Трахит – жанартау шығару тау жынысы, негізінен сілтілі дала шпаттарынан тұрады. Жылдам салқындау арқылы пайда болады, құрамында кремний мен сілті металдары көп.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Экструзивті магмалық тау жынысы
Extrusive igneous rock
Трахит ( /t//r//eɪ//k//aɪ//t//, /'/t//r//æ//k// /) – негізінен сілтілік дала шпатынан тұратын экструзивті магмалық тау жынысы. Ол әдетте ашық түсті және афанитті (ұсақ дәнді), аз мөлшерде мафикалық минералдармен кездеседі және кремний мен сілті металдарына қаныққан лаваның жылдам салқындауынан пайда болады. Бұл сиениттің жанартаулық эквиваленті. Трахит сілтілі магма шығу орындарында, соның ішінде мантиялық тіреулердің үстіндегі мұхит аралдарының жанартау әрекеттерінің соңғы сатыларында және артқы доғалық кеңею аймақтарында кең таралған. Трахит Марстағы Гейл кратерінде де табылды. Трахит сәндік құрылыс тасы ретінде қолданылған, ал Рим империясы мен Венеция Республикасында кеңінен өлшемді тас ретінде пайдаланылған.
Trachyte ('/t//r//eɪ//k//aɪ//t//, /'/t//r//æ//k// /) is an extrusive igneous rock composed mostly of alkali feldspar. It is usually light colored and aphanitic (fine grained), with minor amounts of mafic minerals, and is formed by the rapid cooling of lava enriched with silica and alkali metals. It is the volcanic equivalent of syenite. Trachyte is common wherever alkali magma is erupted, including in late stages of ocean island volcanism above mantle plumes, and in areas of back arc extension. Trachyte has also been found in Gale crater on Mars. Trachyte has been used as decorative building stone and was extensively used as dimension stone in the Roman Empire and the Republic of Venice.
Химиялық құрамы
Трахитте кремнийдің мөлшері 60-65%, ал сілтілік оксидтердің мөлшері 7%-дан жоғары. Бұл оны риолитке қарағанда аз SiO2 және дацитке қарағанда көп (Na2O + K2O) қылады. Бұл химиялық айырмашылықтар трахиттің TAS жіктеліміндегі орнымен сәйкес келеді және тау жынысы түрінің кенді минералогиясын анықтайды. Трахидацит TAS диаграммасында трахитпен бірдей жағдайда орналасқан, бірақ трахиттен 20%-дан астам нормативті кварц мөлшерімен ерекшеленеді. Бұл QAPF диаграммасындағы трахит жағдайларының орналасуында көрінеді. Биотит, клинопироксен және оливин жиі кездесетін қосалқы минералдар. Плагиоклаз әдетте натрийге бай олигоклаз болып табылады. Сілтілік дала шпаты көбінесе натрийге бай сандинин (анортоклаз) болады және жиі криптопертитті, натрий дала шпаты (альбит) мен калий дала шпаты (сандинин) микроскопиялық жолақтарымен алмасады. Трахиттер әдетте ұсақ түйіршікті және ақшыл түсті болады, бірақ егер олардың құрамында көбінесе шыны болса, қара болуы мүмкін. Олар көбінесе порфириттік, жер бетінде үлкен, жақсы пішінделген сандинин кристалдарымен және олардың арасында кішкентай, жетілмеген сандинин тоқалдарымен кездеседі. Ромб порфирі – өте ұсақ түйіршікті матрицаға енген, әдетте үлкен ромб пішіндес фенокристалдары бар мысал. Рейндегі Драхенфельс трахиті сияқты ең танымал трахиттердің кейбіреулері таңғажайып порфириттік сипатқа ие, олардың ұсақ түйірлі жер массасы арқылы бір-екі сантиметрге дейін созылған үлкен сандинин кристалдары шашырап жатыр. Дегенмен, көптеген трахиттерде фенокристалдар аз және кішкентай, ал жер массасы салыстырмалы түрде дөрекі болады. Ферромагнезийлік минералдар үлкен кристалдарда сирек кездеседі және әдетте осы тау жыныстарының қол өлшеміндегі үлгілерінде айқын көрінбейді. Жер массасының екі түрі белгілі: трахиттік, негізінен сандининнің ұзын, тар, субпараллельді таяқшаларынан тұрады, және ортофириттік, сол минералдың кішкентай шаршы немесе тікбұрышты призмаларынан тұрады. Кейде жер массасында түйіршікті аугит немесе қоңыр рибеккит кездеседі, бірақ әдетте осы бөлігі өте фельдспатты болады. Трахиттерде жиі ұсақ, бұзылған көпіршіктер болады, олар осы тау жыныстарының үлгілерінің сынық беттерін дөрекі және бұзық етеді, және олар осы ерекше текстурадан өз атауын алды. Ол алғаш рет Оверньдегі осы кластағы тау жыныстарына берілген және жоғарыда анықталғаннан гөрі әлдеқайда кең мағынада ұзақ уақыт қолданылған, сондықтан оған кварц трахиттері (қазір липариттер мен риолиттер деп аталады) және олигоклаз трахиттері кірді, олар қазір андезиттер деп жіктеледі. Кварц трахитте сирек кездеседі, бірақ тридимит (осылайша кремнийден тұрады) сирек емес. Фоналиттерге тән натрийлі амфиболдар мен пироксендер кейбір трахиттерде де кездеседі; Эол доғасының құрамында трахиттер атылған Кампи Флегрей вулкандық алаңы бар. Трахиттер Еуропаның кайнозойлық жанартаулық жыныстары арасында жақсы танылған. Британияда олар Скайде лава ағыны ретінде және бөгеттер немесе интрузиялар ретінде кездеседі, бірақ олар Рейн ауданы мен Эйфельде, сондай-ақ Аувернье, Богемия мен Эуген тауларында Еуропа континентінде жиі кездеседі. Рим, Неаполь және Ишия аралында трахиттік лавалар мен туфтар жиі кездеседі. Трахиттер Пантеллерия аралында да кездеседі. АҚШ-та трахиттер Дэвис тауларында, Чисос тауларында және Биг Бенд (Техас) аймағындағы Биг Бенд ранчосының мемлекеттік паркінде, сондай-ақ Оңтүстік Невада мен Оңтүстік Дакотада (Блэк Хиллз) кеңінен таралған. Гавайидегі Хуалалайдың солтүстік жағында Пуу Вауауадан бір үлкен ағын бар. Бұл жерде трахит шыны тәрізді және қара түсті. Исландияда, Азор аралдарында, Тенерифеде және Ассенсионда жақында трахиттік лавалар пайда болды, ал осыған ұқсас жыныстар Жаңа Оңтүстік Уэльсте (Камбеварра жотасы), Квинслендте (Негізгі жотасы), Шығыс Африкада, Мадагаскарда, Йеменде және басқа көптеген аудандарда кездеседі. Көне жанартаулық жыныстар арасында трахиттер де аз емес, бірақ олар жиі ортофир және ортоклаз порфирі деп сипатталады, ал трахит үшінші және соңғы жыныстар үшін сақталған. Англияда Эксетер ауданында перм трахиттері бар, ал Шотландияның орталық аңғарының көптеген бөліктерінде карбон трахиттері кездеседі. Соңғылары Италия мен Рейн аңғарындағы қазіргі өкілдерінен ешқандай ерекшеліктері жоқ, бірақ олардың аугиті мен биотиті көбінесе хлорит пен басқа да екіншілік өнімдерге ауыстырылады. Перм трахиттері Тюрингияда және Германияның Саар округінде де кездеседі. Сілтілік тау жыныстары, мысалы трахит археялық дәуірде сирек кездеседі, бірақ протерозойлық дәуірде жиі кездеседі. Шамамен 570 миллион жылға жуық жасқа ие сілтілік тау жыныстары көптеген континенттік қалқандардың шеттерінде жиі кездеседі және сол кездегі бүкіл әлемдік жарылудың куәсі болып табылады. Трахитке жақын тау жынысы кератофир деп аталады, ол трахиттің натрийге бай плагиоклаз эквиваленті болып табылады.
Trachyte has a silica content of 60 to 65% and an alkali oxide content of over 7%. This gives it less SiO2 than rhyolite and more (Na2O plus K2O) than dacite. These chemical differences are consistent with the position of trachyte in the TAS classification, and they account for the feldspar rich mineralogy of the rock type. Trachydacite occupies the same field in the TAS diagram as trachyte, but is distinguished from trachyte by a normative quartz content over 20%. This is reflected in the position of the trachyte fields in the QAPF diagram. Biotite, clinopyroxene and olivine are common accessory minerals. The plagioclase is typically sodium rich oligoclase. The alkali feldspar is typically also sodium rich sanidine (anorthoclase) and is often cryptoperthitic, with alternating microscopic bands of sodium feldspar (albite) and potassium feldspar (sanidine). Trachytes are typically fine grained and light colored, but can be black if they consist mostly of glass. They are often porphyritic, with large well shaped crystals of sanidine in a groundmass containing much smaller imperfect sanidine laths. Rhomb porphyry is an example with usually large porphyritic rhomb shaped phenocrysts embedded in a very fine grained matrix. Some of the best known trachytes, such as the trachyte of Drachenfels on the Rhine, show striking porphyritic character, having large sanidine crystals of tabular form an inch or two in length scattered through their fine grained groundmass. In many trachytes, however, the phenocrysts are few and small, and the groundmass comparatively coarse. The ferromagnesian minerals rarely occur in large crystals, and are usually not conspicuous in hand sized specimens of these rocks. Two types of groundmass are generally recognized: the trachytic, composed mainly of long, narrow, subparallel rods of sanidine, and the orthophyric, consisting of small squarish or rectangular prisms of the same mineral. Sometimes granular augite or spongy riebeckite occurs in the groundmass, but as a rule this part of the rock is highly feldspathic. Trachytes very often have minute irregular vesicles which make the broken surfaces of specimens of these rocks rough and irregular, and it is from this distinctive texture that they received their name. It was first given to rocks of this class from Auvergne, and was long used in a much wider sense than that defined above, so that it included quartz trachytes (now known as liparites and rhyolites) and oligoclase trachytes, which are now classified as andesites. Quartz is rare in trachyte, but tridymite (which likewise consists of silica) is not uncommon. The sodium bearing amphiboles and pyroxenes so characteristic of the phonolites may also be found in some trachytes; The Aeolian back arc includes the Campi Flegrei volcanic field, where trachytes have been erupted. Trachytes are well represented among the Cenozoic volcanic rocks of Europe. In Britain they occur in Skye as lava flows and as dikes or intrusions, but they are much more common on the continent of Europe, as in the Rhine district and the Eifel, also in Auvergne, Bohemia and the Euganean Hills. In the neighborhood of Rome, Naples and the island of Ischia trachytic lavas and tuffs are of common occurrence. Trachytes are also found on the island of Pantelleria. In the United States, trachytes crop out extensively in the Davis Mountains, Chisos Mountains, and Big Bend Ranch State Park in the Big Bend (Texas) region, as well as southern Nevada and South Dakota (Black Hills). There is one known voluminous flow from Puʻu Waʻawaʻa on the north flank of Hualālai in Hawaiʻi. Here the trachyte is glassy and black in color. In Iceland, the Azores, Tenerife and Ascension there are recent trachytic lavas, and rocks of this kind occur also in New South Wales (Cambewarra Range), Queensland (Main Range), East Africa, Madagascar, Yemen and in many other districts. Among the older volcanic rocks trachytes also are not scarce, though they have often been described under the names orthophyre and orthoclase porphyry, while trachyte was reserved for Tertiary and recent rocks of similar composition. In England there are Permian trachytes in the Exeter district, and Carboniferous trachytes are found in many parts of the central valley of Scotland. The latter differ in no essential respect from their modern representatives in Italy and the Rhine valley, but their augite and biotite are often replaced by chlorite and other secondary products. Permian trachytes occur also in Thuringia and the Saar district in Germany. Alkaline rocks such as trachyte are rare in the Archean, but become common in the Proterozoic. Alkaline rocks with an age close to 570 million years are common around the perimeters of many continental shields and are evidence of worldwide rifting at that time. Closely allied to trachyte is the rock type called keratophyre, which is the sodium rich plagioclase equivalent of trachyte.