Кіріспе

11 ғасырдағы неміс дворяны

Эмихо 11 ғасырдың соңында Рейнланд аймағында граф болған. Ол Лейнгеннің Эмихосы немесе Флонгеймнің Эмиха деп те аталады, оны Лейнген епископы Эмихомен шатастырмау керек. 1096 жылы ол Рейн өлкесіндегі қырғындардың (кейде "1096 жылғы неміс крест жорығы" деп аталады) жетекшісі болды, бұл халық крест жорығы кезінде еврейлерге жасалған жаппай кісі өлтірулер сериясы еді.

Бірінші крест жорығы

1095 жылы Клирмонт кеңесінде Папа Урбан II жариялаған Бірінші крест жорығының бастапқы идеясы Пётр Ермит басқарған Халық крест жорығы деп аталған, мүлдем басқаша халық қозғалысына айналды. Пётрдің крест жорығы туралы уағыздауы, Урбанның шақыруының ресми нұсқаларынан гөрі әлдеқайда жылдам тарады. Пётрдің уағызы Эмихоға әсер етті, ол да Мәсіх өзіне көрінгенін айтып, өз әңгімесін таратты. Лұқа ішіндегі Жақсы Жаңалықтан алған нәрселер оны "заман соңы" туралы болжамды орындауға шақырылғандай сезіндірді. Эмихо Константинопольге жорыққа шығып, ондағы күштерді жеңіп, канондық болжамдар дәстүріне сәйкес "соңғы дүниежүзілік император" атағын иеленетінін көздеді. Барлық христиан әскерлері, латын және гректер бірігіп, Иерусалимді сарациндерден жаулап алып, осылайша Екінші Келуді және Антихристпен соңғы шайқасты бастайды деп ойлады. Мұндай шаттыққа толы уәделерге құмар болып, бірнеше мың франк және неміс 1096 жылғы сәуірде бірігіп шығысқа қарай аттанды.

Қауымдастар

Эмихоның әскері көптеген ерекше ізбасарларды тартты, соның ішінде Киелі Рухпен толы деп сенетін қазға табынған топ (Крестонос жорықтарындағы әйелдер туралы қараңыз). Әскерге Дрого Несле графы, Хартман I, Диллинген графы Кибург, Марль мен Ла-Фер лорды және Амиен графы Томас, сондай-ақ Вильгельм Карпентер, Милун виконты сияқты дворяндар мен рыцарьлар кірді. Бұл, Емихоның әскері көбінесе білімсіз және еврейлерге қарсы инстинктивті көзқарасқа ие, негізінен экономикалық себептермен жетекшілік еткен шаруалар мен қала тұрғындарынан құралған деген жиі қайталанатын түсінікке қайшы келеді. Керісінше, Емихоның әскерінде дін қызметкерлерімен бірге, білімді және бай адамдар көп болды, олар шіркеудің қағидаларына сәйкес, мәжбүрлеп дін өзгерткенге тыйым салынғанын білген болар еді. Рейн аймағындағы қырғындардың зорлық-зомбылығын әскердің көбінесе білімсіз және провинциялық шаруалардан тұратынына байланысты түсіндіруге болмайды.

Рейн өлкесіндегі қырғын

Граф Эмихоның Рейн өлкесіндегі еврейлерге қарсы жасалған зорлық-зомбылық пен мәжбүрлеп дінге айналдырудағы нақты рөлі, Бірінші крест жорығына дейін болған оқиға, маңызды пікірталас тудырды. Рейн өлкесі арқылы көптеген крестшілер әскерлері өтті, бірақ көпшілігінің басты мақсаты – Киелі жерге жету болатын. Мысалы, Петір және оның крестшілер тобы бұл қалалардан өтіп, еврей халқына қауіп төндірген кезде, олар параға келісім білдіріп, еврейлерді мазалаудан бас тартты. Кёльн мен Вормстағы еврейлерді қырғынға ұшыратқанда Эмихоның қатысқандығы туралы екінші және үшінші дереккөздерде жиі айтылғанымен, оның қатысуын растайтын бастапқы деректерде аз мәлімет бар. Шындығында, Эмихо қатысқан жалғыз қырғын – Майнцтегі оқиға. Майнц анонимі деп танылатын жазбаның еврей авторы Эмихоның сол қырғын кезінде Шпейер маңында болғанын айтады, бірақ ол зорлық-зомбылыққа қатыспағанын нақты көрсетеді. Дегенмен, 1096 жылдың мамыр айында Эмихо Майнцтағы еврейлерді қырғынға ұшыратқан әскерге басшылық етті. Қаладағы еврейлер Рейн өлкесіндегі басқа қалаларда бұрын болған қырғындар мен мәжбүрлеп дінге айналдыру туралы жақсы білген және ең жаман жағдайдан қорқып жүрді. Олар архиепископ Рутхардтан және жергілікті билеушілерден жақындап келе жатқан топтан қорғауды өтініп, олардың ынтасын арттыру үшін ақша және құнды мүліктер ұсынды. Жақындап келе жатқан крестшілерді тоқтатуға тырысып, Рутхард қала қақпаларын жапты және еврейлерді сарайына жасыруға әрекеттенді. Бірақ, ақырында Майнцтегі жанашыр тұрғындар қала қақпаларын ашты және архиепископтың бар күшімен қорғауына қарамастан, еврейлерге шабуыл жасалды. Эмихо мен оның әскерін Рейн өлкесінен өткен басқа крестшілер әскерлерінен ерекшелендірген нәрсе – параға келісім білдірмей, зорлық-зомбылық жасаудан бас тартпауы. Эмихо туралы көптеген сырттай бағалауларда айтылғандай, олардың жалғыз мақсаты ашкөздік емес еді. Қасиетті жерге саяхатты қаржыландыру үшін ақша қажет болғанымен, крестшілер еврейлер ұсынған мүлікті және ақшаны алып, зорлық-зомбылықсыз жолға шыға алатын еді. Бірақ олар кездескен еврейлердің көпшілігін, тіпті әйелдер мен балаларды да өлтіруді жөн көрді, оларды мәжбүрлеп дінге айналдыруға болатын еді. Эмихо мен оның адамдары Майнцтегі кез келген босқындарды іздеп тауып, өлтіру үшін бар күштерін жұмсады; олар мүмкіндігінше көп зиян келтіруді көздеді. Бұл туралы Майнц анонимінің Эмихо туралы сипаттамасында айтылған:

Осы идеологиялық негіздегі еврейлерге деген жеккөрушілік, сондай-ақ жоғары өлім саны Майнцтағы қырғынды Рейн өлкесіндегі бұрынғы шабуылдардан ерекшелендірді. Тарихшылар осы жеккөрушіліктің себептерін де әртүрлі түсіндіреді. Кейбір тарихшылар осы сезімдерді апокалиптикалық мифологияның кең контексінде қарастырады, крестшілер әлемнің аяқталуын күтіп, «жақсылық пен жамандық арасындағы теңдестіксіз ойын» деп есептеді. Бұл соңғы күндер қасиетті жерді христиандықпен басып алу және еврейлердің христиандыққа жаппай айналуы арқылы жеделдетіледі. Әлемнің соңы келсе, еврейлер өлуі керек немесе оны тастап, христиандықты қабылдауы керек еді. Басқалары бұл жаулықты қасиетті жерге жасалған крест жорығынан туындаған деп санайды. Христиандық қасиетті орындары талқыланғанда және мақсаты Иерусалим мен қасиетті қабір болғанда, крестшілердің көпшілігі Мәсіхті айқышқа шегелеуде еврейлердің рөлі туралы ойлаған болуы керек. Бұл көзқарасты бір крестшінің жазбадағы еврейге айтқан сөзі көрсетеді: «Сендер біздің құрметтейтін нәрсені өлтіргендердің балаларысыңдар, оны ағашқа іліп қойдыңдар. Ол өзі айтқандай, «менің балаларым келіп, қанымды кек алады» деген күн келеді. Біз оның балаларымыз, сондықтан сендерге, оған сенбегендерге қарсы кек алуымыз керек». Рейн өлкесіндегі еврейлерді қырғынға ұшыратудың артында жатқан шындық – 1096 жылы еврейлер христиан көршілерінен шеттетілгендігі. Он бірінші ғасырда еврейлер мен мұсылмандар арасында айқын айырмашылық болған жоқ, өйткені екеуі де шайтанның өкілдері және христиан әлеміне қарсы құлық жасап жатқандар ретінде қарастырылды. Сондықтан, бір топқа бағытталған крест жорығы бірден екінші топқа қайырылуы таңқаларлық емес. Әсіресе апокалиптикалық көзқараста, жер бетінде соңғы күндердің соңына жету үшін еврейлер де, мұсылмандар да жойылуы немесе қайтадан дінге айналуы керек еді.

Эмихо әскерінің ыдырауы

Әскер Рейн өзенімен төмен қарай Дунайға дейін жорық жасады, одан кейін Венгрияға жетті. Ақшасы мен тамағы таусылғаннан кейін, олар қарақшылыққа көшті. Армияның көп бөлігі венгрлер тарапынан қаза болды; қалғандары басқа крестонос әскерлерімен бірігіп кетті, ал Эмихо үйіне, отбасына қайтып оралды, онда Иерусалимді жаулап алуге берген уәдесін орындамағаны үшін жерленді.

Эмичо туралы аңыз

Емихо графтың әрекеттеріне құдайлық аянның ықпал еткені айтылады. Аянда елші Емихоға «Италиялық Грекияда» тәж кигізіп, «жауларын жеңетінін» уәделейді. Бұл көрініс – «Соңғы Рим императоры» туралы ауыр сілтеме, ол «жердегі билігін Құдайға тапсырып», христиандардың жауларын аяусыз жоюға билік алған адам туралы аңыз. Аңыз бойынша, «Соңғы Рим императорының» мақсаты – қасиетті жерде Құдайдың билігін қайта орнату. Құдайдың билігін қайта орнату үшін, таңдалған, аянға ие болған адам христиан дініне қарсы шығушыларды өлтіруге немесе оларды дінге қайтаруға тиіс. Мұндай құдайлық аянға ие болғандықтан, граф Эмихоны білгендер және оның аянына сенгендер оны Рейн өңіріндегі қырғынның басшысы деп түсіндірді. Еккехард сияқты жылнамашылар граф Эмихоның аянын оның қайта тууы деп қарады. Еккехард – Аура монастырінің монахы, ол кейін 1100 жылы крестшілер армиясына қосылды. Еккехард өз жазбасында граф Эмихоны бұрын тирандық билік жүргізген, бірақ «Саул сияқты құдайлық аянмен шақырылған» адам деп жазды. Дегенмен, ортағасырлық саяси ойда Саул күрделі тұлға болды және әлемдік биліктің мәні және оның шіркеуден басталуы туралы пікірталасқа жиі тартылды. Қысқасы, ортағасырлық шіркеу қызметкерлері Саулдың Самуилмен болған тартысын жиі еске түсіріп, Самуилді қолданып, биліктің шіркеудің санкциясына тәуелді екенін, ал емес керісінше дәлелдеуге тырысты. Эмихоның аяны Рейн өңіріндегі қырғын кезінде оның көшбасшы болу қабілетіне маңызды рөл атқарды. Ол крестшілер армиясын басқаруға лайық болды, өйткені оның аяны Құдайдың оны билік орнына қойғаны ретінде түсіндірілді. Өлгеннен кейін де, Эмихоның жаны Рейн өңірінің қақпасын күзетіп тұр деген миф айтылды. Граф Эмихо Рейн өңіріндегі қырғынға әскери қатысушы ретінде де, сондай-ақ осы өңірдегі әрекеттерге тікелей жауапты адам ретінде де қарастырылды. Оның қырғынға қатысуы «Соңғы Рим императоры» туралы аңызға байланысты болуы мүмкін.