Кіріспе

Плевля () – Черногорияның солтүстік аймағында орналасқан Плевля муниципалитетінің орталығы. Орта ғасырларда Плевля маңызды сауда жолдары мен мәдени ағымдардың тоғысқан жері болды, маңызды жолдар жағалауды Балқан аймағының ішкі бөлігімен байланыстырды. 2023 жылы Плевля муниципалитетінің халқы 24 542 адамды, ал қаланың өзінде 16 419 адамды құрады. Муниципалитет Черногориядағы Жабляк, Биело-Поле және Мойковац муниципалитеттерімен, сондай-ақ батыста Босния және Герцеговинамен және солтүстік-шығыста Сербиямен шектеседі. Жалпы ауданы болғандықтан, ол Черногориядағы үшінші ең ірі муниципалитет болып табылады.

Тарихқа дейінгі және ежелгі кезең

Бұл аймақтағы адам өмірінің алғашқы іздері б.з.д. 50 000 – 40 000 жылдар аралығына дейін соққанда, ал сенімді деректер Чехотина өзенінің аңғары б.з.д. 30 000 жылға дейін мекенделгенін көрсетеді. Қала аумағындағы ең көне адам іздері – кремний құрал, Госпич шыңының астындағы үңгірден табылған. Тас дәуірінің кейінгі кезеңдеріне жататын қоныстардың іздері Малишина Стижена және Медена Стижена деп аталатын екі ірі археологиялық орында (шамамен 10 000 тас құрал және қару) б.з.д. 12 000 – 8 000 жылдар аралығында табылды. Қола және темір дәуірінде, шамамен б.з.д. 2000 жылдан бастап Рим жаулап алуларына дейін, Чехотина аңғары бойында, әсіресе Матаруж, Какмужа, Хочевина және Готовуша ауылдарының маңында көптеген некропольдер мен бекінілген қоныстар пайда болды. Лютичи, Готовуша және Боровицада табылған үйінділер археологиялық зерттеулерден өтті.

Рим дәуірі

Римдіктер өз қалаларының қираған жеріне жаңа қала салдырды, ол Municipium S деп аталды және Комини ауданында орналасқан. Комини некрополінен табылған бірнеше жүз артефакт, оның ішінде диатрета немесе торы бар кесе, көк шыны жіптерімен әшекейленген шыны ваза, Плевля мұражайында сақтаулы.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда Пльевля аймағы Неманджич әулеті тұсында серб мемлекетінің орталық бөлігінің құрамында болды, император Стефан Душан билігінің соңына дейін. Оның қайтысынан кейін Пльевля сербтің тәуелсіз билеушілері Воислав Воинович пен Никола Алтомановичтің билігінде болды. 1373 жылы серб әскербасы Лазарь Хребельянович пен босниялық бан Твертко I-нің біріккен күштері Алтомановичті жеңгеннен кейін Пльевля аймағы Босния Корольдігінің шығыс бөлігіне қосылды, содан кейін Сандалж Храничтің провинциясының және кейіннен Сент-Сава Герцогтығының құрамына кірді.

Осман империясы

1465 жылы Осман империясы Пьевляны басып алды. Османдық шабуыл кезінде Стьепан Вукчич Косачаның резиденциясы – Кукань бекінісі қиратылды. Шабуылдан сескенген көптеген саудагерлер, феодалдық жер иелері және бай халық Пьевлядан қашып, Венеция Республикасына, Рагуза Республикасына немесе солтүстікке қарай Венгрия Корольдігіне, Австрия империясына паналады. Түрік тілінде бұл қала Таслица (“тасты”) деп аталды. 1475/76 жылғы Османдық дефтерінде (халық санау кітабында) жергілікті тұрғындардың көп бөлігі – Шығыс православиелік христиандар еді, олардың саны 101 шаңырақты құрады. Қала қамалсыз, ірі Осман қаласы – касабаға айналды. 15-16 ғасырларда қалада қарқынды құрылыс жұмыстары жүргізілді: 1465 жылы Қасиетті Үштік монастыры салынды, 1569 жылы Хусейн паша мешіті бой көтерді, ал 16 ғасырда қалаға кәріз жүйесі тартылды. 1572 жылы Герцеговина санджағының орталығы Фочадан Пьевляға көшірілген соң, қала тез өзгерді: қалалық үйлер саны артты: 1468 жылы 72 үй, 1516 жылы 150 үй, 1570 жылы 300 үй болды; 17 ғасырда Пьевляда қала орталығында 650 үй, ал айналасында 400-ден астам үй тігілді. Алғашқы мұсылман діни мектебі (медресе) 17 ғасырда, ал су құбырлары 18 ғасырда салынды. Ресей консулы 19 ғасырда Пьевляға сапар шегіп, қаланың бау-бақшаларымен, фонтандарымен, мешіттерімен және шіркеулерімен, қала орталығындағы 800-нен астам үйімен (7000 азамат) өте әдемі Шығыс қаласы екенін жазды. Бұл Пьевляны Мостардан кейінгі Герцеговина санджағындағы екінші ірі қалаға айналдырды. Қала орталығын қампқан екі ірі өрттен кейін қаланың экономикасы күйреп кетті. Сондықтан 1833 жылы Герцеговинаның орталығы Мостарға көшірілді. 1833 жылдан кейін қала экономикалық және мәдени тұрғыдан тоқырады. 1875 жылы сәтсіз көтерілістен кейін Пьевля маңынан Ужице, Вальево және Дрина өзені алабына жаппай көші-қон болды.

Берлин конгресінен кейін Австрия-Мажарстан мен Осман империясының бақылауы

1878 жылы Берлин конгресінің нәтижесінде Пьевля және Санджак аймағының қалған бөлігі Австрия-Мажарстанға берілді, бұл аймақта төрт ғасырдан астам уақыттан кейін алғаш рет Осман билігін үзіліске ұшыратты. Алайда, 1879 жылы Австрия-Мажарстан мен Осман империясы арасындағы арнайы келісім Нови-Пазар санжағының батыс бөліктерін Австрия-Мажарстан мен Осман империясының бірлескен басқаруына (қос юрисдикция) өткізді. 1880 жылы Пьевля жаңа құрылған Пьевля санжағының (түрікше: Taşlıca Sancağı) астанасы аталды. Әкімшілік түріктердің қолында қалды, бірақ Пьевля, Приеполье және Прибой қалаларында австро-мажар әскері орналасты. Пьевляға шамамен 5000 австро-мажар сарбазы мен олардың отбасылары келді. Осының нәтижесінде Пьевляда австро-мажар бизнесі кеңейді: 1879 жылы алғашқы заманауи дәріхана, 1892 жылы фотостудия және 1880 жылы аурухана ашылды. Австро-мажар армиясы 1889 жылы Пьевляда алғашқы сыра зауытын салды. Пьевля сыра зауытының жылдық өндірісі 2000 гектолитрмен шектелді, бірақ сұраныс өндірістен асып түсті. Осман әскерлерінің кетуімен Черногория және Сербия Санджақтағы Осман "қиығын" жойды және енді ортақ шекараға ие болды. 1913 жылдың 13 қарашасында Сербия мен Черногория арасында серб генералы Милош Божанович пен Черногорияның білім және дін істері министрі Мирко Мијушкович қол қойған ресми шекаралық келісімге қол қойылды. Осы келісімнің нәтижесінде Пьевля ресми түрде Черногория Корольдігінің құрамына енді. 1941 жылдың қыркүйегінде Усташе Санджақты тастап кетті, оны Италияның Черногориядағы басқармасы аясында итальяндық әскерлер басып алды. 1941 жылдың 1 желтоқсанында партизандар мен итальяндық Пьевля гарнизоны арасында болған Пьевля шайқасы Черногориядағы көтерілістің ең ірі шайқасы болды. 1942 жылдың сәуірінде итальяндықтар Металжкада, Чайниче маңында Санджак мұсылман жасақтарының батальонын құрды, оның құрамында Пьевля мен Чайниче маңындағы ауылдардан шамамен 500 мұсылман болды. Сәл уақыттан кейін Пьевля маңындағы Буковицада Санджак мұсылман жасақтарының бас штабы құрылды. 1943 жылдың ақпанында Буковицада бес жүзден астам бейбіт тұрғын қаза тапты. 1943 жылдың соңынан бастап Пьевля Германияның Монтенегроны басып алған аймағына, ал соғыстан кейін Югославияның Монтенегро Социалистік Республикасына қарады.

Югославияның ыдырауы

Югославияның ыдырауы кезінде Плеевлядағы жағдай шиеленісті болды, мұсылман қауымы қорқыту мен зорлық-зомбылыққа ұшырады. 1992 жылдың 6 тамызында жергілікті әскери жетекші Милика "Чеко" Дачевич Плеевля полиция бас штабына кіріп, тәркіленген көлікті жеке өкіліне қайтаруды талап етті, сондай-ақ Плеевляға "соғыс жариялаумен" қорқытты. Дачевичтің қамауда болған кезінде полиция қызметкерлерінің жартысынан астамы оған өздерін тапсырды, бұл, әдетте, қалалық деңгейдегі төңкеріс еді. Дачевичпен болған қақтығыстан басқа, оның жасағында Чайничеден келген Корняча ағайындылары да болды, олар Югослав Халық Армиясының гарнизонынан қаланы бөгеуге көмектесті.

Қазіргі заманғы тарих

2008 жылы Пжевля қалалық мәслихатының бірнеше мүшесі Косовоны Черногорияның мойындауынан кейін Черногориядан бөліну туралы мәлімдеме жасады. 2020 жылдың 2 қыркүйегінде Плевлядағы Ислам қауымының есігіне сындырылып, "Қара құс ұшып кетті, Плевля Сребреница болады" деген жазу қалдырылды.

География

Қала теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан. Муниципалитет Черногориядағы Жабляк, Биело-Поле және Мойковац муниципалитеттерімен, сондай-ақ Сербия және Босния мен Герцеговина республикаларымен шектеседі. Жалпы ауданы құрайды, бұл Черногориядағы үшінші ірі муниципалитет.

Демография

Плевля – Плевля муниципалитетінің әкімшілік орталығы, халқы 24 542 адамды құрайды. 2023 жылғы соңғы халық санауы бойынша, Плевля қаласының өзінде 16 419 тұрғын бар, және ол муниципалитеттегі 1000-нан астам халқы бар жалғыз қала болып табылады.

Этностық топтар

2011 жылғы санақ бойынша қала халқының 49,23% сербтер, 26,54% қарамонталықтар, 17,58% босниялықтар немесе этникалық мұсылмандар, ал 0,56% басқа этникалық азшылықтарды құрайды. Халықтың 5,28% өз ұлтын ашып көрсетпеген.

Тілдер

Черногория, серб, босния және хорват тілдері серб-хорват тілінің стандартты диалектілері ретінде бір-бірін түсіне алады. Серб тілінде 65,34% халық сөйлейді және ол қалада ең көп таралған тіл. Екінші ең көп таралған тіл – черногория тілі (28,49%), ал босния тілінде халықтың 4,58% сөйлейді. Халықтың 4,52% өз тілін атамаған.

Дін

Бұрын қала және айналасындағы елді мекендерде барлығы 26 мешіт салынған. Олардың 9-ы Плевляда болған, қазір төрт мешіт сақталып, қызмет етеді, ал біреуі қайта жаңартылуда. Сонымен қатар, екі православие христиан шіркеуі мен Киелі Үштік монастыры бар.

Экономика

Плеевля Черногорияның маңызды экономикалық орталықтарының бірі болып табылады. Черногорияның электр қуатының 45% -ын қамтамасыз ететін Черногориядағы жалғыз жылу электр станциясы Плеевляның сыртында орналасқан, сондай-ақ Черногориядағы барлық көмір өндірісінің 100% -ын қамтитын ең ірі көмір кеніші де осында. Цинк пен қорғасын Шопля-Стиена кенішінен табылады. Черногориядағы ең көп орманға ие муниципалитет – Плеевля және оның ағаш өңдеу өнеркәсібі. Ауыл шаруашылығы бүкіл муниципалитет аумағында кеңінен дамыған. "Плевальский сир" (Плеевля сыры, Пљеваљски сир) – аспаздық шедевр саналады.

Білім

Алғашқы білім беру өмірі Қасиетті Үштік монастырында, сондай-ақ мұсылман мектептері – медреселер мен рушдияларда және мешіттердің өзінде басталды. Монастырдағы мектеп 16 ғасырдан бері үздіксіз жұмыс істейді. Рушдиялар 16 ғасырдың соңынан 18 ғасырдың соңына дейін жұмыс істеді. Плевлядағы алғашқы бастауыш мектеп 1823 жылы жұмыс істей бастады. Плевляның білім беру тарихындағы маңызды оқиға – 1901 жылдың 17 қыркүйегінде Танасие Пеятович гимназиясының ашылуы. Бірінші директор Танасие Пеятович (сол кезде Скопье гимназиясының орынбасары) және мұғалім Стеван Самарджич (сол кезде Нова Варошта мұғалім болған) болды. Тіркелу 1901 жылдың 5 қарашасына дейін жалғасты. Бірінші аралас сыныпқа 44 ұл және 16 қыз қабылданды; гимназия құрамында 26 қызбен жұмысшылар мектебі де жұмысын бастады. 22 қарашадан бастап басқа да оқытушылар бөлімде жұмыс істей бастады. Бірақ, 1904 жылдың 30 қазанында гимназия толығымен өртеніп, барлық мұрағатымен бірге жойылды. Гимназия қайтадан салынды және бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. Плевляда үш бастауыш және екі орта мектеп бар.

Спорт

Негізгі футбол командасы – елдің жоғары лигасына қатысатын FK Rudar Pljevlja. Олар "Градски стадионды" төменгі лигадағы FK Pljevlja 1997 командасымен бөліседі. Қаланың баскетбол командасы – KK Rudar Pljevlja, ал гандбол командасы – RK Rudar Pljevlja.

Таңбалар

Пьевля қаласының гербінде төменгі жағында үш сызық бейнеленген, олар қаладан өтетін үш өзенді – Брезница, Чехотина және Везичницаны көрсетеді. Алдыңғы қабатта Пьевля қаласының орталығындағы сағат мұнарасы, ал артқы жағында қала әкімдігі және Тара өзені арқылы Пьевля муниципалитетін Черногорияның қалған бөлігімен байланыстыратын ең үлкен аркалы көпір бейнеленген. Түстері – көк, ақ және қызыл, бұл панславяндық үш түстік жүйенің символы.