Кіріспе

Сириялық епископ (өмір сүрген шамамен 435–457 жж.)

Ибас (сонымен қатар Ихиба немесе Хиба) Сирияда туған және Эдесса епископы болған (шамамен 435–457 жж.). Оның есімі сирия тілінде "Донат" есімінің баламасы. Ол жиі несториандық діннің дамуымен байланыстырылады, бірақ бұл пікір даулы және оған қарсы шығушылар бар.

Эдессадағы пресвитер

Ол алғаш рет Раббула епископтығы кезінде Эдесса шіркеуінің пресвитері ретінде танылады, өз епискобының келіспеушілікпен қарсы тұрған теологиялық көзқарастарын ыстық ықыласпен қолдады. Ол Теодор Мопсуэстияның еңбектерін жоғары бағалап, оларды сирия тіліне аударып, Шығысқа кеңінен таратты. Кейбір мәліметтер бойынша, Ибас басшылық еткен Эдессаның танымал теологиялық мектебіне Персия және көрші елдерден келген жас христиандар білім алу үшін жиналды, бұл Теодордың сенімдерін таратуға көптеген мүмкіндіктер ұсынды. Раббула қате саналарлық ілімдердің өркендеуінен алаңдады және Теодордың еңбектерін анафемаға салуға және өртеп жіберуге тырысты. Дегенмен, Эдесса шіркеуі Теодордың іліміне көбінесе жақсы қатысты және Ибасты епископтарына қарсы қолдады. Ибас 431 жылы Ефесте өткен Бірінші соборға пресвитер ретінде қатысты, Александриялық Кириллдің өкіметшілдік әрекеттерін білді және 433 жылы "Персиядағы Хардашир (немесе Адашир) епискобы Мариске" деген атпен танылған адамға хат жазды, бұл хат кейін Үш тараудың біріне айналды. Бұл ат Сасанид дәуірінде Адашир деп аталған Селеукия Ктесифон епископының дұрыс түсінілмеген лақап атауы болуы мүмкін, ол сол кезде Персиядағы несториандардың басшысы, Католикус Дадиешу (421-56) болды. "Марис" несториандық даулардан бұрын Эдессада болып, Ибас оған сапарынан бергі оқиғаларды баяндау үшін жазды. Көрініп тұрған наразылығына қарамастан, бұл Ибасты тәуелсіз ойлы, партиялықтықтан алыс адам ретінде көрсетеді. Хатта Несторийдің Құдай ана атағын Мәриямға беруден бас тартқаны үшін қатты айыпталды, ал Ибас Кириллді аполлинариандыққа айыптап, оның 12 тарауының ересін айыптады, оны Мәсіхтегі адамдық пен құдайлықтың толық бірлігін сақтағаны және екі табиғаттың бір тұлғадағы католик ілімін жоққа шығарғаны үшін кінәлады.

Епископ болып сайлануы және айыптаулары

435 немесе 436 жылы Раббула қайтыс болғаннан кейін Ибас оның орнын басуға сайланды. Бұл, марқұм епископтарының қатаң антинесториандық көзқарастарын ұстанатындарға ұнамады, сондықтан олар оның еретік ілімдерді ашық уағыздағаны туралы айыптаулар таратып, оны қызметтен шеттетуді жеделдетіп жоспарлады. Айыптаулар көп ұзамай Феодосий II және Константинополь архиепискобы Проклға жетті. Прокл үшін бұл мәселе соншалықты маңызды болды, сондықтан 437 жылдың соңында ол Шығыстың жетекші рухани тұлғасы Антиохиялық Иоанн I-ге хат жазып, Ибастың кінәсіз болған жағдайда, Несторийдің қателіктеріне қарсы Теодордың еңбектерінен алынған белгілі бір ұстанымдарды жария түрде айыптау арқылы дауды тоқтатуға көндіруін өтінді. Прокл бұл талапты барлық Шығыс епископтарына қойды, бірақ Ибас және көптеген епископтар Теодордың ұстанымдарын айыптаудан бас тартты. Осыған дейін олардың жолы кесілгенімен, Эдессадағы наразылар епископқа қарсы күресін жалғастырды. Олардың жетекшілері – төрт пресвитер: Самуил, Кир, Евлогий және Марас, олар Ибастың викарийлерінің бірі, Химерия епископы Уранның, белгілі Эвтихийшілдің ықпалымен әрекет етті. 442 жылы Антиохия патриархы болған Домнус II, өзінің інісі Иоанн I-нің орнына келіп, жаңа епископ Стефанның тағына отыруы үшін Иераполис Бамбикеге барған кезде Ибастың қарсыластары осы мүмкіндікті пайдаланды. Кир мен Евлогий Ибасқа қарсы айыптауды Домнусқа ресми түрде ұсынды, оған Эдессаның шамамен 17 дін қызметкері қол қойды және тағы 30-ы қолдау көрсетті. Домнусқа құрмет көрсету үшін Иераполис Бамбикеге жолға шыққан Ибас айыптау туралы естіп, дереу дін қызметкерлерін шақырды, Кир мен Евлогийді жала жабушылар деп жариялап, олардың ісіне қатысқандардың барлығына да осындай жаза тағайындаумен қорқытты.

Антиохия мен Бейруттағы сынақтар

445 жылы Ибас Домнуспен Афанасий Перралық мәселесі бойынша Антиохияда өткен синодқа шақырылды, бірақ ол хат арқылы өзін ақтады. Домнус Ибасты қолдады және оған тағылған айыптауларды қарастыруға дайындық танытпады. Соңында, 448 жылы Үлкен ораза кезінде төрт басты айыптаушы өз айыптамаларын Домнус пен Шығыс кеңесіне тым ресми түрде ұсынды. Сондықтан Домнус Ибасты Пасхадан кейін оған жауап беру үшін шақырды. Антиохияда өткен кеңеске бар болғаны тоғыз епископ қатысты. Ибас 18 айыптаудың көп бөлігіне, олардың көпшілігі негіссіз және дәлелсіз болғанына жауап берді, мысалы, ол өзінің жеке пайдалануы үшін әсем тастармен әшекейленген тостағанды иеленді; Евхаристиядағы шарап сапасы және мөлшері нашар болды; тұтқындарды босату үшін берілген қаражатты мал айырбастау; симониялық тағайындаулар және қызметке және епископтыққа лайықсыз адамдарды қабылдау, әсіресе оның жүрегі жақын туысы Даниялды, ол Харран епископы қызметіне тағайындады. Ең ауыр айыптаулар: ол Кириллге анафема жариялап, оны ерестікпен айыптады; ол несториандық болды; және әсіресе, 445 жылы Пасха күні дінбастарының алдында ол: «Мен Мәсіхтің Құдайға айналуына қызғанышпен қарамаимын, себебі мен Одан кем бола алмаймын» және «Бүгін Иса Мәсіх Құдайға айналған күн» деген сөздерді айтты. Ол бірінші айыптауды мойындады, ал қалғандарын негіссіз жала жапқандық деп ашуланып жоққа шығарды. Айыптауды тағып отырғандардың тек екеуі ғана келді. Самуил мен Кир император мен Константинополь патриархының алдына шағымдану үшін, экскоммуникация алынып тасталған шарттарға қарамастан, Константинопольге барды, себебі Домнус жасайтын тыңдау Ибасқа қалай болса солай көңіл бөлмеуі мүмкін екенін түсінді. Домнус пен кеңес басты куәгерлер болмаған жағдайда іс жүргізуден бас тартты, ал іс мерзімізсіз кешіктірілді. Содан кейін Евлогий мен Марас Константинопольдегі серіктеріне қосылуға асықты, онда олар Шығыс епископтарына, әсіресе Теодоретке қарсы күшті оппозициялық партияны тапты. Олардың тобы Ураниус пен тағы да жарты ондай Эдессалық дін қызметкерлерінің келуімен күшейді. Император және Проклдан кейін архиепископ болған Флавиан олардың шағымдарын тыңдады, бірақ оларды ресми түрде тыңдаудан бас тартты. Іс Шығысқа қайтарылды, ал 26 қазан 448 жылы императорлық комиссия Ураниус Гимерский, Эвстафий Бейрут және 9 қыркүйекте 448 жылы Иринейдің орнынан түсуімен сайланған Фотий Тирліктерді тыңдау үшін тағайындады, ал Дамаскиус, трибун және мемлекеттік хатшы императорлық комиссар ретінде жіберілді. Бұл іс-әрекет епископтардың басқа епископтарға бағынуы керек екендігіне қатысты канонға қайшы келді, екі епископ басқа провинциядан императорлық жарлық негізінде тағайындалды. Алайда ешкім наразылық білдірмеді: императорлық билік абсолютті деп есептелді. Сотта да әділетсіздік болды. Үш судьяның бірі Ураниус Ибасқа қарсы қозғалыстың жетекшісі болды, ал қалған екеуі оның көмегімен өздерінің орындықтарына ие болды. Соттау орны ретінде Тир аталды, бірақ қырқыстардың алдын алу үшін сот ісі Бейруттағы епископтың резиденциясына ауыстырылды. Айыптамаға жауап ретінде Ибас судьялардың алдына көптеген дін қызметкерлерінің қол қойған ескерткішін ұсынды, ол ешқашан айтылған жала сөздерді айтпағанын мәлімдеді. Айыптауды қолдаған үш куәгер ғана болды және «Мариске» жазылған даулы хаттың көшірмесін ұсынды. Кейіннен Ибастың жаулары Екінші Эфес және Халкидон кеңестерінде Ибастың Мариске хат жазғанын мойындағанын және Бейрут кеңесінің хаттамалары жалған емес екенін мәлімдеді. Юстинианның Ибастың Бейрутта Мариске жазған хатынан бас тартқаны туралы мәлімдемесі Факундпен жоққа шығарылды, ол оның атынан жасалма деп санайды. Бейрут кеңесінің хаттамаларын жалған деп айыптау Ибастың хатты жазғанын мойындап, содан кейін серіктеріне аталған хаттамаларды жалған деп тануға мәжбүр еткенін немесе хатты жазбағанын жоққа шығарып, айыптаушыларын сол бөлімде аталған хаттамаларды жалған деп тануға мәжбүр еткенін көрсетті. Қалай болғанда да, комиссия мүшелері сот шешімінен қашып, достық келісімге келді. Оның жаулары Ибасқа айыптауларын алып тастауға келісті, ол өткенді ұмытып, айыптаушыларын өз балалары ретінде қарастырып, кез келген жаңа қиындықты Домнусқа шешу үшін тапсырады; және, алдамшылыққа күдік туғызбау үшін, Эдесса шіркеуінің кірістері Антиохиядағы сияқты oeconomi арқылы басқарылуы керек. Ибас теологиялық мәселелерде де қанағаттандырды. Ол қайтып келген кезде Несторийді және оның пікірлерін ашық түрде анафемалауға міндеттенді және өзінің ілімінің Иоанн мен Кирилл келіскен іліммен сәйкес екенін және Никея жарлықтарымен бірдей Эфес жарлықтарын қабылдағанын, олардың барлығы да Құдайдың ықыласымен болғанын мәлімдеді. Келісім 25 ақпан 449 жылы қол қойылды, Ураниус ғана қарсы дауыс берді.

Ефесте ақталды

Бірнеше апта ішінде бітім бұзылды. Евтих партиясына Хризафий, Александриялық Диоскор және олардың жақтастары 449 жылдың 1 тамызына Эфесте тағы бір Бас Кеңесті шақыру туралы жарлық алуға көмектесті. Кеңес Еутихидің беделін қалпына келтіруді көздегенімен, ол Ибасқа қарсы да қару ретінде пайдаланылды. Ибастың ересі туралы хабарлар оның болмаған кезінде Эдессада жылдам тарады, ол қаладан кетуге және Магистер милитумды өзін қорғау үшін күзет сұрауға мәжбүр болды. Бірақ ол азаматтық билікке шағымданудың бекер екенін тез түсінді. Херайас граф Осрхоне провинциясының әкімі болған, бірақ Хризафий мен Евтихтен оны тұтқындап, түрмеге қамап, істі қайта қарау туралы құпия тапсырма алған. 449 жылдың 12 сәуірінде Херайас Эдессаға кіргенде, сот процесін бастауға, оны абаттар мен монахтар және олардың жақтастары қарсы алды, Ибастың және оның ізбасарларының дереу қуылтылуын және айыпталуын талап етіп. Екі күннен кейін Ібас болмаған кезде және оның сотталуын талап ететін халықтың наразылығымен тергеу басталды. Эдессаның барлығы Херайас сот үкімін шығару үшін келгенін білді. Бірақ ол олардың жек көруіне тым баяу болды, және 17 сәуірде жексенбіде шіркеудегі жағдай соншалықты шиеленіске жетті, граф Бейрут синодының шешімін қайта қарауға және жаңа тергеу бастауға уәде беруге мәжбүр болды. Бұл келесі күні басталды; барлық ескі айыптаулар сол айыптаушылармен қайта жаңғыртылды, "Ибасқа дарға асу, шахтаға, циркке, жер аударылуға!" деген ұрандармен, түсіндіруге немесе қорғануға тырысқандардың барлық әрекеттерін басып тастады. Халықтың ықпалында қаладағы және айналасындағы монастырлардан келген монахтар маңызды рөл атқарды. Херайас, бұрыннан белгіленгендей, императорлық үкіметке айыптаулардың дәлелденгенін хабарлаған есеп берді, және 27 маусымда император құжатты алғанын мойындап, Ибастың орнына адалдардың сенімін ұстайтын епископты тағайындауға бұйрық берді. Тек заңды түрде құрылған синод ғана оны лауазымынан ала алатын еді, бірақ оның жаулары оның жамандықтарына осы уақытқа дейін қанағаттанды. Оған Эдессаға кіруге тыйым салынды, тұтқындалды және ең жаман қылмыскерлер сияқты қарауға алынды, провинциядан провинцияға сүйреліп, 40 рет тұратын жерін ауыстырды және 20 түрлі түрмеде отырды. Эфестегі екінші кеңес 3 тамызда ашылды. Оның мақсаттарының бірі – Ибастан құтылу болды, бұл 22 тамызда өткен екінші сессияда іске асырылды. Тир мен Бейрутта тергеу жүргізген үш епископтан олардың іс-әрекеттері туралы есеп беру сұралды; олар Ибастың ақталғанын хабарлаудан жалтарды, кейін Эдессада жүргізілген тергеудің көбірек пайдасы болатынын мәлімдеді. Эдесса монахтары мен айыптамаға қатысқан басқа тараптар қабылданды және олардан есеп сұралды, ол Ибасты күткендей айыптады. Бұл ұсыныс қарсылықсыз қабылданды, Бейрут епископы Евстафий және Тир епископы Фотий, бұрын дәл осы дәлелдермен оны ақтаған болатын, көпшілікпен бірге дауыс берді. Ибас сотқа шақырылмады, өйткені ол сол кезде Антиохияда түрмеде отырды. Ибастың лауазымынан алынғаннан кейін не болғаны белгісіз.

Халкидонға қайта оралу

451 жылдың басында Ефестегі екінші собордың салдарынан биліктен шеттетілген және жер аударылған епископтарға оралуға рұқсат берілді, бірақ оларды қалпына келтіру мәселесі Халкидон соборына қалдырылды. 26 қазанда өткен 9-шы мәжілісте Ибастың ісі жиналған епископтардың қарауына ұсынылды. Оның Бейрут және Тир қалаларындағы Фотий мен Евстафийдің үкіміне сәйкес қалпына келтірілу туралы талабы бойынша, осы синодтың актілері (сондай-ақ Тирдегі бұрынғы синодтың актілері) оқылды, ал ертесі күні папаның легаттары Ибастың заңсыз түрде қызметтен алынғанын және оны дереу қалпына келтіру керек деген пікір білдірді. Ұзақ талқылаулардан кейін бұл шешім бірауыздан қабылданды. Легаттар бастама көтеріп, "оның хатының" догмаға сай екенін жариялады және оны қалпына келтіруге бұйырды. Барлық дінбасылар осы үкімге келісті, бірақ ол Несторий мен Евтихийді анафемаға айтуы және Леоның томын қабылдауы керек еді. Ибас ойланбастан келісті. "Ол бұған дейін өзінің жазбаларында Несторийді анафемаға айтқан еді және Евтихиймен бірге, сондай-ақ Бір Табиғатты үйрететін баршаларды анафемаға айтуға он мың рет дайын еді, сонымен қатар кеңес шындық деп санайтын барлық нәрсені қабылдаймын", деді ол. Осыған байланысты ол бірауыздан ақталды және келесі мәжілістерде Эдесса епископы қызметіне қайта орналастырылды. Ибастың шеттетілуінен кейін епископ болып сайланған Нонн заңды түрде тағайындалғандықтан, епископтық шенінен айырылмады, ал Ибастың 28 қазан 457 жылы қайтыс болуынан кейін, тыныш түрде митрополит болып іске кірісті. "Оның хатының" қабылдануы, Кеңес қай хатты айтатынын нақтыламағандықтан, кейінірек дау-дамайға және Халкидон соборының Марисқа жолданған хаттың мазмұнын мақұлдаған деген айыптауларға әкелді.

VI ғасырдағы дау

Келесі ғасырда "Мариске" жазған хатына қатысты дау туындады, "Үш тарау" туралы белгілі дау кезінде, хат еретик деп танылды (Мопсуэстиялық Теодордың еңбектерімен және Несторийді қолдаған Теодореттің жазбаларымен бірге) Юстинианның жарлығымен, және 553 жылы өткен бесінші жалпы кеңесте ресми түрде айыпталып, оны және басқа да даулы құжаттарды Халкедон кеңесінде ортодоксалды деп мойындағандардың бәріне анафема жарияланды. Кейіннен Сирия православие шіркеуі Ибасты несториан деп қарады.

Ғибадатхана салушы

Эдесса жылнамасына сәйкес, Ибас Эдессада елшілердің жаңа шіркеуін салды. Бір сенатор оған 720 фунт салмақты күміс үстел сыйлады, ал Анатолий, Magister militum per Orientem, апостол Томаның қасиетті деректерін сақтау үшін күміс сандық берді. Томаның Парфияда уағыз айтқаннан кейін сол жерге жерленгені айтылады.