Кіріспе

Американдық жазушы (1918–2007)

Мадлен Л'Энгл (Madeleine L'Engle; 1918 жылғы 29 қараша – 2007 жылғы 6 қыркүйек) – көркем әдебиет, ғылыми емес әдебиет, поэзия және жасөсперімдерге арналған көркем әдебиеттердің авторы, соның ішінде «Уақыт сырқаты» және оның жалғастары: «Есіктегі жел», «Тез еңкейген планета», «Көп су» және «Қабылдаулы уақыт». Оның туындылары оның христиандық сенімін де, қазіргі заманғы ғылымға деген ықыласын да көрсетеді.

Ерте өмір

Мадлен Л’Энгл Камп 1918 жылғы 29 қарашада Нью-Йорк қаласында дүниеге келді және оның аты үлкен әжесі Мадлен Маргарет Л’Энглдің құрметіне қойылды, оны Mado деп те атайтын. Оның шешесінің әкесі Флорида банкирі Бион Барнетт, ол Джексонвиллдегі Барнетт банкін құрушылардың бірі болды. Оның анасы, пианист, сондай-ақ Мадлен аталды: Мадлен Холл Барнетт. Әкесі Чарльз Уодсворт Камп – жазушы, сыншы және шетелдік тілші болды. Оның қызының айтуынша, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы уытты газдан зардап шегіп, өкпесі ауырған.

Л’Энгл бес жасында алғашқы әңгімесін жазды және сегіз жасында күнделік жаза бастады. Осы алғашқы әдеби тәжірибелері Нью-Йорк қаласындағы жекеменшік мектепте оқудағы табысқа әкелмеді. Ұялшақ, қиын бала болғандықтан, кейбір мұғалімдер оны ақымақ деп есептеді. Оларды қуантуға шамасы келмей, ол кітаптар мен жазу әлеміне шұғыл сығынып кетті. Оның ата-анасы оны қалай тәрбиелеу керектігі туралы жиі дауласып, нәтижесінде ол бірнеше интернат мектептеріне барып, көптеген тәлімгерлермен оқыды. Камптар жиі саяхаттап жүрді. Бір кезде отбасы француз Альпі тауларындағы Шамони маңындағы шатоға көшіп, Мадленнің айтуынша, таза ауа әкесінің өкпесіне пайдалы болады деп үміттенді. Мадлен Швейцариядағы интернатқа жіберілді. Алайда 1933 жылы Л’Энглдің әжесі ауырғандықтан, олар Флорида штатының Джексонвилл қаласына жақын жерге көшіп барды. Л’Энгл Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы Эшли Холл интернат мектебіне оқыды. 1936 жылғы қазанда әкесі қайтыс болғанда, Мадлен үйге кешігіп жетіп, қоштасуға үлкермеді.

Білім, неке және отбасы

Л'Энгл 1937 жылдан 1941 жылға дейін Смит колледжінде оқыды. Смит колледжін құрметті дипломмен бітіргеннен кейін ол Нью-Йорк қаласындағы пәтерге көшіп барды. Л'Энгл 1942 жылға дейін "Шағын жаңбыр" және "Ильза" атты романдарын жариялады. Сол жылы ол актер Хью Франклинмен Антон Чеховтың "Шершін бақшасы" пьесасында танысып, 1946 жылдың 26 қаңтарында оған тұрмысқа шықты. Кейін ол олардың танысуы мен некесі туралы былай деп жазды: "Біз 'Шершін бақшасында' кездесіп, 'Қуанышты маусымда' үйлендік". Төрт жыл өткен соң, жеті жасар Мария, қайтыс болған достарының қызы, Франклиндерге тұруға келді, олар оны жақын арада асырап алды. Осы кезеңде Л'Энгл сонымен қатар жергілікті Конгрегациялық шіркеудің хор жетекшісі қызметін атқарды.

Жазушылық мансап

Л'Энгл өзінің 40 жасқа толған күні (1958 жылдың қарашасы) тағы бір бас тарту хабарын алғаннан кейін жазуды тоқтатуға ниеттенді. "Мен жазуға жұмсаған барлық сағаттарыма қарамастан, қаржылық жағынан өзімді асырауға жеткіліксіз едім". Бірақ көп ұзамай ол одан бас тарта алмайтынын және әдеттегідей, жазуды іштей жалғастырып жатқанын түсінді. 1960 жылдан 1966 жылға дейін (және тағы 1986, 1989 және 1990 жылдары) Л'Энгл Нью-Йорктегі Сент-Хильда және Сент-Хью мектебінде сабақ берді. 1965 жылы Нью-Йорктегі Әулие Иоанн соборында волонтер-кітапханашы болып жұмыс істеді. Кейін ол соборда көп жылдар бойы жазушы резидентурасында қызмет етті, көбінесе қыстарын Нью-Йоркте, ал жаздарын Кросвиксте өткізді. 1960-шы, 1970-шы және 1980-шы жылдары Л'Энгл балалар мен ересектерге арналған ондаған кітап жазды. Ересектерге арналған төрт кітабы Crosswicks Journals автобиографиялық естеліктер сериясын құрады. Олардың ішінде "Ұлы әжесінің жазы" (1974) кітабы Л'Энглдің қарт анасына күтім жасаудағы жеке тәжірибесін, ал "Екі бөліктен тұратын туынды" (1988) кітабы күйеуінің 1986 жылдың 26 қыркүйегінде қатерлі ісіктен қайтыс болғаннан кейін аяқталған некесі туралы естеліктерді қамтиды.

Балалар үшін жазу туралы

1962 жылы "жас роман" "Уақыттың бүктелуі" үшін Ньюбери медалін жеңіп алғаннан кейін көп ұзамай Л’Энгл «The New York Times Book Review» басылымында балалар кітаптары туралы пікір білдірді. Оның пікірінше, жақсы балалар кітабының авторы өз балалық шағының «интуитивті түсінігіне» оралуы керек, балаша болуға ұмтылуы керек, бірақ ересекшелікке бой алдырмауы тиіс. Ол: «Балаға ересектерден талап етуге болатын талаптарды қоюға болады. Бала ересектің түсінбестейтін ғылыми ұғымдарды оңай түсіне алады. Себебі, ол үлкендерге бұйырмаған, қиялдың күшімен бірден түсінікке келе алады, ал үлкендердің аз ғылымы оларға қауіпті нәрсе болып көрінеді». Одан әрі, философия және ғылым сияқты салаларда «бала оларға ашық көзқараспен келеді, ал көптеген ересектер ашық кітапқа жабық болып келеді. Сондықтан көптеген жазушылар маңызды және қиын мәселелерді қозғағанда, қиял әлеміне жүгінеді (балалар оны өздерінікі деп есептейді)». Оның христиандық универсализмді насихаттауының нәтижесінде көптеген фундаменталистік христиан кітап дүкендері оның кітаптарын сатудан бас тартты, ал оның кітаптары евангелистік христиан мектептері мен кітапханаларында жиі тыйым салынды. Сонымен қатар, оның кейбір секулярлық сыншылары оның шығармаларын тым діни деп сынады. Оның құдайлық жаза туралы көзқарасы Джордж Макдональдтың пікірлерімен үйлеседі, оның шығармалары оның көркем туындыларына зор әсер еткен. Ол: «Мен Құдайдың махаббатқа толы ата-ана сияқты мәңгілік жазалауды қаламайтынына сене алмаймын. Махаббатпен жазалаудың мақсаты – үйрету, және ол сабақ алынғанша ғана жалғасады. Ал сабақ әрқашан махаббатқа негізделген» деді. 1982 жылы Л’Энгл өміріндегі қиындықтардың өзіне қандай сабақтар бергені туралы ойланды. Ол бала кезіндегі «жалғыздық» оған «қиял әлеміне» ақырып, балалар үшін жазуға мүмкіндік бергенін айтты. Кейіннен ол алғашқы кітаптары жарық көргеннен кейін «он жылдық сәтсіздікке» ұшырады. Бұл «ащы» тәжірибе болды, бірақ ол жазушылық жолында табанды болуға көмектескен «көптеген құнды сабақтарды» алғанын жазды.

Кейінгі жылдары, өлімі және мұрасы

1991 жылы автомобиль апатында ауыр жарақат алған Л'Энгль 1992 жылы Антарктидаға сапар шегуге жеткіліктідей жазылып кетті. Ол кезде оның жасы 47-де еді. Өмірінің соңғы жылдары Л'Энгль остеопороз салдарынан қимыл-қозғалысы шектелуіне байланысты сабақ бере алмай, саяхаттаудан да бас тартты, әсіресе 2002 жылы миге қан құйылғаннан кейін. Ол бұрынғы баяндамалар мен семинарларға қатысуын да тоқтатты. 2001 жылдан кейін оның бұрын жарияланбаған материалдары да бар, ескі жұмыстарының бірнеше жинағы жарық көрді. Л'Энгль 2007 жылдың 6 қыркүйегінде Коннектикут штатының Личфилд қаласындағы үйіне жақын орналасқан Rose Haven зейнеткерлер үйінде табиғи себептерден қайтыс болды, бұл туралы оның баспасөз хатшысы ертесі күні мәлімдеді. Ол Манхэттендегі Әулие Иоанн соборында жерленген. 2018 жылы оның немерелері Шарлотта Джонс Войклис және Лена Рой «Мадлен болу: «Уақыт сырқаты» авторының өмірбаяны, немерелерінің жазуында» атты кітапты жариялады. Сара Артурдың «А Light So Lovely: The Spiritual Legacy of Madeleine L’Engle» еңбегі де 2018 жылы жарық көрді. Л'Энгльдің «Уақыт сырғымасы» романы Дисней компаниясымен екі рет фильмге бейімделді. Джон Кент Харрисон режиссерлік еткен телефильмнің тұсаукесері 2004 жылдың 10 мамырында өтті. «Newsweek» журналына берген сұхбатында фильм «оның күтілгенін ақтады ма» деген сұраққа Л'Энгль: «Мен оны көзімен көрдім. Жаман болады деп күткенімдей, сондай болды», – деді. Ава ДюВерней режиссерлік еткен толық метражды фильм 2018 жылдың 9 наурызында көрсетілді. Л'Энгльдің туғанына 100 жыл толуын мерекелеу үшін Writing for Your Life 2019 жылдың 16 қарашасында Нью-Йорк қаласында, Верхний Вест-Сайдтағы All Angels' Church шіркеуінде алғашқы Мэйдлин Л'Энгль конференциясын: «Су үстінде жүру» тақырыбында өткізді. Басты спикер Кэтрин Патерсон болды.

Сыйлықтар, марапаттар және ұйымдар

Л'Энглдің жеке кітаптары үшін көптеген марапаттар, медальдар мен сыйлықтарға қоса, ол өзінің өмірінде көптеген құрметтерге ие болды. Оңтүстік Миссисипи университетінің USM медальоны (1978); Смит колледжінің медалі «қоғамға немесе колледжге қызметі үшін, либералды білім берудің мақсаттарын бейнелейтіні үшін» (1981); өз саласындағы ерекшелігі үшін София сыйлығы (1984); Регина медалі (1985); Ұлттық ағылшын тілі мұғалімдері кеңесінің жасөспірімдер әдебиетіне ерекше үлес қосқаны үшін ALAN сыйлығы (1987); және Керлан сыйлығы (1991). 1985 жылы ол Конгресс кітапханасында «Жаратылысқа батыл бол!» деген тақырыпта лекция оқыды. Сол жылы ол екі жылға Авторлар гильдиясының президенті болып сайланды. Бұған қоса, ол Хэйверфорд колледжі сияқты көптеген колледждер мен университеттерден оннан астам құрметті доктор дәрежесін алды. Көптеген дипломдарда ол гуманитарлық ғылымдар докторы деп көрсетілген, бірақ ол әдебиет докторы және қасиетті теология докторы дәрежесіне де ие болды, соңғысы 1984 жылы Беркли діни мектебінде берілді. 1995 жылы ол «Виктория» журналының тұрақты авторы болды. 1997 жылы ол World Fantasy Awards сыйлығымен өмірлік жетістіктері үшін марапатталды. 1998 жылы Л'Энгл Америка кітапханалар қауымдастығынан Маргарет А. Эдвардс сыйлығын алды. Эдвардс сыйлығы «жас тамырлар әдебиетіне маңызды және ұзақ мерзімді үлес қосқан» бір автор мен оның еңбегін мойындайды. Л'Энглдің төрт кітабы еске алынды: Остиндермен танысу, Уақыттағы бүктеме, Шапшаң бұрылатын планета және Ақырсыз жарық сақинасы (1960-1980 жылдары жарық көрген). Бірақ денсаулығының нашарлығына байланысты ол салтанатты шараға қатыса алмады. 2011 жылы Л'Энгл Нью-Йорк жазушылар даңқына енгізілді. 2012 жылы «Мектеп кітапханасы» журналының оқырмандары жүргізген сауалнамада «Уақыттағы бүктеме» романы Шарлоттаның желісінен кейін ең жақсы балалар романы деп танылды. 2013 жылы Меркурийдегі кратер Л'Энглдің құрметіне аталды. Смит колледжінде Л'Энглдің атымен арнайы коллекцияларды зерттеу және пайдалану үшін стипендия бар. Бұл қор зерттеушілердің сапарларын қолдау үшін стипендиялар ұсынады – жаңадан бастағандардан бастап, тәжірибелі, марапатталған ғалымдарға дейін – Смит колледжінің мұрағатындағы, Мортимердің сирек кітаптар коллекциясындағы және София Смит әйелдер тарихы коллекциясындағы ресурстарды зерттеу үшін.

Мадлен Л'Энгл жинағы

1976 жылдан бері Иллинойс штатындағы Уитон колледжі Л’Энглдің қолжазбаларының және 1919 жылға дейінгі басқа да материалдардың ерекше қорын сақтап келеді. Мадлен Л’Энгл қорына оның жарияланған және жарияланбаған көптеген туындыларының қолжазбалары, сондай-ақ сұхбаттар, фотосуреттер, аудио және бейне таныстырылымдар, ересектермен де, балалармен де кең ауқымды хат алмасу, балалар оған жіберген суреттер кіреді. 2019 жылы Л’Энгл отбасының, жеке және әдеби қағаздарының 43 сызықты футтан тұратын қоры Смит колледжіндегі София Смит әйелдер тарихы қорына жеткізілді. Олар оның әдеби мұрагерлерімен берілді.

Киелі кітапқа шолу

Л'Энглдің "Уақыт сырғымасы" романдарының көпшілігі кейіпкерлер тобының айналасында құрылған, олар кейде алғаш таныстырылғаннан ондаған жылдар өткен соң қайта пайда болады. "Кайрос" кітаптары Мюрри және О'Киф отбасылары туралы, Мэг Мюрри мен Кальвин О'Киф үйленіп, келесі буынның басты кейіпкері Полихимния О'Кифті дүниеге әкеледі. Л'Энгл екі буын туралы бір уақытта жазды, Поли (алғашқыда Поли деп жазылған) 1965 жылы алғаш рет пайда болды, бұл оның ата-анасы жасөспірім шақта болған "Қолақтың желінде" (1973) кітабынан бұрын болды. "Хронос" кітаптары Вики Остин мен оның бауырлары туралы. Викинің барлық пайда болуы балалық және жасөспірім кезеңдеріне сәйкес келсе де, оның әпкесі Сюзи күйеуі мен жасөспірім балаларымен бірге "Арқалы сұрқар" романында ересек әйел ретінде де көрінеді. Сонымен қатар, Л'Энглдің алғашқы басты кейіпкерлері, Кэтрин Форрестер мен Камилла Дикинсон, кейінгі романдарда қарт әйелдер ретінде қайта пайда болады. Кейіпкерлер тобын "бір-бірімен байланысы бар" Канон Таллис, Адам Эддингтон және Закари Грей толықтырады, олар екеуі де "Кайрос" және "Хронос" кітаптарында кездеседі. Романдар мен поэзиядан басқа, Л'Энгл көптеген ғылыми-танымдық еңбектер жазды, соның ішінде автобиографиялық "Кроссуикс күнделіктері" және сенім мен өнер тақырыбына арналған зерттеулер бар. "Оқиға – шындық" деп жиі жазған Л'Энгл үшін көркем әдебиет пен естелік арасындағы шекара кейде нашарлайды. Оның өмірінен және отбасы тарихынан алынған нақты оқиғалар кейбір романдарына еніп, ал оның жарияланған күнделіктерінде адамдар мен орындардың шартты түрде берілген аттары сияқты ойдан шығарылған элементтерді табуға болады.