Кіріспе

Заңда "trial de novo" термині басқа сот органымен "жаңа сот отырысын" білдіреді (de novo латын тілінде "қайта", "жаңадан", "бастапқыдан" деген мағына береді, сондықтан сөзбе-сөз аударғанда "жаңа сот отырысы" болады). "Trial de novo" әдетте апелляциялық сот тарапынан бұйырылады, егер алғашқы сот отырысы заңмен белгіленген тәртіпте шешім қабылдамаған жағдайда.

Жалпы құқық

Жалпы құқық жүйелерінде сот процесін апелляциялық іс жүргізуден ерекшелейтін бір ерекшелік – апелляциялық іс жүргізуде жаңа дәлелдер әдетте ұсынылмайды (бірақ сирек жағдайларда рұқсат етуі мүмкін – көбінесе сот отырысынан кейін ғана анықталған және барлық ықыласпен төменгі сатыдағы сотқа ұсынылмаған дәлелдер). Жалпы ереже бойынша, апелляция тек "құқықтық мәселелерге" негізделуі керек, ал "фактілік мәселелерге" емес. Апелляциялық талаптар жиі сот судьясы немесе қазылар алқасы барлық фактілерді дұрыс қарастырмады деген шағымға негізделеді; егер бұл шағым қабылдалса, апелляциялық судьялар көбінесе "de novo" сот процесін тағайындайды. Жеке тұлғаның қос қылмысқа ұшырауына қарсы құқықтарын қорғау мақсатында, "de novo" сот процесін тағайындау көбінесе апелляциялық судьяның эксклюзивті құқығы болып табылады. Мысалы, кейбір жүйелер белгілі бір сомадағы талапты судья қарауына жіберуі мүмкін, бірақ қазылар алқасының алдында жаңа сот процесін өткізу құқығын сақтайды. АҚШ Федералдық соттарында "de novo" апелляциялық соттардың қарау стандартына да қатысты болуы мүмкін. Кейде, конституциялық мәселені төменгі сот шешкенде немесе төменгі соттың қабылдаған шешімі сияқты маңызды мәселелер апелляциялық сотқа түседі. Мұндай мәселе апелляцияға түскен жағдайда, апелляциялық сот төменгі соттың шешімін "de novo", яғни бастапқыдан қарап шығады. Бұл процесте апелляциялық сот судьялары төменгі соттың негіздемесін және фактілерді анықтауын деректерге сүйене отырып, бастауынан бастап қайта қарастырады. Бұл жоғары деңгейдегі тексеру болып табылады, нәтижесінде шешім күштен шығарылуы немесе қайта қарауға жіберуі мүмкін. Бұл "ашық қателік" немесе "нақты дәлелдер" сияқты жеңілдетілген қарау стандарттарынан өзгеше. Бұл жеңілдетілген стандарттар көбінесе шешімнің күштен шығарылуына әкелмейді, себебі апелляциялық сот төменгі соттардың шешіміне көбірек құрмет көрсетеді.

Ұлыбритания

Англия мен Уэльс заңдарында, әділет судьяларының шешімдеріне қарсы Crown Court-қа апелляциялар жаңадан қаралады (de novo). "De novo" қайта қарау – апелляциялық соттың заңның қолданылуы, түсіндірілуі және жоғарыда айқындалуы мәселелері бойынша алғашқы соттың қорытындыларын қайта қарау құқығын білдіреді. Жалпы алғанда, жұмыскерлерге берілетін әлеуметтік жәрдемақыларға қатысты шешімдерді, мысалы, жәрдемақы алу туралы өтініштердің қабылданбауын қараудың дұрыс стандарты – de novo. Сондай-ақ, егер апелляциялық сот заңмен міндеттелген төрелік іс жүргізуді сот арқылы қараса, қарау соты төрешілердің заңды түсіндіруі мен қолдануын қайтадан қарауы тиіс.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та кейбір штаттар шағын талаптар, жол қозғалысы ережелерін бұзу және алты айдан кем мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын көздейтін қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша істерді тек алдын ала сот отырысында қарауды ұсынады, содан кейін жалпы юрисдикциядағы сотқа шағымдану мүмкіндігі болады, онда жаңа сот процесі өтеді. Апелляциялық сот бастапқы сотта көтерілген мәселелерді ғана қарастырады, ал de novo сот процесінде толыққанды жаңа сот отырысы өткізіледі. Вирджиния Жоғарғы соты Santen v. Tuthill, 265 Va. 492 (2003) ісінде аудандық сот шешімінен жоғары сотқа шағымдану туралы былай деді: "Бұл сот аудандық сотқа шағымданудың нәтижесінде 'төменгі инстанцияның шешімі жоққа шығарылады, тіпті бұрын сот отырысы өтпегендей' деп бірнеше рет шешім қабылдады". Кейбір штаттар дәстүрлі шағымдану және толыққанды de novo сот процесінің элементтерін біріктіретін жүйе қолданады. Мысалы, Нью-Джерсиде штаттың муниципалды сотында қаралатын ұсақ қылмыстық және жол қозғалысы істері бойынша шешімдер Жоғары соттың Қылмыстық бөліміне "деректер бойынша de novo сот процесі" үшін шағымдануға болады. Бұл жағдайда Заң бөлімі муниципалды сотта жасалған жазбалар негізінде (яғни муниципалды соттың іс жүргізуінің протоколы және муниципалды сотқа ұсынылған барлық материалдық және құжаттамалық дәлелдер) жаңа фактілерді анықтап, заңдық қорытындылар жасайды, бірақ қосымша дәлелді тыңдаулар өткізбейді. Бұл әкімшілік шешімдерді немесе шағын талаптарды қарау жөніндегі сот шешімдерін қайта қарау кезінде жиі қолданылады. Төменгі инстанцияның шешімі күшінен шығарылған жағдайда, оны қайта қарау процесінде de novo жаңадан қарауға болады (әдетте сот жүйесіне дейін). Кейде әкімшілік шешімдер сотта de novo негізінде қайта қарастырылуы мүмкін.