Кіріспе

Перу экономисі Эрнандо Сото Полар (Hernando de Soto /d//ə/'s//oʊ//t//oʊ/; 1941 жылғы 2 маусымда туған) – перулік экономист, бейресми экономика және бизнес пен меншік құқықтарының маңыздылығы туралы еңбектерімен танымал. Оның дамушы елдердегі жұмысы көптеген мемлекет басшыларының, әсіресе "Капиталдың құпиясы" және "Басқа жол" атты жарияланымдары үшін бүкіл әлем бойынша алғысын алды. Қазіргі уақытта ол Лима қаласында орналасқан "Азаттық және демократия институты" (ILD) президенті, бұл институт дамушы елдердің экономикалық дамуын ілгерілетуге арналған ой-пікір орталығы. Перуде де Сотоның кеңестері экономикалық бағыт-бағдарларға, соның ішінде экономикалық реттеуді жеңілдетуге, үнемдеу шараларын енгізуге және неолибералдық саясатты пайдалануға ықпал етті, нәтижесінде Альберто Фухимори үкіметі оларды қабылдап, Перудің 1993 жылғы Конституциясында бекітті. Де Сото ұсынған саясаттың нәтижесінде Перу бағаларды бақылау кезеңінен және жоғары реттеуден кейін макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізді. Де Сото Альбертоның қызы Кейко Фухимориді де қолдады, оның президенттік науқаны кезінде кеңесші болып жұмыс істеді. Де Сото түрлі перулік үкіметтермен тығыз байланыста болды, тіпті Перу мен АҚШ арасындағы еркін сауда келісімі бойынша келіссөздер жүргізуші болды. Көп жылдық болжамдардан кейін, де Сото 2021 жылғы президенттік сайлауда Перу президенттігіне кандидат болып, 18 үміткердің арасында төртінші орынды иеленді. Халықаралық аренада де Сото Вашингтон консенсусының макроэкономикалық ұсынымдарын жасауға көмектесті және консенсустың атын тағайындаған экономист Джон Уильямсонның есебінде болды. Джордж Буш Солтүстік Америка келісімін жариялағанда еркін сауданы қолдауын мақтады. Де Сотоны басқа да мемлекет басшылары, соның ішінде Билл Клинтон, Владимир Путин, Эммануэль Макрон, Рональд Рейган және Маргарет Тэтчер құрметтеді. ILD Нобель сыйлығының лауреаты Милтон Фридман, Дүниежүзілік банк президенті Джеймс Вольфенсон және БҰҰ-ның бұрынғы бас хатшысы Хавьер Перес де Куэльяр сияқты тұлғалардан да мақтау алды.

Ерте өмір және білім

Де Сото 1941 жылғы 2 маусымда Перудің Арекипа қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Хосе Альберто Сото – перулік дипломат және заңгер. 1948 жылы Перуде болған әскери төңкерістен кейін оның ата-анасы екі кішкентай ұлын алып, Еуропаға көшіп кетті. Әкесі елден қуылғаннан кейін Халықаралық еңбек ұйымында жұмыс істеді және де Сотоны жаз айларында Перуға қайтару жиі болды. Оның кіші інісі Альваро Перудің дипломатиялық корпусында Лима, Нью-Йорк және Женева қалаларында қызмет етті, ал 1982 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына жіберілді. Ол 2007 жылы БҰҰ-дан Бас хатшының орынбасары шенімен зейнеткерлікке шықты. Оның соңғы лауазымы – БҰҰ-ның Таяу Шығыстағы бейбітшілік процесі жөніндегі арнайы үйлестірушісі. Оның тегіне қатысты пікір таластар бар, себебі оның әкесінің тегі Сото, ал Эрнандонікі – де Сото. Перулік жазушы және Нобель сыйлығының лауреаты Марио Варгас Льосаның сөзіне сүйенсек, ол көбірек "аристократтық" көріну үшін тегін өзгерткен.

Экономикадағы мансап

Аспирантураны бітіргеннен кейін ол Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісімде экономист ретінде жұмыс істеді, бұл Дүниежүзілік сауда ұйымының алдағысы болды, сондай-ақ Мыс экспорттаушы елдер ұйымы комитетінің президенті, Universal Engineering Corporation бас директоры және Swiss Bank Corporation серіктесі болды.

"Азаттық және демократия институты" құрылды

Де Сото 1979 жылы 38 жасында алтын өндіруші инвесторлардың тапсырысымен Перуге оралды, осы кезде неолибералдық саясат экономикалық теорияның шеңінен шығып, кеңінен қолданыла бастады. 1979 жылы Перуге оралғаннан кейін де Сото Монт-Пелерин қоғамын құруға көмектескен еркін нарықты қолдаушы Фридрих Хайекпен кездесті. ILD президент Алан Гарсияның мерзімі аяқталғаннан кейін Перу экономикасына қатысты. Де Сото Перудың БҰҰ бас хатшысы Хавьер Перес де Куэльяр ұйымдастырған кездесуде, президент Фухимориді Нью-Йоркке баруға көндірді, онда Халықаралық валюта қорының, Әлемдік банк пен Америкааралық даму банкінің басшыларымен кездесті. Олар оны халықаралық қаржы институттары белгілеген экономикалық саясат бойынша ұсынымдарды қабылдауға иландырды. Саясатқа 300 пайыздық салықты арттыру, бағаларды либералдау және 250 мемлекеттік кәсіпорынды жекешелендіру кірді. Перу 2000 жылдардағы тауарлық бамға дейін экономикалық өсімді көрмеді. Чикаго университетінің саясаттанушысы Сьюзан С. Стоукс де Сотоның ықпалы Фухиморидің саясатын кейнсиандықтан неолибералдыққа өзгертуге көмектескенін айтады. Де Сото Фухиморидің есірткіге қарсы іс-қимылдарына да шабыттандырды. "Шырақ жол" көшбасшысы Абимаэль Гусманның ILD-ді қауіп деп бағалаған мәлімдемелерінен кейін ILD мен де Сотоға шабуылдар жасалды.

Жерге меншік құқығы бастамасы

1992 және 1994 жылдар аралығында де Сотоның ILD 200 000 перуандық үй шаруашылығын ресми тіркеу үшін жер тілігі бағдарламасын сынақтан өткізді және екі жылдан кейін бағдарламаны Лима қаласына және Перудегі бейресми тұрғын үйлердің 90 пайызы орналасқан тағы жеті ірі қалаға кеңейтті. Бағдарлама 2004 жылы 1,4 миллион отбасы тіркеліп, 920 000 жер учаскесіне құқық берілгеннен кейін аяқталды. ILD мәліметтері бойынша, үй иелерінің жұмыс уақыты 17 пайызға артса, үйдегі жұмыс 47 пайызға, ал бала еңбегі 28 пайызға төмендеді. Бұл көрсеткіштердің екеуі де үй иелері мен олардың балалары енді үйлерін тартып алудан қорғауға қажеттілік сезінбегендіктен болды. Кейін Монтесинос пен Фухимори сыбайлас жемқорлық және адам құқықтарын бұзу айыптарымен сотталды. Де Сото отставкаға кеткеннен кейін екі ай өткен соң Фухимори өзіне қарсы төңкеріс жасады, де Сото оны тағы да "ақылсыз, нәтижесіз және ашық түрде конституцияға қайшы" деп сынады. Де Сотоның сөзінше, төңкерістен бір ай өткен соң Экономика министрі Карлос Болонья Перуға инвестиция мен несие беру тоқтатылғаннан кейін, демократиялық емес оқиғаға жауап ретінде, үмітсіздікпен де Сотоға хабарласты. Болонья министрлік лауазымынан кетті, ал де Сото соңында 1992 жылы Багам аралдарында өткен Америка мемлекеттері ұйымының саммитіне Фухиморимен бірге барып, оны тағы бір макроэкономикалық дағдарыстың алдын алу үшін демократиялық сайлауды қабылдауға көндірді.

Вашингтондық келісім

Де Сото Вашингтон консенсусына, Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), Дүниежүзілік банк және АҚШ Қаржы министрлігі экономикалық дағдарыстағы елдерге қатысты белгілеген он экономикалық талаптар жиынтығына маңызды үлес қосты. АҚШ-тағы неолибералды экономистер де Сотоның пікірлерін консенсусты қолдау үшін пайдаланды.

Консультациялық жұмыс

Перуде құрылғаннан бері де Сото институты, ИЛД, ондаған елде жұмыс істеді. 35-тен астам елдің мемлекет басшылары ILD-нің меншік құқығы туралы теориялары олардың экономикасын қалай жақсартуға болатынын талқылау үшін ILD қызметтерін пайдаланды. 2006 жылы де Сото президент Алан Гарсияның жеке өкілі болып тағайындалды және 11 кезеңдік келіссөздерден кейін Перу мен АҚШ арасындағы еркін сауда келісімін жасасты. 2009 жылы ИЛД Перуға және Перудің Амазонка орманындағы жергілікті халықтардың жағдайына қайта назар аударды. Перу президенті Гарсияның Багуадағы қанды оқиғаларға әкелген мәселелерді шешу үшін барлық перуастықтардан ұсыныс беруді сұрауына жауап ретінде, ИЛД жағдайды бағалап, алдын ала қорытындыларын ұсынды. ИЛД "Амазонканың жергілікті халықтары арасындағы капиталдың құпиясы" атты қысқаша видеодокументальдық фильмді жариялады, онда Аляска, Канада және Перу джунглілеріндегі жергілікті қауымдастықтардан алынған зерттеулердің қорытындылары берілген. Әкесі Альбертомен бұрын жұмыс істеген де Сото, 2011 және 2016 жылғы Перу парламенттік сайлауларында Кеико Фуджиморидің сайлау кампаниясына қосылды, Фуджимори де Сотоның меншік құқығы реформаларын жүзеге асыруға міндеттенген кезде. "Fuerza Popular" командасының мүшесі ретінде ол "Өзгеріс үшін Перу" үміткері Педро Пабло Кучинскиді қатысты сынға алды, оны "дезертир және қорқақ" деп сипаттады. "Перу21" газетіне берген сұхбатында де Сото Кучинскині "Перуді білмейтін гринго" деп атады, себебі "оны білетін адамдар бар. Ол перуастық шындығынан алыс тұр."

2001 жылғы Перу жалпы сайлауы

2001 жылғы Перудің жалпы сайлауында де Сото өзінің «Popular Capital» партиясымен президенттікке кандидат болуға тырысты, бірақ партияны қажетті уақытқа дейін тіркеуге үлкермеді. Ол кезде ол кандидатурасын солшыл саяси топтардан қолдау сұрады, бірақ олар оның либералды экономикалық саясатымен келіспеді. 2020 жылдың 14 желтоқсанында де Сото Willax Televisión арнасының Бето Ортиз жүргізетін бағдарламасында жасырын сауалнаманың нәтижелерін жариялады. Сауалнама бойынша ол бірінші орында тұрды. Сұхбатында де Сото: «Бұл (кадрлар) бізге мемлекеттік аппаратқа жақын адамдардың, олар ұстап отырған сауалнамалар арасындағы үлкен айырмашылыққа наразы болғандықтарынан келген сияқты» деді. 2021 жылдың қаңтар айында «Go on Country» сайлау комиссиясының дұрыс құрылмағаны туралы шағым түсті. Бұл шағымды ЖЭК негізсіз деп таныды. Оған қарсы тағы бір азамат шағымданып, Эрнандо де Сотоның резюмесінде «Женева университетінің 1964 жылы берген «экономика ғылымдары бойынша диплом» академиялық дәрежесі бар «Академиялық оқыту» бөліміне енгенін» көрсеткенін айтты. Бірақ бұл диплом SUNEDU-да тіркелмегендіктен, жалған ақпарат берілген деп есептеліп, кандидатурадан шығарылуы керек. 2021 жылдың 24 ақпанында Перуде COVID-19 пандемиясын басқару жөнінде Франсиско Сагастиге кеңес беру мақсатында де Сото Перудің алғашқы көлеңкелі кабинетін жариялады. Бастысы, оның сайлауалды штабтың техникалық командасынан құралған оппозициялық кабинеттің мақсаты – дағдарыс кезінде үкіметке балама ұсынып, оның іс-қимылдарына бағыт беру болды. Де Сото 2021 жылғы сайлаудағы өзінің қарсыласы Рафаэль Лопес Алиаганың сайлаудан шеттетілуіне наразылық білдірді және оның жақтастарының демонстрациясына қатысты, онда Лопес Алиага оны мақтап сөйледі. Де Сото Перудағы саяси элиталардың COVID-19 вакцинасын мерзімінен бұрын алуына қатысты «Vacunagate» жанжалына қатысты. Ол бастапқыда «ешбір перуаниялықтан» COVID-19 вакцинасын алғанын жоққа шығарды, бірақ кейін АҚШ-қа екі рет вакцина алу үшін ұшқандығы хабарланды. Президенттік дебаттарда де Сото Біріккен Ұлттар Ұйымымен бірлесіп, Перуға «қылмыскерлер немесе кедейлер» шетелден кірмеуіне барынша тырысатынын уәделеді, «Олардың үкіметтері оларға қарайсын, біз өзімізді қорғаймыз» деді. Нәтижеде де Сото 18 үміткердің арасында төртінші орынды иеленді. Есептелмеген, тіркелмеген экономикалық белсенділік көптеген шағын кәсіпкерлердің мүліктеріне заңды түрде иеленуіне кедеріс келтіреді, бұл оларға несие алуды, бизнесті сатуды немесе кеңейтуді қиындатады. Олар заңды иелену құқығы болмағандықтан, сот арқылы бизнес дауларын шеше алмайды. Кіріс туралы ақпараттың болмауы үкіметтерге салық жинаудан және халықтың әл-ауқаметін арттырудан кедеріс келтіреді: Мұндай кең ауқымды шеттету екі параллель экономиканың – заңды және заңсыз экономиканың пайда болуына әкеледі. Элиталық азшылық заң мен жаһанданудың экономикалық артықшылықтарын пайдаланады, ал кәсіпкерлердің көпшілігі кедейлікте қалып, олардың активтері – бүкіл әлем бойынша 10 триллион доллардан астам – заңның көлеңкесінде «өлген капитал» ретінде жатыр. Тірі қалу үшін, активтерін қорғау үшін және мүмкіндігінше көп бизнес жасау үшін заңсыз жүретіндер өздерінің ережелерін жасайды. Бірақ бұл жергілікті келісімдер жетілмейтіндіктен және оларды орындау қиын болғандықтан, заңсыз жүретіндер де қоғамның барлық қабаттарына әсер ететін әлеуметтік, саяси және экономикалық проблемаларды тудырады. Берлин қабырғасы құлағаннан бері дамушы елдердің жауапты мемлекеттері нарықтық экономикаға көшу үшін көп жұмыс істеді, бірақ көбінесе сәтсіз болды. Популисттік көшбасшылар осы еркін нарық жүйесінің сәтсіздігін дамушы елдерде кедейлікті жою үшін пайдаланып, «жаһандануға қарсы» науқандар жүргізуде. Бірақ ILD-нің пікірінше, нақты жау – дамушы елдердің кемшікті заң жүйесінде, ол олардың халқы мен активтерінің көпшілігіне нарықта үлес алу мүмкіндігін бермейді. Бұл елдердің халқы талантты, құлшынысты және ештеңеден пайда табуға қабілетті. Бұл қоғамдық жад механизмдері несиеге қол жеткізу, идентификация жүйелерін құру, несие және сақтандыру туралы ақпарат жүйелерін құру, тұрғын үй және инфрақұрылыммен қамтамасыз ету, акцияларды шығару, мүлікті ипотекаға беру және қазіргі нарықтық экономиканы дамытатын көптеген экономикалық белсенділіктерге мүмкіндік береді.

Жұмыс және зерттеу

2008 жылдан бері де Сото өзінің ұйымының жаңа жаһандық қауіптердің түбінде "мүлік құқықтарының бұрмалануы" жатқаны туралы тұжырымдарына жауап ретінде даму үшін меншік құқықтарының маңыздылығы туралы тезисін жетілдіріп келеді. 2009 жылдың басынан 2012 жылға дейін АҚШ және Еуропа БАҚ-тарында жарияланған эсселерінде де Сото АҚШ және Еуропа экономикаларының дағдарысқа түсуінің себебі қаржылық емес, "білім дағдарысы" екенін айтты. Ол үй-жай мүлігін "өлген капитал" деп атады, үй шаруашылығы мен құқықтар туралы зерттемелерінде. Де Сото 2012 жылғы қаңтарда Financial Times газетінде: "Капитализм екі әлемде өмір сүреді. Бірі – пальма ағаштары мен Панама кемелерінен көрінетін әлем, бірақ екіншісі – заңдар мен тізілімдерде жасырылған мүлік туралы ақпараттан құралған әлем, осы әлем ғана шындықтың фрагменттерін ұйымдастырып, түсінуге және оларды шығармашылықпен біріктіруге мүмкіндік береді" деп жазды. Де Сотоның пікірінше, "капитализмнің жеңіске жетуіне көмектескен" бұл қоғамдық жад жүйесіндегі білім соңғы 15 жыл ішінде бұрмаланған. "Бұл білім жүйесі жөнделмесе, АҚШ және Еуропа капитализмі қалпына келмейді", - деп жазды ол. 2011 жылы АҚШ және Еуропада жарияланған бірнеше мақаласында де Сото "Араб көктемінің экономикалық тамырларын" дәлелдеу үшін Мысыр, Тунис және Ливиядағы ILD-нің далалық зерттеулерінің нәтижелерін пайдаланды. Ол қазіргі араб революцияларының негізгі себебі – 200 миллион қарапайым арабтың бейресми экономикаға тәуелділігінен туындаған "экономикалық революциялар" екенін түсіндірді. Сондай-ақ, ол МЕНА аймағының кәсіпкерлерінің бейшаралығын көрсету үшін ILD-нің тунистік көше сатушысы Мохамед Буазизиге қатысты эксклюзивті зерттемесін келтірді. Ол тауарын алып қойғандыққа наразылық білдіріп, өзін өртеп жібергені Тунистегі "Жасмин революциясын" бастап, Араб әлеміне наразылық толқынын таратып жіберді. USAID-тен негізгі қаржыландыруын жоғалтқаннан кейін ILD Сан-Исидродағы кеңсесінің көп бөлігін жұмыстан босатты. 2014-2015 жылдары де Сото және оның үйінен жұмыс істейтін шағын командасы 2016 жылы президент сайлауы өтетін Перудегі саяси процесті басқаруға тырысып, ұлттық тау-кен дағдарысын шешуге ұмтылды. Де Сото Перудың бүкіл аумағына шашыраңқы орналасқан бейресми шахтерлерді ресмилендіруді ынталандырды. 2014 жылдан бері Лас-Бамбас және Тиа-Мария сияқты бірнеше ірі ұлттық инвестициялық жобалар үкіметтік емес кеншілердің үкіметтік реттеуге және ресми кен өндіруші өнеркәсіптерге қарсы наразылықтарынан бұзылды. 2015 жылдың шілдесінде де Сото бұрынғы "Шығанақ жолы" жауынгерлерінің экологиялық мәселелерді қолға алғанын және Перудегі 70 миллиард долларлық кен инвестицияларын тоқтатқанын мәлімдеді. ILD-нің YouTube арнасында бұрынғы экстремистер мен де Сото арасындағы пікірсайыстар жарияланды, онда "Шығанақ жолы" жауынгерлері Перудегі әлеуметтік қақтығыстарды шешуде мүлік құқығы маңызды рөл атқаратынын мойындады. Де Сотоның мақсаты – көпұлтты компанияларға қарсы бейресми наразылықтың себептерін анықтау және олардың мүлік мүдделерін көпұлтты компаниялармен үйлестіретін, қақтығыс туғызбайтын кен өндіруші өнеркәсіптерге қатысты ұлттық әлеуметтік келісімшартты құру үшін не қажет екенін анықтау. Ол сондай-ақ мақалада Таяу Шығыстағы жергілікті саясаткерлердің қарапайым адамдар заңды түрде ойын ойнай алмаса, террористік шабуылға қарсы тұра алмайтынын ескермейтінін айтты. Мақала АҚШ президенттігіне кандидаттар Рэнд Пол және Джеб Буш сияқты жоғары деңгейдегі жаһандық консервативті саясаткерлердің мақтауына ие болды. 2016 жылдың қаңтар айында де Сото өзінің екінші мақаласын – "Терроризмге қарсы соғысты қалай жеңуге болады" жариялады, ол мүлік құқықтарын нығайту арқылы терроризмді жеңуге бағытталған. Мақала Project Syndicate арқылы таратылып, ондаған елде және тілде, соның ішінде Швейцарияда Дүниежүзілік экономикалық форумның 2016 жылғы форумы алдында жарияланды.

Де Сото Томас Пикеттиге қарсы

2014 жылы де Сото француз экономисі Томас Пикеттидің 21 ғасырдағы капитал туралы жаһандық бестселлер кітабындағы капиталға жасаған шабуылдарының негізсіз екенін дәлелдеу арқылы оның тезисін жоққа шығара бастады. Пикеттиге қарсы бағытталған «Кедейлер Пикеттиге қарсы» (фр. Les pauvres contre Piketty) деген мақаласы 2015 жылдың сәуір айында Францияның «Le Point» жаңалықтар журналында жарияланды. Де Сото Пикеттидің статистикасы әлем халқының 90 пайызы дамып келе жатқан елдерде және бұрынғы Кеңес мемлекеттерінде өмір сүретінін, олардың тұрғындары капиталды бейресми секторда өндіріп, сақтайтынын ескермейтінін айтты. Сонымен қатар, оның институтының жаһандық зерттеулері көрсеткендей, көптеген адамдар капиталдың көбірек болуын қалайды. Соңында, Пикеттидің айтуынша, капиталға қарсы соғыстар Еуропаның алдында-ақ, Таяу Шығыс және Солтүстік Африкадағы «Араб көктемі» арқылы басталған деді.

Де Сото Папа Францискке арнап сөйлейді

2016 жылдың ақпан айында де Сото Пикеттидің еңбектерін сынаудан жаңғырық алып, Папа Францисктің Мексикаға жасаған сапары туралы "Папа үшін мексикалық тұйыққа тірелу" деген мақала жазды. Мақалада Папа Франциск пен Ватиканға Мексика сияқты елдердегі кедейлердің мүлік құқығының болмауы мәселесін жаһандық қашқын дағдарысын шешу жолы ретінде қарастыруға шақырылады. Бір аптадан кейін де Сото Fortune журналында тағы бір мақала жариялады, онда Папа мен АҚШ-тың республикалық президенттік үміткері Дональд Трамптың Мексика-АҚШ шекарасына қабырға тұрғызу туралы пікір алмасы суреттелген. "Папа Франциск Дональд Трампқа не дейтін?" деген мақалада Папаның Трампқа жауап беру үшін қолдана алатын мүлік құқығына қатысты бес ой ұсынылған. Бұл мақаладан кейін Breitbart және Investors Business Daily сияқты консервативті басылымдарда көптеген пікір мақалалары жарық көрді.

Блокчейн жұмысы

2015 жылдың мамыр айында де Сото британдық миллиардер Ричард Брэнсонның Кариб теңізіндегі жеке резиденциясы – Некер аралында өткен бірінші жылдық блокчейн саммитіне қатысты. Де Сото, «Уолл-стрит журналының» бұрынғы аға бағанашысы Майкл Дж. Кейси және «The Economist» редакторы Мэтью Бишоппен бірге үш модератордың бірі болды. Блокчейн технологиясын қолдаушылар, оның Перудегі жергілікті халықтар сияқты топтардың ресми емес меншік құқықтарын заңдастырудағы де Сотоның мақсатына қол жеткізу үшін қоғамдық тізілім ретінде тиімді екенін айтады. Де Сото 2015 жылы Әбу-Дабиде өткен екінші блокчейн саммитінде Біріккен Араб Эмираттарының шейх Нахян бин Мубарак Аль Нахянға және Әбу-Дабидің қаржылық органдарына Bitcoin негізіндегі меншік туралы өтінішін ұсынды.

Идеология

Де Сотоның дамушы елдерде либерализмді насихаттауы, кедей елдерді пайдалануды қолдағандықтан сынға ұшырады. Әлеуметтік ғалым Джозеф Ханлон Де Сотоны «шығыс қанаттағы экономист» деп сипаттап, «адамдардың жерінен қуылу қаупі Де Сотоның кедейлерге капитализмді жеткізу жүйесінің негізгі принципі болып табылады» деді. Ол сондай-ақ, кейбір кедей адамдардың жерсіз қалуы «оның стратегиясының ішкі бөлігі» екенін айтты. The Guardian газеті Де Сотоны «радикалды еркін нарық экономисі» деп сипаттады. Геогеган АҚШ президенті Рональд Рейган және оның ізбасары Джордж Буш әкімшілігінің Де Сотоның еңбектерін АҚШ-тың дамушы елдерге қатысты сыртқы саясатының басты стратегиясы ретінде қабылдағанын мәлімдеді, себебі «Де Сотоның дамудың нашарлығына қатысты түсіндіруі, АҚШ-тың жаңадан пайда болған «неолибералдық» саясатын қолдайтын сияқты көрінді». Де Сотоның пікірінше, Перудің кедейлігіне жаһандық экономиканың күшейткен халықаралық теңсіздігі емес, Перудің өзіндік экономикалық реттелуі себеп. Тимоти Митчелл Де Сотоның еуропалық экономист екенін, оны қолдаған американдық неолибералдардың көбінесе назардан тыс қалдырғанын айтады. Оның танымалдылығы мен тәжірибесі «үшінші әлемнің неолибералы ретінде оның имиджіне байланысты болды, ол жаһандық оңтүстіктің кедейлігін солтүстікпен байланысы жоқ, өзіне-өзі келтірілген жарақат деп сипаттауға дайын болды». Дэвис жер тіркеуінің қалалардың ресми экономикасына интеграциялану екенін, бұл бай басып кіргендерге пайдалы болғанын, бірақ кедей басып кіргендерге, әсіресе толыққанды тауарланған ресми экономикаға кіруге қаражаты жетпейтін жалдамалы тұрғындарға зиян келтіргенін айтады. Альберто Фухимори басшылығымен жүргізілген жер тіркеу бағдарламасының нәтижелері кедей перулықтардың несиеге қол жеткізуіне көмектеспегенін көрсетті. Кейбір сарапшылар оның теориясы дәстүрлі жер реформасынан ешқандай жаңалық ұсынбайды деп санайды. Оның АҚШ-тағы экономикалық өсімнің жалғыз факторы ретінде жер тіркеуін ресмилендіруге баса назар аударуы сынға ұшырады. АҚШ-та мүлікті ресмилендіру заң мен тәртіпті орнату, мемлекеттік бақылаудың күшеюі, институционалдық интеграцияның артуы, экономикалық тиімділіктің жоғарылауы, салық түсімдерінің өсуі және теңдіктің артуы сияқты түрлі себептердің нәтижесі болуы мүмкін.

Ғылымшылардың қабылдауы

Аргентиналық экономистер Себастьян Галиани мен Эрнесто Шаргродскийдің эмпирикалық зерттеулері меншік құжатын алу мен несие нарығына қол жеткізу арасындағы шамалы байланысты анықтады (де Сотоның зерттеулеріне қайшы), бірақ сонымен қатар, меншік құжаты алған отбасылар "бақылау тобымен салыстырғанда тұрғын үйге инвестицияны едәуір арттырды, үй шаруашылығының мөлшерін азайтты және балаларының білімін жақсартты" деп көрсетті. 2012 жылы Йель университетінің саяси ғылым әдістемесі маманы Тэд Дуннингтің кітабында Галиани мен Шаргродскийдің зерттеулерінің "жоғары сенімді" тұжырымдар ұсынғаны айтылды, себебі зерттеулерде нақты рандомизация қолданылған, ал де Сотоның зерттеуінде мұндай әдіс болмаған (сондықтан шатастыратын факторларға бейім). "Де Сотоның ұсынысы – байлықты беру емес, байлықты заңдастыру. Әлемдегі кедейлердің қазірдің өзінде триллиондаған активтері бар. Де Сото ешкімге капитал таратпайды. Оның есесінде, олардың активтерінің жиынтығы күрт өседі". Рой Шефердің аргументтерін талдап, "де Сотоның идеялары тартымды, себебі олар тек соңғысын ғана кепілдейді, бірақ соның арқасында бұрынғысын да уәделейді" деп жазады. Роберт Сэмюэлсон де Сотоның "бір ғана оқ" тәсілі деп санайтынына қарсы шығып, мәдениетке және жергілікті жағдайлардың адамдардың мүмкіндіктерін қабылдауына қалай әсер ететініне көбірек назар аудару қажет екенін айтты. Экономикалық әдебиет журналында Калифорния университетінің (Сан-Диего) профессоры Кристофер Вудрафф де Сотоны жерді меншікке беру арқылы ашылатын байлық мөлшерін асыра бағалағаны үшін сынады және "де Сотоның Перудегі тәжірибесі жерді меншікке берудің өзі көп әсер етпейтінін көрсетеді. Меншік құжатын алудан кейін саяси тұрғыдан қиын болатын бірқатар қадамдар жасалуы керек. Сот жүйесінің тиімділігін арттыру, банкроттық кодекстерін қайта жазу, қаржы нарығының ережелерін қайта құру және осыған ұқсас реформалар саясаткерлерге әлдеқайда қиын шешімдер қабылдауға әкеледі".

Мемлекеттік қызметкерлердің қабылдауы

Жеке және көбінесе жекеменшік режимі туралы пікір қоғамдық заңдылық мәселесіне байланысты, тіпті де Сото бір мемлекетте бірыңғай жүйені құруға немесе жаһандық экономикамен біріктіруге ұмтылса да, онымен келісу қиын болуы мүмкін. Хавьер Перес де Куэльяр: "Маңызды үлес. Бүкіл әлемге қатысты жаңа өзгеріс ұсынысы." БҰҰ-ның азық-түлік құқығы жөніндегі арнайы хабаршысы Оливье Де Шуттер жерді пайдалану құқығын қорғау үшін тіркеуді қатаң талап етуді дұрыс көрмейді, себебі тіркеу салдарынан дәстүрлі жер пайдалану формалары жойылуы мүмкін, сондай-ақ жалпыға ортақ жерлерге тәуелді жер пайдаланушылардың құқықтары толық қорғалмайды. Сондай-ақ, тіркеу жүйелері жер иелігінің қайтадан шоғырлануына әкелуі мүмкін деген қауіп бар. Ұлыбритания үкіметінің DFID агенттігі тапсырыс берген зерттеу, де Сотоның саяси ұсыныстарын іске асырғанда, жергілікті әлеуметтік контекстке жеткіліксіз назар аударған жағдайда туындайтын көптеген қиындықтарды талдады.

Активистердің қабылдауы

Оңтүстік Африкадағы Abahlali baseMjondolo және Бразилиядағы Баспанасыз жұмысшылар қозғалысы (Movimento dos Trabalhadores Sem Teto – MTST) сияқты халықтың бастамасымен құрылған, өздері басқарылатын шатырларда тұратын адамдар қозғалыстары жеке меншік құқығына қарсы күресіп, коммуналдық және демократиялық ұжымдық жер иелену жүйелерін қолдайды, себебі бұл ең нашар қорғалғандарды қорғайды және "төменнен шабуылдардың" алдын алады, онда ең бай адамдар өздерінің аудандары ресми мәртебе алғаннан кейін басып қонғандарды ығыстырып шығарады.

Жарияланымдар

Неолибералды саясаткерлер мен ұйымдар де Сотоның басылымдарын насихаттады, олардың қолдауы мен марапаттары оның кітаптарын бестселлерлерге айналдырды. 2000 жылы «Капиталдың құпиясы» кітабы жарық көргеннен бастап және одан кейінгі аудармалардан кейін оның идеялары даму экономикасы саласында күшті ықпалға ие болды. Ғалымдар жер тілімі мен несие нарығына қол жеткізу арасындағы маңызды байланысқа күмән келтіреді. 1990 жылы «World Development» журналында Р.Г. Россини және Лондон экономика мектебінің профессоры Дж.Дж. Томас де Сотоның алғашқы кітабы «Басқа жол» да бейресми экономиканың көлемі туралы мәлімдемесінің статистикалық негізін сұраққа тартысты. ILD сол журналда Россини мен Томас жасаған байқаулардың «кітаптың басты тақырыбына да, бейресми қызметке себеп болатын экономикалық және құқықтық кедергілердің маңыздылығын дәлелдейтін негізгі сандық деректерге де қатысы жоқ. Олар кітапта тек қысқаша айтылған төрт эмпирикалық бағалауға ғана назар аударды» деп жауап берді. 2012 жылдың 31 қаңтарында Перудің интеллектуалдық меншік құқығы ұйымы INDECOPI де Сото мен оның баспасын 1986 жылғы «Басқа жол» кітабының жаңа басылымдарында авторлар Энрике Герси мен Марио Гибеллинидің есімдерін жойғаны үшін айыппұл салды.

Элиталармен қарым-қатынасы

Мадлен Бантингтің The Guardian (Ұлыбритания) басылымындағы мақаласында де Сотоның ұсыныстары кейбір жағдайларда зиянды болуы мүмкін екені айтылды және "Капиталдың құпиясы" кітабы "жаһандық элитаның билігі мәселесін бүркемелеу үшін жасалған күрделі алдам" деп сипатталды. Ол де Сотоның еңбек жолы оның ықпалды тұлғаларға қалай ынталы екенін көрсетеді. Журналист Джон Гравуа де Сотоны Давостағы Дүниежүзілік экономикалық форумға қатысуымен байланысты билік шеңберлерімен байланысы үшін сынады. Де Сото Гравуаға жауап ретінде билікке жақындығы элиталарға кедейлік туралы түсінік беруге көмектесетінін мәлімдеді. Жарыстық кәсіпкерлік институтының Иван Озориосы Гравуаның айыптауларына қарсы шығып, Гравуа де Сотоның ұсыныстарын дұрыс түсінбегенін айтты.