Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дацит (/d/eɪ/s/aɪ/t/) – лаваның тез қатаюынан пайда болатын, құрамында кремнийдің көп, ал сілтілі металл оксидтерінің азырақ болатын жанартаулық тау жынысы. Оның құрылымы ұсақ түйірлі (афаниттік) немесе порфириттік болып келеді және құрамы андезит пен риолит арасындағы аралық деңгейде. Ол негізінен плагиоклаз фельдспаты мен кварцтан тұрады. Дацит – геологиялық тұрғыдан кең таралған, көптеген тектоникалық жағдайларда кездесетін тау жынысы. Ол субалькалиндік толеиттік және кальцидті сілтілік магмалық сериялардың бір бөлігі ретінде андезит пен риолитпен байланысты.
Volcanic rock intermediate in composition between andesite and rhyolite
Dacite ('/d//eɪ//s//aɪ//t/) is a volcanic rock formed by rapid solidification of lava that is high in silica and low in alkali metal oxides. It has a fine grained (aphanitic) to porphyritic texture and is intermediate in composition between andesite and rhyolite. It is composed predominantly of plagioclase feldspar and quartz. Dacite is relatively common, occurring in many tectonic settings. It is associated with andesite and rhyolite as part of the subalkaline tholeiitic and calc alkaline magma series.
Құрамы
Дацит негізінен плагиоклаздық фельдшпат пен кварцтан, сондай-ақ биотит, рог-бленда және пироксен (аугит немесе энстатит) минералдарынан тұрады. Кварц дөңгелектенген, тозған фенокристалдар түрінде немесе жер массасының құрауыш бөлігі ретінде кездеседі. Дациттегі плагиоклаз олигоклаздан андезинге және лабрадоритке дейін өзгереді. Кейбір дациттерде санидин шамалы мөлшерде кездеседі, ал оның көп болуы риолиттерге өтуге мүмкіндік беретін тау жыныстарын құрайды. Дациттегі және көптеген басқа жанартаулық тау жыныстардағы фельдшпаттар мен кварцтың салыстырмалы мөлшері QAPF диаграммасында көрсетілген. Бұл диаграмма дацитті 20%-дан 60%-ға дейін кварцтан тұратын, ал плагиоклаз оның фельдшпат құрамының 65%-ынан жоғары құрайтыны ретінде анықтайды. Дегенмен, IUGS жанартаулық тау жыныстарын мүмкіндігінше минералдық құрамы бойынша жіктеуді ұсынатын болса да, дациттер көбінесе өте ұсақ түйірлі болып келеді, сондықтан минералдық анықтау іс жүзінде мүмкін емес. Сондықтан тау жынысы кремний қышқылы және сілті металл оксидтері (K2O және Na2O) мөлшеріне сүйеніп химиялық тұрғыдан жіктелуі керек. TAS жіктемесі дацитті O3 секторына жатқызады.
Dacite consists mostly of plagioclase feldspar and quartz with biotite, hornblende, and pyroxene (augite or enstatite). The quartz appears as rounded, corroded phenocrysts, or as an element of the ground mass. The plagioclase in dacite ranges from oligoclase to andesine and labradorite. Sanidine occurs, although in small proportions, in some dacites, and when abundant gives rise to rocks that form transitions to the rhyolites. The relative proportions of feldspars and quartz in dacite, and in many other volcanic rocks, are illustrated in the QAPF diagram. This defines dacite as having a content of 20% to 60% quartz, with plagioclase making up 65% or more of its feldspar content. However, while the IUGS recommends classifying volcanic rocks on the basis of their mineral composition whenever possible, dacites are often so fine grained that mineral identification is impractical. The rock must then be classified chemically based on its content of silica and alkali metal oxides (K2O plus Na2O). The TAS classification puts dacite in the O3 sector.
Құралы
Қол үлгісінде, көптеген рогбленда және биотит дациттері ақ фелдспаттармен, қара биотит және рогбленда кристалдарымен бірге сұр немесе ашық қоңыр, сары түсті тау жыныстары болып келеді. Басқа дациттер, әсіресе пироксинді дациттер, қараңғырақ түсті және осы себепті жарылысқа бейім. Бұған мысал ретінде Санкт-Хеленс тауындағы бұрынғы жарылыстардан пайда болған дацит күмбездерін келтіруге болады. Ла Гарита кальдерасының Балық каньоны туфіндегідей, пирокластикалық ағындар да дациттік құрамда болуы мүмкін. Дациттік магма жас мұхит қабығының қалың фелситтік континенттік плитаның астына субдукциялануы нәтижесінде қалыптасады. Мұхит қабығы гидротермиялық өзгеріске ұшырап, кварц пен натрийдің қосылуына себеп болады. Жас, ыстық мұхиттық плита континенттік қабықтың астына субдукцияланғанда, субдукцияланған плита ішінара еруге ұшырайды және конвекция және дегидратациялық реакциялар арқылы жоғарғы мантиямен өзара әрекеттеседі. Субдукция процесі субдукцияланатын плитада метаморфизмді тудырады. Бұл плита мантияға жеткенде және дегидратациялық реакцияларды бастағанда, талк, серпентин, мика және амфибол сияқты минералдар ыдырайды, нәтижесінде содалы балқыма пайда болады. Содан кейін магма жоғары қарай жылжуын жалғастырады, дифференциация процесі жүреді және көтерілген сайын одан да содалы және кремнийлі болады. Жер бетіне жеткенде натрийге бай магма плагиоклаз, кварц және рогбленданы кристалдастырады. Пироксендер сияқты қосымша минералдар магманың тарихы туралы ақпарат береді. Дациттің қалыптасуы мұхит қабығы мен континенттік қабықтың байланысы туралы маңызды мәліметтер ұсынады. Бұл мафиялық, тығыз, аз өмір сүретін тау жыныстарынан фельситтік, жүзуге қабілетті, көп жылдық тау жыныстарын қалыптастырудың моделін ұсынады.
In hand specimen, many of the hornblende and biotite dacites are grey or pale brown and yellow rocks with white feldspars, and black crystals of biotite and hornblende. Other dacites, especially pyroxene bearing dacites, are darker colored. and therefore prone to explosive eruption. A notorious example of this is Mount St. Helens in which dacite domes formed from previous eruptions. Pyroclastic flows may also be of dacitic composition as is the case with the Fish Canyon Tuff of La Garita Caldera. Dacitic magma is formed by the subduction of young oceanic crust under a thick felsic continental plate. Oceanic crust is hydrothermally altered causing addition of quartz and sodium. As the young, hot oceanic plate is subducted under continental crust, the subducted slab partially melts and interacts with the upper mantle through convection and dehydration reactions. The process of subduction creates metamorphism in the subducting slab. When this slab reaches the mantle and initiates the dehydration reactions, minerals such as talc, serpentine, mica and amphiboles break down generating a more sodic melt. The magma then continues to migrate upwards causing differentiation and becomes even more sodic and silicic as it rises. Once at the cold surface, the sodium rich magma crystallizes plagioclase, quartz and hornblende. Accessory minerals like pyroxenes provide insight to the history of the magma. The formation of dacite provides a great deal of information about the connection between oceanic crust and continental crust. It provides a model for the generation of felsic, buoyant, perennial rock from a mafic, dense, short lived one.
Архейлік континенттік қабықтың пайда болуында дациттің рөлі
Дацит қалыптасу процесі Архей эонында континенттік қабықтың пайда болуын түсіндіру үшін пайдаланылған. Ол кезде жас, ыстық мұхиттық қабық көп болғандықтан, дациттік магманың өндірісі кеңінен таралған. Бүгінде көптеген плиталардың астына батып кету кезінде мұхиттық қабық сусыздану реакцияларына дейін ерімейді, бұл процестің алдын келеді.
The process by which dacite forms has been used to explain the generation of continental crust during the Archean eon. At that time, the production of dacitic magma was more ubiquitous, due to the availability of young, hot oceanic crust. Today, the colder oceanic crust that subducts under most plates is not able to melt prior to the dehydration reactions, thus inhibiting the process.
Килауэадағы балқыған дацит магмасы
2005 жылы Килауэадағы геотермиялық барлау кезінде бұрғылау ұңғымасында дациттік магма кездестірілді. 2488 метр тереңдікте магма ұңғыма шахтасымен жоғары көтерілді. Бұл нәтижесінде бетке бірнеше килограмм мөлдір, түссіз шыны тәрізді (кристалды емес) кесектер шықты. Бұл дацит магмасы – Килауэаның әдеттегі базальттық магмасының қалдық балқымасы болып табылады.
Dacitic magma was encountered in a drillhole during geothermal exploration on Kīlauea in 2005. At a depth of 2488 m, the magma flowed up the wellbore. This produced several kilograms of clear, colorless vitric (glassy, non crystalline) cuttings at the surface. The dacite magma is a residual melt of the typical basalt magma of Kīlauea.
Этимология
Дацит сөзі Даксия провинциясынан шыққан, ол Рим империясының құрамында Дунай өзені мен Карпат таулары (қазіргі Румыния мен Молдова) арасында орналасқан және осы жерде бұл тау жынысы алғаш рет сипатталған. Дацит бастапқыда олигоклаз фенокристалдары бар кальци-сілтілі тау жыныстарын (дациттерді) ортоклаз фенокристалдары бар тау жыныстарынан (риолиттерден) ажырату мақсатында жаңа тау жынысы түрі ретінде анықталған.
The word dacite comes from Dacia, a province of the Roman Empire which lay between the Danube River and Carpathian Mountains (now modern Romania and Moldova) where the rock was first described. Dacite was originally defined as a new rock type to separate calc alkaline rocks with oligoclase phenocrysts (dacites) from rocks with orthoclase phenocrysts (rhyolites).