Кіріспе
Фенолит – сирек кездесетін, беткі қабаттарға жақын интрузивті немесе экструзивті тау жынысы, құрамы фельзиттік және мафикалық аралықта болады, текстурасы афаниттік (ұсақ түйіршікті) пен порфириттік (ұсақ және ірі түйіршікті аралас) аралығында өзгереді. Фенолит – кварц орнына нефелин немесе лейцит қосқан трахит магмалық тауының бір түрі. Оның Na2O + K2O құрамы ерекше жоғары (12% немесе одан да көп), бұл оның магмалық тау жыныстарының TAS жіктемесіндегі орнын анықтайды. Оның ірі түйіршікті (фанериттік) интрузивті теңдесі – нефелин сиениті. Фенолит әдетте ұсақ түйіршікті және тығыз болады. "Фенолит" атауы ежелгі грек тілінен аударғанда "дыбыс беретін тас" деген мағынаны білдіреді, себебі сынбаған тақтаға соққанда металл дыбысын шығарады; сондықтан ағылшын тіліндегі "клинкстон" атауы оның синонимі ретінде қолданылады.
Phonolite is an uncommon shallow intrusive or extrusive rock, of intermediate chemical composition between felsic and mafic, with texture ranging from aphanitic (fine grained) to porphyritic (mixed fine and coarse grained). Phonolite is a variation of the igneous rock trachyte that contains nepheline or leucite rather than quartz. It has an unusually high (12% or more) Na2O + K2O content, defining its position in the TAS classification of igneous rocks. Its coarse grained (phaneritic) intrusive equivalent is nepheline syenite. Phonolite is typically fine grained and compact. The name phonolite comes from the Ancient Greek meaning "sounding stone" due to the metallic sound it produces if an unfractured plate is hit; hence, the English name clinkstone is given as a synonym.
Құрылу
Фоналиттер салыстырмалы түрде аз кремний мөлшері бар магмадан қалыптасады, бұл төменгі қабықтың жоғары алюминийлі тау жыныстарының (тоналит, монзонит және метаморфтық тау жыныстары сияқты) өте аз дәрежеде ішінара балқыуынан (10%-дан кем) туындайды. Мұндай тау жыныстарының өте аз балқыуы, фельдшпаттың балқыуы арқылы алюминий, калий, натрий және кальцийдің босатылуына мүмкіндік береді, сонымен қатар кейбір мафикалық минералдар да қатысады. Тау жынысы кремнийге жеткіліксіз қанық болғандықтан, онда кварц немесе басқа кремний кристалдары болмайды және фельдшпат минералдарына қарағанда төмен кремнийлі фельдшпатоидты минералдар басым. Фоналитті қалыптастыру үшін қажетті алғы тау жыныстарын балқытуға бірнеше геологиялық процестер мен тектоникалық құбылыстар себеп болуы мүмкін. Оларға қалың континенттік қабықпен жабылған мантия қаусырларының үстінде пайда болатын ішкіконтиненттік ыстық нүкте вулканизмдері жатады. А типіндегі граниттер және сілтілі магмалық провинциялар көбінесе фоналиттермен бірге кездеседі. Соқтығысқан орогендік белдеулерде граниттік материалдың астындағы қабаттардың төмен дәрежедегі ішінара балқыуы да фоналиттерді тудыруы мүмкін.
Минералогия және петрология
Фоналит – нефелин сиенитінің ұсақ түйіршікті теңдесі. Олар ішінара балқыту нәтижесінде пайдалады, кремнийге қанықпаған және нормативті минералогиясында фельдспатоидтар кездеседі. Фоналит кездесетін минералдық жиынтықтарда көбінесе көп мөлшерде фельдспатоидтар (нефелин, содалит, гауйн, леуцит және анальцит) және сілтілік фельдспаттар (санидин, анортоклаз немесе ортоклаз), сондай-ақ сирек содалы плагиоклаз болады. Биотит, натрийге бай амфиболдар мен пироксендер, темірге бай оливинмен бірге жиі кездесетін қосалқы минералдар. Титанит, апатит, корунд, циркон, магнетит және илменит қосымша фазаларға жатады. Фоналиттің ерекше қара түсі эгирин және аугит сияқты қара пироксендердің жоғары концентрациясынан туындайды. Блэрморит – анальцитке бай фоналит түрі.
Пайда болуы
Нефелин сиениттері мен фонолиттер Канадада, Норвегияда, Гренландияда, Швецияда, Ұлыбританияда, Орал тауларында, Пиренейлерде, Италияда, Германиядағы Эйфель және Кайзерстуль аймақтарында, Бразилияда, Трансвааль аймағында, Арканзас штатындағы Магнит-Коув магмалық кешенінде, Нью-Джерси штатындағы Бимервилл кешенінде, сондай-ақ Канар аралдары сияқты мұхиттық аралдарда кеңінен таралған. Фонолит Еуропаның көп бөлігінде, әсіресе Эйфель үстірті мен Лахер көлінде жиі кездеседі. Ол сонымен қатар Чехияда және Италияға жақын Жерорта теңізі аймағында да табылады. АҚШ-та фонолитті Оңтүстік Дакота штатындағы Блэк Хиллз орманында кездестіруге болады. Фонолиттен құралған ең әйгілі табиғи құрылым – Вайоминг штатындағы Ібіліс мұнарасы.
Экономикалық маңызы
Фоналиттер өлшемді тас ретінде немесе қиыршық тасқа қосылатын материал ретінде қызығушылық тудыруы мүмкін. Сирек кездесетін, экономикалық тұрғыдан пайдалы минералданған фонолит-нефелин сиенит сілтілік кешендері сирек кездесетін жер элементтерінің, уранның және фосфаттардың кен орындарымен байланысты болуы мүмкін, мысалы, Оңтүстік Африкадағы Фалаборуада. Германияның Хохентвиль және Хегау аймақтарындағы тас дәуіріндегі адамдар фоналит туфын ац-бас және осыған ұқсас құралдар жасау үшін кремнийдің көзі ретінде пайдаланған. Фоналиттерді тиісті өлшемдегі плиталарға бөліп, шатыр жабуға арналған шифердің орнына төбе плиткалары ретінде қолдануға болады. Мұндай мысалдардың бірі – Францияның Орталық Массив аймағында, атап айтқанда, Жоғарғы Луара департаментінде кездеседі.