлікті сатып алуға жұмсады. 1675 жылы Людовик XIV оған Ментеньон маркизасы атағын берді. Мұндай игіліктер Монтеспан ханымның қызғанышын тудырды, ол балалар мен олардың күтімі туралы жиі дауласа бастады. 1680 жылы король Мадам де Ментеньонды өзінің келіні, Дофиннің екінші ханымы етіп тағайындады. У ісінен кейін Монтеспан сарайдан кетіп, орнына де Ментеньон келді, ол Людовик XIV-ке жақсы ықпал етті. Оның әйелі, королева Мари Тереза, Мадам де Монтеспанның көп жыл бойы көрсеткен қатыгездігінен кейін, осы уақытта оған ешқашан осылай жақсы қарым-қатынас жасалмағанын ашық айтты.
Саяси ықпал
Тарихшылар жиі атап өткендей, Мадам де Ментенонның саяси ықпалы зор болды. Ол 1700 жылдан кейін премьер-министрдің орнына саналатын патшадан кейінгі ең беделді тұлға ретінде қарастырылды. Патшаның ресми мәртебесі болмағандықтан, патшамен кездесуді қалағандар оған оңайрақ жүгіне алды. Дегенмен, оның шешімдері мүсінсіз болған жоқ және кейбір қателіктер жасалды; 1701 жылы әскери қолбасшы Николя Катинатты Виллеруа герцогымен алмастыру оның ықпалымен болған болуы мүмкін, бірақ Испания мұрагерлік соғысы емес. Діни сенімі мықты болған Мадам де Ментенон күйеуіне зор әсер етті, ол енді ашық түрде қатынайтын әйелдерінен бас тартып, ораза айында операға тыйым салды. Кейбіреулер оны Нант эдиктің жойылуына және драгундық жазалау шараларына жауапты деп айыптады, бірақ соңғы зерттеулер көрсеткендей, ол драгундық жазалау шараларының қатыгездігіне қарсы болған, бірақ олардың нәтижесінде болған дін өзгертулерге риза болды. Өзінің протестанттық өсіп-жеткендігін еске алып, гугеноттарға төзімділік туралы тілек білдірген жағдайда, жаулары оны әлі де құпия протестант деп айыптауы мүмкін деп қорқыныш білдірді. 1692 жылы папа Иннокентий XII Франциядағы барлық монастырларды тексеру құқығын оған берді. Басқалардың ойынша болғандай емес, Мадам де Ментенон өзінің билігін көбінесе жеке қамқорлыққа пайдаланды, мысалы, ағасы Шарль д’Обинье, граф д’Обиньеге үнемі берген экономикалық көмегі. Өмірінің соңғы жылдарында ол күйеуін бұрынғы тәрбиеленушілерін, корольдің Мадам де Монтеспаннан болған балаларын ханзадалар мен ханшайымдар және патшалық кеңес мүшелері арасындағы ордадағы жоғары лауазымдарға тағайындауға ынталандырды.
Білім беру іс-шаралары
Мадам де Ментенон Сент-Луи корольдік үйін құрды, бұл кедей асыл отбасылардан шыққан қыздарға арналған мектеп болды, себебі көптеген провинциялық асыл адамдар соғыстарда қаза тапты немесе патшаға қызмет ету үшін қалталарын жұмсады. Мектеп Руйельде басталып, кейін Noisy le Roi-ге көшірілді, содан соң король, оның өтініші бойынша, Сент-Денис аббаттығының қаражатын пайдаланып, Версальден батысқа қарай 5 шақырым жердегі Сент-Сир ауылын мектепке бөлді. Оның тілегіне сәйкес, білім беру дәстүрлі монастырьлардағыдан өзгеше болады, онда білім деңгейі төмен және көбінесе дінге бағытталған еді: оның шәкірттері ақсүйек әйелдер болу үшін тәрбиеленді, бірақ қатаң білім алып, сонымен бірге сол дәуірдің прогрессивті екенін көрсетті. Мадам де Ментенон туғаннан талантты педагог және шәкірттеріне мейірімді, аналық қамқорлық көрсеткен тұлға еді, оның шәкірттерінің арасында Савойялық дофина Мари Аделаида да болды. Мадам де Ментенон мекеменің ережесін жасап, әр детальге назар аударды. Мектеп ғимаратында 250 оқушыға қамқорлық жасаған 36 штаттық ұстаз, 24 діни қызметкер және бірнеше дін қызметкерлері тұрды. 7-ден 20 жасқа дейінгі оқушылар формасының түсі бойынша бөлінді: 7-10 жас аралығындағылар – қызыл; 11-14 жас аралығындағылар – жасыл; 15-16 жас аралығындағылар – сары; 17-20 жас аралығындағылар – көк, ал ең талантты және тәртіпті «көктер» – қара түсті киді. Әр сыныптың оқу жоспары оқушылардың жасына сәйкес болды: «қызылдар» арифметиканы, геометрияны, оқу мен жазуды үйренді, сонымен қатар катехизис, латын және діни тарихтың негіздерін алды; «жасылдар» география мен тарихпен бірге осы пәндерді оқуын жалғастырды; «сарылар» сурет салу мен билеуді де үйренді; «көктер» геральдикаға, католик шіркеуінің тарихына және мораль туралы тереңірек білім алды; ал «қаралар» сабақтарға, есептерге, ауруханаға, асханаға көмектеседі және өздерінің оқушылары мен ұстаздары үшін киім тікті. Матенон үшін де бос уақыт маңызды болды, ол оқушыларды шахмат және шашка сияқты зихи ойындар ойнауға ынталандырды, бірақ карта ойындарына тыйым салынды. Ол Жан Расиннен Сент-Сирдегі қыздар үшін «Эстер» және «Аталия» пьесаларын жазуын сұрады.
Білім берудегі ықпал
Сен-Луи корольдік үйі 1793 жылы құрылған Революциялық республикалық әйелдер қоғамының, әйелдердің алғашқы саяси мүдделік тобының, талаптарына зор ықпал еткен деп саналады. Олардың білім беру жүйесін реформалау арқылы гендерлік теңдікті байланыстыруға жасаған сәтті әрекеті және 1724 жылғы корольдік жарлықты күшіне енгізу, ол барлық азаматтарға міндетті бастауыш білім беруді талап еткен, 17 ғасырдағы мадам де Ментенон мен Франсуа Фенелонның еңбектерінен шабыттанды. Революциялық ахуалда мадам де Ментенонның идеяларын жергілікті шенеуніктер мен қайырымдастар пайдаланды, олар көптеген жас, кедей қыздарды қабылдайтын аудандық бастауыш мектептерді сәтті ашты. Оның еңбегі Париж салондарында және Ағарту дәуірінде жиналған алғашқы феминистік қозғалысқа ұзақ мерзімді әсер етті, олардың мақсатының бірі – қоғамды қабілетті жұмысшылармен жақсарту және төменгі таптағы әйелдерге олардың жағдайын өзгертуге және жезөкшеліктен құтылуға көмектесу үшін әр түрлі жыныстар арасындағы білім теңдігін ілгерілету болды.
Кейінгі өмірі
1715 жылы күйеуінің қайтысынан кейін Франсуаза Сен-Сир-л’Экольдегі Сен-Луи корольдік үйіне зейнетке шықты, Дю д’Орлеан герцогы мен Франция регенті оған 48 000 ливр зейнетақы тағайындады. Ол Сен-Сирде қонақтарды қабылдауын жалғастырды, соның ішінде Ресей императоры Ұлы Петр де келді. Ол оның төсегінің басына орындық қойылып отырды және оның немен ауырып жатқанын сұрады, ол: «Қартаю» деп жауап берді. Ол оның бөлмесіне не үшін келгенін сұрады, ол: «Франциядағы барлық құнды нәрсені көру үшін келдім» деді. Кейін ол өзінің көмекшілеріне оның корольдік отбасы мен елге үлкен қызмет еткенін айтты. Франсуаза 1719 жылдың 15 сәуірінде 83 жасында қайтыс болды. Оның өсиеті бойынша Сен-Сирдегі хорға жерленуі және Матенон сарайын оның қызы, Ноайль герцогинясы Франсуаза Шарлотта д’Обиньеге, сондай-ақ ағасы Шарльдің жалғыз қызына мұра қалдыруы тілегі білдірілді. Оның құрметіне, сол кезде «L’Île Royale» деп аталған, Канадтың Нова-Скотия провинциясының Кейп-Бретон жағалауындағы шағын арал оған аталды; бұл арал Isle Madame деп аталды (алғашқыда l’Isle de la Marquise деп белгіленді).
Танымал мәдениетте
Мадам де Ментеньонның аты Александре Дюманың "Екі жыл өткен соң" кітабында қысқаша айтылады. Ол Аббат Скарронның кешінде Раульмен, ойдан шығарылған Брагелон виконтымен сөйлеседі. Артур Конан Дойл өзінің "Қашқындар" романында Мадам де Ментеньонды таныстырады, онда оның түн ортасында өткен неке рәсімінің тарихы келтірілген. Ф. Скотт Фицджеральд "Ұлы Гэтсби" романында Мадам де Ментеньонға сілтеме жасайды, "Гэтсбидің әкесі Дэн Коддиді өлтірген" деп сипатталатын "Елла Кей, газетші" туралы айтады. Мадам де Ментеньонды Кэтрин Уокер "Версаль" телесериалында ойнады. Ирен Сильвагни француз фильмі "Людовик XIV-нің өлімі" (2016) фильмде Мадам де Ментеньонды бейнеледі. Мадам де Ментеньон "Патша жолы" романында да кездеседі, онда ол Сент-Сирдегі студенттерінің біріне өмірін баяндайды. Мадам де Ментеньонның суреті:Файл:Mme de Maintenon.jpg – шығу тегі белгісіз, жақында сатылымға шығарылған 1719 жылғы миниатюраға ұқсас, және IDA Pro кері инженерия бағдарламасының логотипі болып табылады. Мадам Скаррон француз жазушысы Энн Голонның он үш тарихи-әңгімелік романнан тұратын "Анжелика" сериясында да еске алынады.