Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Плевля () – Черногорияның солтүстік аймағында орналасқан Плевля муниципалитетінің орталығы. Орта ғасырларда Плевля маңызды сауда жолдары мен мәдени ағымдардың тоғысқан жері болды, маңызды жолдар жағалауды Балқан аймағының ішкі бөлігімен байланыстырды. 2023 жылы Плевля муниципалитетінің халқы 24 542 адамды, ал қаланың өзінде 16 419 адамды құрады. Муниципалитет Черногориядағы Жабляк, Биело-Поле және Мойковац муниципалитеттерімен, сондай-ақ батыста Босния және Герцеговинамен және солтүстік-шығыста Сербиямен шектеседі. Жалпы ауданы болғандықтан, ол Черногориядағы үшінші ең ірі муниципалитет болып табылады.
Pljevlja (, ) is a town and the center of Pljevlja Municipality located in Montenegro in the northern region. The town lies at an altitude of In the Middle Ages, Pljevlja had been a crossroad of the important commercial roads and cultural streams, with important roads connecting the littoral with the Balkan interior. In 2023, the municipality of Pljevlja had a population of 24,542, while the city itself had a population of 16,419. The municipality borders those of Žabljak, Bijelo Polje and Mojkovac in Montenegro, as well as Bosnia and Herzegovina to the west and Serbia to the northeast. With a total area of , it is the third largest municipality in Montenegro.
Тарихқа дейінгі және ежелгі кезең
Бұл аймақтағы адам өмірінің алғашқы іздері б.з.д. 50 000 – 40 000 жылдар аралығына дейін соққанда, ал сенімді деректер Чехотина өзенінің аңғары б.з.д. 30 000 жылға дейін мекенделгенін көрсетеді. Қала аумағындағы ең көне адам іздері – кремний құрал, Госпич шыңының астындағы үңгірден табылған. Тас дәуірінің кейінгі кезеңдеріне жататын қоныстардың іздері Малишина Стижена және Медена Стижена деп аталатын екі ірі археологиялық орында (шамамен 10 000 тас құрал және қару) б.з.д. 12 000 – 8 000 жылдар аралығында табылды. Қола және темір дәуірінде, шамамен б.з.д. 2000 жылдан бастап Рим жаулап алуларына дейін, Чехотина аңғары бойында, әсіресе Матаруж, Какмужа, Хочевина және Готовуша ауылдарының маңында көптеген некропольдер мен бекінілген қоныстар пайда болды. Лютичи, Готовуша және Боровицада табылған үйінділер археологиялық зерттеулерден өтті.
The first traces of human life in the region date between 50,000 and 40,000 BC, while reliable findings show that the Ćehotina River valley was inhabited no later than 30,000 BC. The oldest traces of human presence in the town area, a flint tool, had been found in the cave under Gospić Peak. The traces of settlements in the later stages of the Stone Age were found in two large archaeological sites called Mališina Stijena and Medena Stijena (around 10,000 stone tools and arms), dating to 12,000–8,000 BC. During the Bronze and Iron Age, since around 2,000 BC up until the Roman conquests, a large number of necropolises with tumuli, as well as fortified settlements rose along the Ćehotina valley, especially around villages of Mataruge, Kakmuža, Hoćevina and Gotovuša. The tumuli found in Ljutići, Gotovuša and Borovica have been archeologically researched.
Рим дәуірі
Римдіктер өз қалаларының қираған жеріне жаңа қала салдырды, ол Municipium S деп аталды және Комини ауданында орналасқан. Комини некрополінен табылған бірнеше жүз артефакт, оның ішінде диатрета немесе торы бар кесе, көк шыны жіптерімен әшекейленген шыны ваза, Плевля мұражайында сақтаулы.
The Romans had a town built on the ruins of their town, and it was called Municipium S ,located in the Komini neighbourhood. Several hundred artifacts from the Komini necropolis including a diatreta or cage cup, a glass vase trimmed with blue glass threads, are kept in the Heritage Museum Pljevlja.
Орта ғасырлар
Орта ғасырларда Пльевля аймағы Неманджич әулеті тұсында серб мемлекетінің орталық бөлігінің құрамында болды, император Стефан Душан билігінің соңына дейін. Оның қайтысынан кейін Пльевля сербтің тәуелсіз билеушілері Воислав Воинович пен Никола Алтомановичтің билігінде болды. 1373 жылы серб әскербасы Лазарь Хребельянович пен босниялық бан Твертко I-нің біріккен күштері Алтомановичті жеңгеннен кейін Пльевля аймағы Босния Корольдігінің шығыс бөлігіне қосылды, содан кейін Сандалж Храничтің провинциясының және кейіннен Сент-Сава Герцогтығының құрамына кірді.
In the Middle Ages, the region of Pljevlja was also a part of nucleus of the Serbsn state under the Nemanjić dynasty, until the end of the rule of the Emperor Stefan Dušan. After his death, Pljevlja was under the rule of Serbian autonomous rulers Vojislav Vojinović and Nikola Altomanović. After the defeat of Altomanović 1373 by the joint forces of Serbian lord Lazar Hrebeljanović and Bosnian Ban Tvrtko I, the region of Pljevlja became part of the eastern section of the Kingdom of Bosnia, subsequently part of Sandalj Hranić's province and later the Duchy of Saint Sava.
Осман империясы
1465 жылы Осман империясы Пьевляны басып алды. Османдық шабуыл кезінде Стьепан Вукчич Косачаның резиденциясы – Кукань бекінісі қиратылды. Шабуылдан сескенген көптеген саудагерлер, феодалдық жер иелері және бай халық Пьевлядан қашып, Венеция Республикасына, Рагуза Республикасына немесе солтүстікке қарай Венгрия Корольдігіне, Австрия империясына паналады. Түрік тілінде бұл қала Таслица (“тасты”) деп аталды. 1475/76 жылғы Османдық дефтерінде (халық санау кітабында) жергілікті тұрғындардың көп бөлігі – Шығыс православиелік христиандар еді, олардың саны 101 шаңырақты құрады. Қала қамалсыз, ірі Осман қаласы – касабаға айналды. 15-16 ғасырларда қалада қарқынды құрылыс жұмыстары жүргізілді: 1465 жылы Қасиетті Үштік монастыры салынды, 1569 жылы Хусейн паша мешіті бой көтерді, ал 16 ғасырда қалаға кәріз жүйесі тартылды. 1572 жылы Герцеговина санджағының орталығы Фочадан Пьевляға көшірілген соң, қала тез өзгерді: қалалық үйлер саны артты: 1468 жылы 72 үй, 1516 жылы 150 үй, 1570 жылы 300 үй болды; 17 ғасырда Пьевляда қала орталығында 650 үй, ал айналасында 400-ден астам үй тігілді. Алғашқы мұсылман діни мектебі (медресе) 17 ғасырда, ал су құбырлары 18 ғасырда салынды. Ресей консулы 19 ғасырда Пьевляға сапар шегіп, қаланың бау-бақшаларымен, фонтандарымен, мешіттерімен және шіркеулерімен, қала орталығындағы 800-нен астам үйімен (7000 азамат) өте әдемі Шығыс қаласы екенін жазды. Бұл Пьевляны Мостардан кейінгі Герцеговина санджағындағы екінші ірі қалаға айналдырды. Қала орталығын қампқан екі ірі өрттен кейін қаланың экономикасы күйреп кетті. Сондықтан 1833 жылы Герцеговинаның орталығы Мостарға көшірілді. 1833 жылдан кейін қала экономикалық және мәдени тұрғыдан тоқырады. 1875 жылы сәтсіз көтерілістен кейін Пьевля маңынан Ужице, Вальево және Дрина өзені алабына жаппай көші-қон болды.
In 1465, the Ottoman Empire conquered Pljevlja. During the Ottoman offensive, the fortress of Kukanj, the residence of Stjepan Vukčić Kosača, was destroyed. Fearing an onslaught, many merchants, almost all feudal land owners and wealthier population fled from Pljevlja, seeking refuge in the Republic of Venice, Republic of Ragusa, or further north into the Kingdom of Hungary or Austrian Empire. In Turkish, the town was known as Taslıca ("rocky"). In the Ottoman defter (census book) of 1475/76, the majority of local inhabitants were Eastern Orthodox Christian, numbering some 101 households. The town was expanded into a kasaba, a larger Ottoman city without a fortress. The 15th and 16th centuries were a period of much construction in the city: in 1465 the Holy Trinity Monastery was founded, in 1569 Husein paša's mosque was built and during the 16th century the city got a sewage system. When the center of Sanjak of Herzegovina was moved to Pljevlja from Foča in 1572, the city started to change rapidly: urban housing increased: 72 houses in 1468, 150 in 1516, 300 in 1570; in the 17th century Pljevlja had around 650 houses in the city center and over 400 in the surrounding area. The first Muslim religious school (madrasa), was built in the 17th century; water works were constructed in the 18th century. The Russian consul visited Pljevlja in the 19th century and wrote that Pljevlja was a very beautiful oriental city with gardens and fountains, mosques and churches and over 800 houses in the city center (7,000 citizens) which made Pljevlja the second largest city in the Herzegovina Sanjak besides Mostar. After two big fires that burned the city center to the ground, the city's economy was ruined. That was the reason for displacing the center of Herzegovina to Mostar in 1833. After 1833 the city stagnated in both an economic and cultural sense. In 1875, after a failed uprising, mass emigration took place around Pljevlja in the direction of Užice, Valjevo and the Drina river basin.
Берлин конгресінен кейін Австрия-Мажарстан мен Осман империясының бақылауы
1878 жылы Берлин конгресінің нәтижесінде Пьевля және Санджак аймағының қалған бөлігі Австрия-Мажарстанға берілді, бұл аймақта төрт ғасырдан астам уақыттан кейін алғаш рет Осман билігін үзіліске ұшыратты. Алайда, 1879 жылы Австрия-Мажарстан мен Осман империясы арасындағы арнайы келісім Нови-Пазар санжағының батыс бөліктерін Австрия-Мажарстан мен Осман империясының бірлескен басқаруына (қос юрисдикция) өткізді. 1880 жылы Пьевля жаңа құрылған Пьевля санжағының (түрікше: Taşlıca Sancağı) астанасы аталды. Әкімшілік түріктердің қолында қалды, бірақ Пьевля, Приеполье және Прибой қалаларында австро-мажар әскері орналасты. Пьевляға шамамен 5000 австро-мажар сарбазы мен олардың отбасылары келді. Осының нәтижесінде Пьевляда австро-мажар бизнесі кеңейді: 1879 жылы алғашқы заманауи дәріхана, 1892 жылы фотостудия және 1880 жылы аурухана ашылды. Австро-мажар армиясы 1889 жылы Пьевляда алғашқы сыра зауытын салды. Пьевля сыра зауытының жылдық өндірісі 2000 гектолитрмен шектелді, бірақ сұраныс өндірістен асып түсті. Осман әскерлерінің кетуімен Черногория және Сербия Санджақтағы Осман "қиығын" жойды және енді ортақ шекараға ие болды. 1913 жылдың 13 қарашасында Сербия мен Черногория арасында серб генералы Милош Божанович пен Черногорияның білім және дін істері министрі Мирко Мијушкович қол қойған ресми шекаралық келісімге қол қойылды. Осы келісімнің нәтижесінде Пьевля ресми түрде Черногория Корольдігінің құрамына енді. 1941 жылдың қыркүйегінде Усташе Санджақты тастап кетті, оны Италияның Черногориядағы басқармасы аясында итальяндық әскерлер басып алды. 1941 жылдың 1 желтоқсанында партизандар мен итальяндық Пьевля гарнизоны арасында болған Пьевля шайқасы Черногориядағы көтерілістің ең ірі шайқасы болды. 1942 жылдың сәуірінде итальяндықтар Металжкада, Чайниче маңында Санджак мұсылман жасақтарының батальонын құрды, оның құрамында Пьевля мен Чайниче маңындағы ауылдардан шамамен 500 мұсылман болды. Сәл уақыттан кейін Пьевля маңындағы Буковицада Санджак мұсылман жасақтарының бас штабы құрылды. 1943 жылдың ақпанында Буковицада бес жүзден астам бейбіт тұрғын қаза тапты. 1943 жылдың соңынан бастап Пьевля Германияның Монтенегроны басып алған аймағына, ал соғыстан кейін Югославияның Монтенегро Социалистік Республикасына қарады.
As a result of the Congress of Berlin in 1878, Pljevlja and the rest of the Sandžak region were given to Austria Hungary, interrupting Ottoman rule in the area for the first time in four centuries. However, by 1879, a special convention between Austria Hungary and Ottoman Empire transferred western parts of the Sanjak of Novi Pazar into dual jurisdiction between Austria Hungary and the Ottoman Empire. In 1880, Pljevlja was named the capital of the newly formed Sanjak of Pljevlja (in Turkish: Taşlıca Sancağı). Administration remained in Turkish hands, with Austro Hungarian military presence in the cities of Pljevlja, Prijepolje and Priboj. Some 5,000 Austro Hungarian soldiers and their families came to Pljevlja. As a result, Austro Hungarian businesses expanded in Pljevlja; the first modern drug store was opened in 1879, a photo store in 1892, and a hospital in 1880. The Austro Hungarian Army built the first brewery in Pljevlja in 1889. The Pljevlja brewery's annual production was limited to 2,000 hectoliters, and demand was greater than what the brewery could produce. With the departure of Ottoman forces, Montenegro and Serbia eliminated the Ottoman "wedge" in the Sandžak and now shared a border. On November 13, 1913, a formal border agreement between Serbia and Montenegro was signed by Serbian general Miloš Božanović and Montenegro's Minister of Education and Religious Affairs, Mirko Mijušković. As a result of this agreement, Pljevlja was formally incorporated into the Kingdom of Montenegro. By September 1941 Ustaše left Sandžak which was occupied by Italian forces within Italian governorate of Montenegro. The Battle of Pljevlja, fought on 1 December 1941 between attacking Partisans and the Italian Pljevlja garrison, was the biggest battle of the Uprising in Montenegro. In April 1942 Italians established a battalion of Sandžak Muslim militia in Metaljka, near Čajniče, composed of about 500 Muslims from villages around Pljevlja and Čajniče. A little later a command post of Sandžak Muslim militia was established in Bukovica, near Pljevlja. In February 1943, over five hundred civilians were killed during the Bukovica massacre. Since the end of 1943 Pljevlja belonged to the German occupied territory of Montenegro and after the war to Yugoslav Socialist Republic of Montenegro.
Югославияның ыдырауы
Югославияның ыдырауы кезінде Плеевлядағы жағдай шиеленісті болды, мұсылман қауымы қорқыту мен зорлық-зомбылыққа ұшырады. 1992 жылдың 6 тамызында жергілікті әскери жетекші Милика "Чеко" Дачевич Плеевля полиция бас штабына кіріп, тәркіленген көлікті жеке өкіліне қайтаруды талап етті, сондай-ақ Плеевляға "соғыс жариялаумен" қорқытты. Дачевичтің қамауда болған кезінде полиция қызметкерлерінің жартысынан астамы оған өздерін тапсырды, бұл, әдетте, қалалық деңгейдегі төңкеріс еді. Дачевичпен болған қақтығыстан басқа, оның жасағында Чайничеден келген Корняча ағайындылары да болды, олар Югослав Халық Армиясының гарнизонынан қаланы бөгеуге көмектесті.
During the breakup of Yugoslavia, Pljevlja was the site of intense tension, with its Muslim community subject to intimidation and violence. On August 6, 1992, a local warlord named Milika "Čeko" Dačević walked into Pljevlja's police headquarters to ask that a vehicle which was seized be returned to his personal envoy, threatening to "declare war" on Pljevlja. Over half of the police force turned themselves over to Dačević during his custody in what was essentially a coup d'état on a municipal level. In addition to the stand off with Dačević, his militia included forces of the Kornjača brothers from Čajniče, who helped blocked off the town from a garrison of the Yugoslav People's Army.
Қазіргі заманғы тарих
2008 жылы Пжевля қалалық мәслихатының бірнеше мүшесі Косовоны Черногорияның мойындауынан кейін Черногориядан бөліну туралы мәлімдеме жасады. 2020 жылдың 2 қыркүйегінде Плевлядағы Ислам қауымының есігіне сындырылып, "Қара құс ұшып кетті, Плевля Сребреница болады" деген жазу қалдырылды.
In 2008, some members of the municipal assembly of Pljevlja threatened a secession from Montenegro following the Montenegrin recognition of Kosovo. On 2 September 2020, glass was broken on the door of the Islamic Community of Pljevlja and a message was left saying "The black bird has taken off, Pljevlja will be Srebrenica."
География
Қала теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан. Муниципалитет Черногориядағы Жабляк, Биело-Поле және Мойковац муниципалитеттерімен, сондай-ақ Сербия және Босния мен Герцеговина республикаларымен шектеседі. Жалпы ауданы құрайды, бұл Черногориядағы үшінші ірі муниципалитет.
The city lies at an altitude of The municipality borders those of Žabljak, Bijelo Polje and Mojkovac in Montenegro, as well as the republics of Serbia and Bosnia and Herzegovina. With a total area of , it is the third largest municipality in Montenegro.
Демография
Плевля – Плевля муниципалитетінің әкімшілік орталығы, халқы 24 542 адамды құрайды. 2023 жылғы соңғы халық санауы бойынша, Плевля қаласының өзінде 16 419 тұрғын бар, және ол муниципалитеттегі 1000-нан астам халқы бар жалғыз қала болып табылады.
Pljevlja is the administrative center of Pljevlja municipality, which has a population of 24,542. As of the last census data in 2023, town of Pljevlja itself has 16,419 citizens, and is the only town in the municipality with a population of over 1,000.
Этностық топтар
2011 жылғы санақ бойынша қала халқының 49,23% сербтер, 26,54% қарамонталықтар, 17,58% босниялықтар немесе этникалық мұсылмандар, ал 0,56% басқа этникалық азшылықтарды құрайды. Халықтың 5,28% өз ұлтын ашып көрсетпеген.
The town's population in 2011 census was 49.23% Serbs, 26.54% Montenegrins, 17.58% Bosniaks or ethnic Muslims, and 0.56% are other ethnic minorities. A total of 5.28% of the population have not declared their ethnicity.
Тілдер
Черногория, серб, босния және хорват тілдері серб-хорват тілінің стандартты диалектілері ретінде бір-бірін түсіне алады. Серб тілінде 65,34% халық сөйлейді және ол қалада ең көп таралған тіл. Екінші ең көп таралған тіл – черногория тілі (28,49%), ал босния тілінде халықтың 4,58% сөйлейді. Халықтың 4,52% өз тілін атамаған.
Montenegrin, Serbian, Bosnian, and Croatian are mutually intelligible as standard varieties of the Serbo Croatian language. Serbian language speaks 65.34% and it‘s the most spoken language in the town. The second most spoken is Montenegrin (28.49%), and Bosnian speaks 4.58% of population. A total of 4.52% of the population have not declared their language.
Дін
Бұрын қала және айналасындағы елді мекендерде барлығы 26 мешіт салынған. Олардың 9-ы Плевляда болған, қазір төрт мешіт сақталып, қызмет етеді, ал біреуі қайта жаңартылуда. Сонымен қатар, екі православие христиан шіркеуі мен Киелі Үштік монастыры бар.
In the past, a total of 26 mosques were built in the area of the city and surrounding settlements. There were 9 of them in Pljevlja, and today four of them exist and serve their purpose, while one is being rebuilt. There are two Orthodox Christian churches and Monastery of the Holy Trinity.
Экономика
Плеевля Черногорияның маңызды экономикалық орталықтарының бірі болып табылады. Черногорияның электр қуатының 45% -ын қамтамасыз ететін Черногориядағы жалғыз жылу электр станциясы Плеевляның сыртында орналасқан, сондай-ақ Черногориядағы барлық көмір өндірісінің 100% -ын қамтитын ең ірі көмір кеніші де осында. Цинк пен қорғасын Шопля-Стиена кенішінен табылады. Черногориядағы ең көп орманға ие муниципалитет – Плеевля және оның ағаш өңдеу өнеркәсібі. Ауыл шаруашылығы бүкіл муниципалитет аумағында кеңінен дамыған. "Плевальский сир" (Плеевля сыры, Пљеваљски сир) – аспаздық шедевр саналады.
Pljevlja is also one of the main economic engines of Montenegro. The only thermal power plant in Montenegro, which provides 45% of the electric power supply for Montenegro, is situated outside Pljevlja as well as the biggest coal mine with 100% of the coal production in Montenegro. Zinc and lead can be found in Šuplja stijena mine. The richest municipality with forest in Montenegro is Pljevlja and its lumber industry. Agriculture is widespread in the whole municipality. Pljevaljski sir (Pljevlja's cheese, from Пљеваљски сир) is considered a delicacy.
Білім
Алғашқы білім беру өмірі Қасиетті Үштік монастырында, сондай-ақ мұсылман мектептері – медреселер мен рушдияларда және мешіттердің өзінде басталды. Монастырдағы мектеп 16 ғасырдан бері үздіксіз жұмыс істейді. Рушдиялар 16 ғасырдың соңынан 18 ғасырдың соңына дейін жұмыс істеді. Плевлядағы алғашқы бастауыш мектеп 1823 жылы жұмыс істей бастады. Плевляның білім беру тарихындағы маңызды оқиға – 1901 жылдың 17 қыркүйегінде Танасие Пеятович гимназиясының ашылуы. Бірінші директор Танасие Пеятович (сол кезде Скопье гимназиясының орынбасары) және мұғалім Стеван Самарджич (сол кезде Нова Варошта мұғалім болған) болды. Тіркелу 1901 жылдың 5 қарашасына дейін жалғасты. Бірінші аралас сыныпқа 44 ұл және 16 қыз қабылданды; гимназия құрамында 26 қызбен жұмысшылар мектебі де жұмысын бастады. 22 қарашадан бастап басқа да оқытушылар бөлімде жұмыс істей бастады. Бірақ, 1904 жылдың 30 қазанында гимназия толығымен өртеніп, барлық мұрағатымен бірге жойылды. Гимназия қайтадан салынды және бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. Плевляда үш бастауыш және екі орта мектеп бар.
The first educational life began at the Monastery of the Holy Trinity, as well as in Muslim schools madrasas and rushdiyes, and in the mosques themselves. The school in the monastery has been working continuously since the 16th century. Rushdiyes worked from the end of the 16th to the end of the 18th century. The first elementary school in Pljevlja started working in 1823. A very important date in the history of education in Pljevlja is the opening of Tanasije Pejatović Gymnasium, on September 17, 1901. The first manager was Tanasije Pejatović (until then the substitute of Skopje Gymnasium) and the teacher Stevan Samardžić (until then a teacher in Nova Varoš). Enrollment lasted until November 5, 1901. 44 male and 16 female students entered the first mixed high school class; within the gymnasium, an all female Workers' School with 26 girls began its work. From November 22, other teachers also started to work for the department. The gymnasium, however, soon completely burned on the 30th October 1904 and with it all its archives. The gymnasium was rebuilt and is still working today. There are three elementary and two highschools in Pljevlja.
Спорт
Негізгі футбол командасы – елдің жоғары лигасына қатысатын FK Rudar Pljevlja. Олар "Градски стадионды" төменгі лигадағы FK Pljevlja 1997 командасымен бөліседі. Қаланың баскетбол командасы – KK Rudar Pljevlja, ал гандбол командасы – RK Rudar Pljevlja.
The main football team is FK Rudar Pljevlja, which play in the country's top tier. They share their Gradski stadion with lower league side FK Pljevlja 1997. The town's basketball team is KK Rudar Pljevlja and the handball team is RK Rudar Pljevlja.
Таңбалар
Пьевля қаласының гербінде төменгі жағында үш сызық бейнеленген, олар қаладан өтетін үш өзенді – Брезница, Чехотина және Везичницаны көрсетеді. Алдыңғы қабатта Пьевля қаласының орталығындағы сағат мұнарасы, ал артқы жағында қала әкімдігі және Тара өзені арқылы Пьевля муниципалитетін Черногорияның қалған бөлігімен байланыстыратын ең үлкен аркалы көпір бейнеленген. Түстері – көк, ақ және қызыл, бұл панславяндық үш түстік жүйенің символы.
The coat of arms of Pljevlja has three lines near the bottom that represents the three rivers that run through the cities: Breznica, Ćehotina, and Vezičnica. First layer is clock tower from the center of Pljevlja and in the back are town hall and the largest arc of bridge over Tara river which connects municipality of Pljevlja with the rest of the Montenegro. Colours are blue, white and red which represent the pan Slavic tricolour system.