Кіріспе

Британдық журналист, саяхатшы және саясаткер (1852–1936)

Роберт Бонтин Каннингхем Грэм (24 мамыр 1852 – 20 наурыз 1936) – шотландтық саясаткер, жазушы, журналист және авантюрист. Ол Либералдық партиясының парламент мүшесі (депутат); Ұлыбритания Парламентіне сайланған алғашқы социалистік депутаты; Шотландия Еңбек партиясын құрған және оның бірінші президенті; 1928 жылы Шотландия Ұлттық партиясын құрған; және 1934 жылы Шотландия Ұлттық партиясының бірінші президенті болды. Каннингхем Грэм – Ренфрю ополчениесінің майоры Уильям Бонтиннің үлкен ұлы, сонымен қатар ол бұрынғы корнет және Шотландияның сұр гвардиясымен бірге Ирландияда қызмет өткерген. Оның анасы – адмирал Чарльз Эльфинстон Флимингтің қызы, әрі испандық ақсүйек әйелі, донья Каталина Паулина Алессандро де Хименес. Оның екінші күйеуі, адмирал Джеймс Катонмен бірге Каннингхем Грэмнің тәрбиесіне зор ықпал еткені айтылады. Осылайша, Каннингхем Грэм алғашқыда анасының ана тілі – испан тілін үйренді.

Жастық шақ

Балалық шағының көп бөлігін ол Шотландияның Ренфруширдегі Финлейстоун және Данбартонширдегі Ардок отбасылық иеліктерінде кіші ағалары Чарльз бен Мализемен бірге өткізді. Англиядағы Харроу жеке мектебінде білім алғаннан кейін Роберт Бельгияның Брюссель қаласында білімін аяқтады, сосын Аргентинаға көшіп, мал өсіру арқылы байлық табуға тырысты. Ол онда ұлы саяхатшы және гаучо ретінде танылды, ал оны мейіріммен Дон Роберто деп атады. Ол сондай-ақ Мароккоға түрік шейхы кейпінде жасырынып, "тыйым салынған" Тарудант қаласын табу үшін сапар шекті, бірақ оны Каид (Си Тейб бен Си Ахмед Ел Хасан Ел Кинтафи) қолға түсірді, Испанияда алтын іздеді, Техаста Буффало Биллмен дос болды және Мексика қаласында қылышбазалыққа үйретті. Ол жас әйелі "Габриэль Мари де ла Бальмондиер" (жартылай француз, жартылай чили ақыны)мен бірге Сан-Антонио де Бексардан атпен саяхаттап келді.

Социализмге бет бұру

1883 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол Каннингхэм Грэм тегін қайта қабылдады. Ұлыбританияға оралып, саясатқа қызығушылық танытты. Ол социалистік жиналыстарға қатысып, Уильям Моррис, Джордж Бернард Шоу, Х. М. Хайндман, Кир Харди және Джон Бернс сияқты адамдардың сөздерін тыңдады және олармен танысты. Әулеттік байлығына қарамастан, Грэм социализмге көшті және қоғамдық жиналыстарда сөйлей бастады. Ол әсерлі шешен болды және әсіресе қарсы пікір білдірушілермен (сұрақ қоюшылармен) жақсы тіл табысты.

Шотландияның тәуелсіздігі және Шотландияның Еңбек партиясы

Грэхам Шотландияның тәуелсіздігін жақтады. 1886 жылы ол Шотландияның өзін-өзі басқару қауымдастығын (SHRA) құруға көмектесті және Төменгі палатада болған кезде, шотланд парламентіне қолдау білдіретін депутаттарды сендіруге бірнеше рет тырысты. Бірде Грэхам «салықтарды Лондон емес, Эдинбург ысырап еткенін білгенде қуаныш алатын ұлттық парламент» құруды қалағанын әзілмен айтты. 1888 жылы Грэхам Флит-стриттегі Андертон қонақ үйінде өткен ШРА конференциясына қатысып, «Бұл конференцияның пікірінше, Шотландияның мүддесі шотландтық ұлттық парламент пен Шотландияның ішкі істерін ғана басқаратын атқарушы үкіметтің құрылуын талап етеді, сонымен қатар Империяның тұтастығын сақтау қажет» деген ұсыныс қабылдады. Бұл ұсынысты Cuninghame Graham мырза (аты мақалада келтірілгендей) қолдады, ол «Шотландия парламенті шаруаларына әділдік жасап, оларды өз жерлерінде ұстасын, кеншілері үшін сегіз сағаттық жұмыс күнін бекітсін, алкоголь заңдарын реттесін және жерді мемлекеттік меншікке алсын» деді. Оған Питер Эсслемонт депутаты қатысты. Д-р Г. Б. Кларк Кейтнесшир округінен сайланған депутат конференция төрағасы болды. Палатада Грэхамның көзқарастары радикалданды, ол Кейр Хардимен бірге Шотландияның Еңбек партиясын құрды. 1892 жылы Грэхам Либералдық партиядан шығып, жаңа сайлау округінде Еңбек партиясынан кандидат ретінде жалпы сайлауға қатысты. Ол жұмысшылардың өндірістік дауларында қолдады және Энни Безантпен бірге Матчмейкерлер ереуіліне және 1889 жылғы Докерлер ереуіліне қатысты. 1889 жылдың шілдесінде ол Джеймс Кир Харди, Уильям Моррис, Элеонора Маркс және Эдвард Эвеллингпен бірге Парижде өткен Екінші Интернационалдың марксистік конгресіне қатысты. Келесі жылы ол Каледе сөз сөйледі, оны билік өкілдері революциялық деп санады, сол үшін тұтқындалып, Франциядан қуылды. Грэхам сегіз сағаттық жұмыс күнін жақтады және осы мәселе бойынша заң жобасын енгізуге бірнеше рет тырысты. 1892 жылдың жазында ол бұл бағытта белгілі бір жетістіктерге жетті, бірақ лорд Солсбери басқаратын консервативті үкіметті заң жобасын толық талқылау үшін уақыт бөлуге көндіре алмады. 1892 жылғы жалпы сайлауда Грэхам Глазго Камалши округінен Шотландия Еңбек партиясынан кандидат ретінде өтті. Ол жеңіліп, парламенттік мансабы аяқталды. Дегенмен, ол саяси айналымдарда белсенді болып, әріптесі Кейр Хардиге Тәуелсіз Еңбек партиясын құруға және Вест Хэм округінен парламентке өтуге көмектесті. Алайда, ол «әдемі сөздерге құмар социалистер» деп атағандардың сыртқы әрекеттері мен келіспеушіліктеріне көңілі тоймады және әлеуметтік әділдік пен мәдени жаңаруға жету құралы ретінде жаңадан пайда болған шотландтық ұлтшылдыққа бет бұрды. Грэхам шотландтықтардың өзін-өзі басқаруына берілді. Ол 1928 жылы Шотландияның Ұлттық партиясын (НҰП) құруға белсенді қатысты және 1934 жылы жаңа Шотландия Ұлттық партиясының құрметті президенті болып сайланды. Ол бірнеше рет Глазго университетінің Шотландиялық ұлттық қауымдастығынан Глазго университетінің лорд-ректоры лауазымына кандидат болды, бірақ 1928 жылы сол кездегі консервативті премьер-министр Стэнли Болдуинге бар болғаны алпыс алты дауыспен жеңілді. Бұл оқиға Ұлттық партияның құрылуында және 1930 жылдары Шотландия Ұлттық партиясының құрылуында шешуші роль атқарды. Шотландтық ұлтшылдығына байланысты және Еңбек партиясының тартымсыздығы мен социалистік құлшыныстың жетіспеуіне сын айтқандықтан, Грэхамның есімі Еңбек партиясы тарихынан шығарылды, ал оның 1892 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін 1920 жылдардың соңына дейін саясаттан шығып кеткені туралы пікір тарады. Бұл мүлдем дұрыс емес; шындығында, 1905 және 1914 жылдар аралығында Грэхам, ақсақал мемлекет қайраткері, әлеуметтік сыншы және әйгілі әлем саяхатшысы лауазымын сақтап тұрса да, солшыл идеялар мен наразылықтарға белсенді қатысты. Оның солшыл британдық социалистік партияға қосылғаны, анархистермен және саяси қаскөймен байланыста болғаны туралы куәліктер бар. Грэхам британдық джингвизмнің өрбу кезеңінде империализмге қарсы күресті, сондай-ақ әйелдердің сайлау құқығы қозғалысын және Ирландия мен Үндістанның өзін-өзі басқаруын қолдады.

Куннингхем Грэм өнерде

Куннингхем Грэм өз замандасы суретшілерді ынталы түрде қолдаған және өзі де көпке танымал тұлға болған. Ол сэр Уильям Ротенштейннің "Қоршы" атты картинасында Дон Роберто ретінде бейнеленген, Конрадтың "Ностромо" романының "Пингвин Букс" басылымының мұқабасында көп жылдар бойы орналасқан және Арагон патшасының Екі Сицилиядағы қолбасшысы – Дон Робертоның өзінің сүйікті аты Пампадағы суретін салған сэр Джон Лаверидің туындыларында сомдалған. Одан бөлек, ол Уистлермен жеке дос болған Г. П. Жакомб Худтың портретінде де бейнеленген. Джордж Вашингтон Ламберт оны Пинто атымен бірге майға салса, Джеймс Макбей оның қарт жас шағын суреттеген. Вайс пен Джейкоб Эпштейннің мүсіндері де бар. Думбартон тумасы, суретші Уильям Стрэнг Каннингхем Грэмді Дон Кихот сериясындағы кескіндемелерінің үлгісі ретінде пайдаланған. Том Мерри сияқты карикатуристер түрме киімінде бейнелегенімен, ал Макс пен Шпион сияқты сатиристер оны сықаққа алғаны да таңқаларлық емес.

Каннингхем Грэм әдеби шабыт ретінде

Энн Тейлор және Джеймс Джунси Куннингхем Грэмнің Мароккодағы саяхаттары Джон Бьюкеннің "Гринмантл" (1916) романының батыры Сэнди Арбутнот кейіпкеріне шабыт көзі болғанын айтады.

Соңғы жылдар

Грэхам сексенге толғанға дейін күнделікті шабандырып жүрді. Ол жазуын жалғастырып, П.Э.Н. клубының Шотландия бөлімшесінің президенті қызметін атқарды және саясатқа қатысты. Ол 20 наурызда 1936 жылы Буэнос-Айрестегі Плаза қонақүйінде пневмониядан қайтыс болды, бұл қайтыс болуға оның досы Уильям Гудзонның туған жеріне сапары себеп болды. Ол Каса-дель-Театрода салтанатты түрде жатты, содан кейін оның денесі елге жеткізілгенге дейін республика президенті бастаған бүкіл ел бойынша құрмет көрсетілді. Келесі жылы (1937 жылдың маусымы) Ардоктағы отбасылық үйіне жақын, Думбартон қаласындағы Кастлхиллде Куннингхэм Грэм ескерткіші ашылды. Ескерткіш 1981 жылы Гартморға көшірілсе де, ол 1901 жылы Клан Лайнының негізін қалаушы және кеме тасымалының магнаты, сэр Чарльз Кейзерге, Bt сатуға мәжбүр болған Грэм иелігіне жақын орналасқан. Каннингхэм Грэм ескерткіш паркі (ол Шотландияның Ұлттық қоры басқарады) жергілікті халық арасында әлі де "Мони" деп аталады. Ардоктағы және Гартмордағы феодалдық барондық иеліктері оның сіңілі баласы, капитан (кейін адмирал сэр) Ангус Каннингхэм Грэмге, оның ағасы Cdr. Чарльз Эльфинстон Флиминг Куннингхэм Грэм, MVO-ның жалғыз ұлына берілді.

Кітаптар

Роберт Бонтин Куннингхем Грэмнің еңбектерінің алғашқы басылымдарының библиографиясы, Лесли Чондидің кіріспе сөзімен құрастырылған, Лондон: Dulau, & Co. 1924.
Куннингхем Грэм және Шотландия: түсіндірмелі библиография, Джон Уокер, Доллар: Дуглас С. Мак, 1980.

Мұрағаттық жинақтар

Анна Елизавета Бонтиннің күнделіктері және басқа материалдар туралы нұсқаулық. Арнайы коллекциялар мен мұрағаттар, UC Irvine кітапханалары, Ирвин, Калифорния.