Пуль табиғи порты және тарихы

Кіріспе

Англиядағы табиғи порты

Пул порты – Англияның оңтүстігіндегі Дорсет округінде орналасқан үлкен табиғи порт, оның жағасында Пул қаласы жатыр. Порт – соңғы мұз дәуірінің соңында пайда болған, суға батқан аңғар (рия) және бірнеше өзеннің құйып кіретін жері, олардың ең ірісі – Фром. Порттың Рим дәуірінен бұрынғы кезеңге дейінгі адам қоныстануының ұзақ тарихы бар. Порттың орташа тереңдігі өте шалқақ, порт ішінде ауыздан Хоулс шығанағына дейін бір негізгі тереңдетілген арна бар. Пул портының ауданы шамамен 6 км² құрайды. Ол «әлемдегі екінші ірі табиғи порт» деген атаққа таласады (Порт-Джексоннан кейін, Сидней).

Тарих

1964 жылы портын тереңдету жұмыстары кезінде Браунси аралынан 2000 жылдық темір дәуіріне жататын, суға батқан логботтың қалдықтары табылған. Шамамен 295 жылға дейін сақталған Пул логботы – британ суларындағы осы сияқты кемелердің ең ірілерінің бірі. Оның суға батып тұратын конструкциясы пайдалануын Пул портының ішіндегі аймақтармен ғана шектеген. Римдіктер Пулді Оңтүстік Англияны жаулау үшін шабуыл порты ретінде пайдаланған, олар Хэмвортиде бекініс салған, қазіргі Пулдің батыс жартысы. Римдік жол Хэмвортиден Бадбери рингіне, римдіктердің көліктік торабына дейін созылған. Нормандтар басып алған кезде Пул – шағын балықшылар ауылы болған. Порт өсіп, 1433 жылы Пул жүн экспорты үшін Дорсеттің ресми порты атанды. Орта ғасырлық Пул Балтық елдерінен Италияға дейін сауда байланыстарын құрған. 17 ғасырда қала Солтүстік Америкамен, әсіресе Ньюфаундлендпен сауда жасауды бастады, соның нәтижесінде қала өте байыды. 18 ғасырда Пул Солтүстік Америкамен сауда-саттық жасайтын ең маңызды британ порты болды. 19 ғасырдың басында Пул халқының 90% жұмысы тікелей порға байланысты болды, бірақ ғасыр ішінде теміржолдар қалаға жеткенде және терең сулы кемелер Саутгемптонға, Лондонға жақын терең портына көшкенде бұл көрсеткіш 20%-ға төмендеді. Порт арнасын үнемі тереңдету арқасында маңыздылығы қайта жаңғырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пул порты гидроұшақтар базасы ретінде пайдаланылды. Dorset Yacht Co Ltd v Home Office ісі 1970 жылы қарастырылды. Портқа кірген ең ұзын кеме – 2013 жылдың 15 қазанында келген DFDS/LD Lines компаниясына тиесілі 186,5 метрлік Norman Voyager, ал екіншісі – 2010 жылдың 2 ақпанында алғаш рет келген Brittany Ferries компаниясына тиесілі 167 метрлік Armorique. Бұрын бұл көрсеткішті 151 метрлік Bretagne кемесі иеленген, ол 2007 жылдың 27 ақпанында портқа алғаш рет келген. 2023 жылдың 26 наурызында Perenco компаниясы басқаратын Wytch Farm мұнай алаңынан мұнай ағып, портта мұнай ластануы орын алды. Пул портының басқарушылары мұнай алаңының құбырларының бірінен шамамен 200 баррель "қойма сұйықтығы" Пул портына ағып кеткенін хабарлады. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі бұл оқиғаны "ірі апат" деп сипаттады.

In 1964 during harbour dredging, the waterlogged remains of a 2000 year old Iron Age logboat were found off Brownsea Island. Dated at about 295 BC, the Poole Logboat is one of the largest vessels of its type from British waters. Its low freeboard would have limited its use to within Poole Harbour. Poole was used by the Romans as an invasion port for the conquest of southern England, who established the settlement at Hamworthy, now the western half of Poole. A Roman Road ran north from Hamworthy to Badbury Rings, a Roman transport hub. At the time of the Norman Conquest, Poole was a small fishing village. The port grew, and in 1433 Poole was made Dorset's Port of the Staple for the export of wool. Medieval Poole had trading links from the Baltics to Italy. In the 17th century, the town began trading with North America, in particular Newfoundland, and the town became very wealthy. In the 18th century, Poole was the principal British port trading with North America. At the start of the 19th century, 90% of Poole's population's employment was directly dependent on the harbour, but this dropped to 20% during the century as the railways reached the town, and deep hulled boats moved up the coast to Southampton, which had a deeper harbour and is closer to London. With regular dredging of a channel through the harbour, it has regained some importance. During WW2, Poole Harbour hosted seaplane bases. Dorset Yacht Co Ltd v Home Office was decided in 1970. The longest ship to enter the harbour is DFDS/LD Lines 186.5 metre Norman Voyager on 15 October 2013, with the second longest being the 167 metre Armorique of Brittany Ferries, which arrived in the port for the first time on 2 February 2010. The previous holder of that title was the 151 metre Bretagne, which arrived in the port for the first time on 27 February 2007. On 26 March 2023, an oil spill occurred in the harbour, originating from the oil field at Wytch Farm, run by Perenco. The Poole Harbour Commissioners reported that around 200 barrels of "reservoir fluid" had leaked into Poole Harbour from one of the oil field's pipelines. The Environment Agency described it as a "major incident".

География және аралдар

Пул портына кіру шығыстан, Пул шығанағы және Англия арналы арқылы жүзеге асырылады. Портқа кіргенде, батысқа қарай беттегенде, екі жағында Студленд жағажайы (оңтүстік-батыста) және Sandbanks (әсіресе, Haven қонақ үйі және түбек, солтүстік-шығыста) жағалаулары орналасқан. Алдымызда бірнеше арал бар, олардың ең ірісі – Браунси аралы. Пул портына төрт өзен құяды, ең үлкені – Фром өзені, ол батыстан Дорчестер және Уорхэм қалалары арқылы ағып өтеді. Қалғандары – Пиддл, Корф және Шерфорд өзендері. Портты сағат тіліне қарсы айналып өтетін бағытта солтүстік-шығысқа қарай Пулдің құрылыспен жабдықталған тұрғын елді мекендерінен өтесіз, оның ішінде Лиллипут және Паркстоун (шығыста) кіреді. Порт кіреберісінен солтүстік-батысқа қарай 4 миль (6 км) жерде Пул Кейге және Хоулс шығанағына кіреберіс орналасқан (төменде қараңыз). Пулдың негізгі бөлігінің батысында Хэмворти орналасқан. Сағат тіліне қарсы айналып, порттың батысына қарай Уптон және Уорхэм елді мекендерімен қатар Пиддл өзенінің сағасы да орналасқан. Порт ішіндегі бұл су алабы Уорхэм каналы деп аталады және Рокли Сэндс сияқты басқа да жерлерді қамтиды. Сағат тіліне қарсы айналып, енді оңтүстіс бағытында жүргенде, порттағы көптеген аралдар, сондай-ақ бірнеше шағын арналар мен шығанақтар кездеседі. Батысында Арн шығанағы және Уайч арнасы бар. Бұл аймақтағы жердің көп бөлігі – бұталы дала, ал порттың шығыс бөлігінен айырмашылығы, мұнда аз қоныстар бар. Оңтүстікте Лонг-Айленд, Раунд-Айленд және Овер-Бэй орналасқан. Грин аралы, Фурзи аралы және Браунси аралы (осы ретпен) шығыста, ал Ньютон шығанағы және Брэндс шығанағы (бұл аймақта бірнеше мұнай ұңғымалары бар) оңтүстікте орналасқан. Бұл су алабы Оңтүстік тереңдігі деп аталады. Сағат тіліне қарсы айналып, порт кіреберісіне және Пул шығанағына қайта ораласыз, ал Studland жағажайы оңтүстік-шығыста орналасқан. Литчет шығанағы порттың солтүстігінде орналасқан және Хамворти маңындағы тар арна арқылы оған құяды. Оны Шерфорд өзенімен толықтырады.

The entrance to Poole Harbour is from the east, via Poole Bay and the English Channel. Entering the harbour, heading west, on either side are the shores of Studland beach (south west) and Sandbanks (in particular, the Haven Hotel and the peninsula, north east). Directly ahead are several islands, the largest of which is Brownsea Island. Four rivers drain into Poole harbour, the largest being the River Frome, which flows from the west through Dorchester and Wareham. The others are the River Piddle, the Corfe River and the Sherford River. Following the harbour anti clockwise, heading north east passes the built up residential settlements of Poole including Lilliput and Parkstone (east). About 4 mile (6 km) north west of the entrance of the harbour is the entrance to Poole Quay and the Holes Bay (see below). Directly west of the main part of Poole is Hamworthy. Continuing anti clockwise, heading west around the Harbour are the settlements of Upton and Wareham, as well as the outlet of the River Piddle. This area of water within the Harbour is known as Wareham Channel and includes other places such as Rockley Sands. Continuing anti clockwise, now heading south are the majority of the islands within the Harbour as well as several small channels and inlets. To the west is Arne Bay and the Wych channel. The majority of land in this area is heathland, and there are few settlements, as opposed to the eastern part of the Harbour. Directly south is Long Island, Round Island and Ower Bay. Green Island, Furzey Island and Brownsea Island (in that order) are to the east, with Newton Bay and Brands Bay (this area has several oil wells) to the south. This area of water is known as the South Deep. Continuing anti clockwise comes back to the entrance to the Harbour and to Poole Bay, with Studland beach immediately south east. Lytchett Bay lies to the north of the Harbour and flows into it through a narrow channel near the edge of the suburb of Hamworthy. This is fed by the Sherford River.

Хоулс шығанағы

Хоулс шығанағы – Пул портының солтүстігінде орналасқан таяз сулы көл. Бұл – белгіленген тыныш порт аймағы. Шығанаққа кіреберіс – негізгі порттан кішкентай шығанақ. Кіреберістің үстінен екі көпір салынған: Пул көпірі және жаңа Твин Сейлс көпірі; соңғысы 2012 жылы ресми түрде ашылды және шамамен 37 000 000 фунт стерлинг тұрады. Әуе биіктігі көрсетілгеннен жоғары кемелер Хоулс шығанағына көпірлер көтерілген кезде ғана кіре алады, бұл күніне бірнеше рет және кейде сұраныс бойынша жасалады. Жаңа көпірдің мақсаты – көлік кептелісін азайту, бір уақытта кем дегенде бір көпірдің көліктер үшін ашық болуын қамтамасыз ету арқылы. Шығанақта Пергинс аралы орналасқан, ал Оңтүстік-Батыс темір жолы батыстан шығысқа қарай шығанақтың үстінен өтетін дамбамен жүреді. Шығанақтың солтүстігінде Аптон ауылдық паркі орналасқан. Хоулс-Бейде Пул штаб-пәтеріне қарасты Корольдік ұлттық құтқару қайықтары институтының (RNLI) оқу орталығы бар. Шығанақтың қолданылуына балық аулау, каякинг және шағын демалыс кемелері жатады. Шығанақтың батыс жағында Коббс-Кей деп аталатын үлкен марина орналасқан. Шығыс жағында шығанақ А350 тас жолына параллель созылады.

Паркстоун шығанағы

Паркстоун шығанағы Паркстоун елді мекенінің атымен аталған. Харборсайд паркі шығанақтың бойын қамтиды.

Геология

Кемежай өзендер мен теңіздің әсерінен оңай эрозияға ұшыраған нашар қиыршық тас пен саз жолағында орналасқан. Бұл жолақтың оңтүстігінде Пурбек таулары мен Уайт аралы, солтүстігінде Дорсет және Оңтүстік төбелері екі бор тас жолағымен шектеседі. Саз Фром аңғары бойымен батысқа қарай Дорчестерге дейін созылады, ал бастапқыда Портсмуттен шығысқа қарай да созылған. Соңғы мұз дәуірінен бұрын Фром өзені қазіргі Солент арқылы шығысқа қарай ағып, Стоур, Болиу, Тест, Ичен және Хамбл өзендерімен қосылып, қазіргі Уайт аралының шығысында Англия арнасына құятын болған. Пурбек тауларынан Уайт аралына дейін үздіксіз созылған салыстырмалы түрде кедергілі бор тас тізбегі өзендердің бұзуына төтеп берді. Ұлыбритания аралының солтүстігіндегі мұздықтар еріген кезде Англияның оңтүстігі сәл төмендеп, Солент аңғары мен Саутгемптон суына су кіріп, ерекше риас (суға толы жартасты аңғарлар) құрылды. Шамамен 7000 жыл бұрын теңіздің күшейген эрозиясы және климаттың өзгеруінен ағынның артуы бор тас төбелерін бұзып, Уайт аралын Пурбек аралынан бөліп, қазіргі Солент пен Крайстчерч шығанағын су басты, нәтижесінде Пул порты Фром өзенінің сағасы ретінде қалды.

Экология және табиғатты қорғау

Порттың солтүстік жағының көп бөлігі Пуль қаласын және жағалау бойымен 10 миль (16 км) шығысқа қарай созылатын конгломерацияны қамтиды, құрылыс аймағы болып табылады. Порттың батыс және оңтүстік жақтары, сондай-ақ Пурбек мұра жағалауының бөлігі, құрып кету қаупі төнген қызыл сүрегінің мекені болған порттағы бес ірі арал сияқты, маңызды жануарлар дүниесіне ие. Порт жануарлар дүниесін сақтау бойынша халықаралық маңызы бар аймақ және Рамсар тізіміне енген. Ол үш ұлттық табиғат қорығымен шектеседі, оның ішінде халықаралық маңызы бар Стадланд және Годлингстон Хит ҰТҚ, сондай-ақ Ұлттық Сенім және RSPB сияқты ұйымдар басқаратын бірқатар жергілікті және ресми емес табиғат қорықтары, әсіресе Арне. Порттың аузының бір бөлігі Солтүстіктегі құмдар тоғысы (spit) – Пульдің құрамына кіретін Sandbanks және Оңтүстіктегі Studland, тағы бір маңызды жабайы табиғат аймағымен жартылай жабылады. Порттың кейбір жерлері өте терең емес, кең саздықтар мен тұзды батпақтар, сондай-ақ лайлы және құмды жағалаулар мен теңіз шөптерінен тұратын жайылымдар бар. Бұл өте танымал демалыс және туризм аймағы болғандықтан, жергілікті билік пен ұйымдар осы аймақтарға зиян келтірмеу үшін туризмді мұқият басқаруға тиіс. Порттың оңтүстік жағалауы, оның ішінде Уитч Хит және Годлингстон Хит, ауыл шаруашылығы үшін аз пайдаланылатын ашық далалық жерлер. 20-ғасырдың басында шыршалы орманды алқаптармен көгалдандыру жұмыстары жүргізілді. Батыстағы Уорхэм орман айналасында бұл коммерциялық орман шаруашылығы үшін болса, оңтүстік жағалаудағы плантациялар Уитч Фарм мұнай кендерін жасырады. Құстардың үш түрі халықаралық маңызы бар санда кездеседі: қара қаз, ақ қанатты суыржан және қара құйрықты суыржан. Басқа да ерекше қонақтардың ішінде қасық тұмсық, сэндвич шағаласы және еуразиялық қиыршық бар. Бұрын сирек кездесетін ақ балықшылар қазір жиі және көбейіп кездеседі. 2022 жылдың 23 сәуірінде Пуль портында ұя салған балықшылар жұмыртқалады, бұл қазіргі Оңтүстік Англиядағы алғашқы жағдай. Бұл 200 жыл ішіндегі алғашқы сәтті ұрықтану. 2022 жылдың тамызында екі балапанның бірі бүркіт шабуылдағаннан кейін қаза тапқаны хабарланды. 2023 жылдың мамыр айында жалғыз көбейетін балықшы жұбының алғашқы екі балапаны жарық көрді.

Much of the north side of the harbour is a built up area, including the town of Poole, and the conurbation which continues 10 mile (16 km) eastwards along the coast. The west and south sides of the harbour and part of the Purbeck Heritage Coast are important wildlife havens, as are the five large islands in the harbour, which are home to the endangered red squirrel. The harbour is an area of international importance for wildlife conservation and is on the Ramsar list. It borders three national nature reserves, including the internationally important Studland and Godlingston Heath NNR, and a number of local and non statutory nature reserves run by organisations such as the National Trust and RSPB, notably Arne. The mouth of the harbour is partially blocked by Sandbanks, a spit on the north, which is built up and part of Poole, and by Studland to the south, which is another important wildlife area. The harbour is very shallow in places and has extensive mud flat and salt marsh habitats, as well as muddy and sandy shores and seagrass meadows. Being an extremely popular recreation and tourism area means that the local authorities and organisations have to carefully manage the tourism to prevent damage to the habitats. The south shore of the harbour, including Wytch Heath and Godlingstone Heath, is open heathland of little agricultural use. During the 20th century there was some afforestation with conifer plantations. Around Wareham Forest in the west this has been for commercial forestry, but on the southern shore the plantations conceal the Wytch Farm oil wells. Three bird species occur in internationally important numbers: common shelduck, pied avocet and black tailed godwit. Other notable visitors include spoonbill, Sandwich tern and Eurasian whimbrel. Once rare, little egrets are now seen regularly and in increasing numbers. On 23 April 2022, ospreys nesting in Poole Harbour produced an egg, the first in southern England in modern times. The successful hatching is the first in 200 years. In August 2022, it was reported that one of the two chicks had been killed in a hawk attack. In May 2023, the only breeding pair of ospreys have hatched their first two chicks of the year.

Қалаландыру және даму

Ұлыбританияда демалыс қайықтарының танымалдылығы артып келе жатқандықтан, портта соңғы он жылда демалыс кемелерінің жеке меншік иелігінің қарқынды өсуі байқалды, олардың көпшілігі порттың айналасындағы жеке мариналарда орналасқан. Осының нәтижесінде Пулде теңіз саласына бағытталған кәсіпорындар саны артты. Су шаңғысы, вейкборд, виндсерфинг және кайтсерфинг сияқты су спорты түрлерінің танымалдылығымен қатар, Пул портының комиссарлары порт ішінде спортпен айналысуға арналған, дерлік барлық порт ережелерінен босатылған арнайы аймақтарды белгіледі. Пулдың бақыты сонда, жел жағдайлары өзгермелі: вейкборд сияқты спорт түрлері үшін жел тыныш болуы мүмкін, ал қысқа уақыттан кейін виндсерфинг сияқты спорт түрлері үшін күшті болуы мүмкін. Осы спорт түрлерінің көпшілігі порттың жалпы тегіс су жағдайларынан пайда көреді. Сондықтан, жергілікті су спорты кәсіпорындары порт айналасында жұмыс істейді. Пул туризмі бірнеше жолдар мен айналма жолдарды жасап, «Пул порты жолдары» деп атады, сондай-ақ велосипедшілер үшін Пул мұралық велосипед жолын ұсынды. Тек жүк тасымалы үшін Хамворти теміржол стансасынан Пул доктарына дейін желі бар. Алайда, бұл желі Пул доктарының теміржол өткелінде Хамворти паркіндегі айналма жолмен қоршалған. Қазіргі уақытта (2017) бұл желіге апта сайын тас тасымалдайтын пойыз қатынайды.